Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Biện Pháp Kỹ Thuật Tăng Cường Khả Năng Sinh Sản Ở Trâu Cái

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao khả năng sinh sản của trâu cái, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi

• Tác giả: Nguyễn Khả Tú
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Hùng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao khả năng sinh sản của trâu cái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh dục của trâu cái
• 1.2.1. Âm hộ
• 1.2.2. Âm đạo
• 1.2.3. Cổ tử cung
• 1.2.4. Tử cung
• 1.2.5. Ống dẫn trứng
• 1.2.6. Buồng trứng
• 1.3. Sự rụng trứng và hình thành thể vàng
• 1.4. Đặc điểm sinh lý sinh dục của trâu cái
• 1.5. Một số chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh sản của trâu cái
• 1.6. Công nghệ thụ tinh nhân tạo và các giải pháp nâng cao khả năng sinh sản cho trâu
• 1.7. Giới thiệu một số hormone sinh dục dùng trong nghiên cứu
• 1.8. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.8.1. Nghiên cứu trong nước
• 1.8.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu
• 2.2. ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Đánh giá thực trạng khả năng sinh sản của đàn trâu
• 2.4.2. Nghiên cứu cải tiến kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho trâu
• 2.4.3. Nghiên cứu ứng dụng CIDR, PMSG và PGF2α nhằm rút ngắn tuổi động dục lần đầu và nâng cao hiệu quả phối giống nhân tạo
• 2.5. CÁC CHỈ TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP THEO DÕI
• 2.5.1. Tuổi động dục lần đầu (tháng)
• 2.5.2. Tuổi phối giống lần đầu (tháng)
• 2.5.3. Khoảng cách lứa đẻ (tháng)
• 2.5.4. Chu kỳ động dục (ngày)
• 2.5.5. Thời gian động dục (ngày)
• 2.5.6. Thời gian động dục lại sau đẻ (ngày)
• 2.5.7. Tỷ lệ động dục (%)
• 2.5.8. Tỷ lệ đậu thai (có chửa) (%)
• 2.6. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Khả năng sinh sản của đàn trâu cái ở một số địa phương khảo sát
• 3.2. Biểu hiện động dục và thời điểm động dục ở trâu
• 3.3. Ảnh hưởng của thời điểm phối giống đến kết quả thụ thai
• 3.4. Ảnh hưởng của các phương pháp phối giống đến kết quả thụ thai
• 3.5. Ảnh hưởng của các phương pháp phát hiện động dục, xác định thời điểm phối giống thích hợp đến tỷ lệ phát hiện động dục và phối giống đậu thai của trâu
• 3.6. Kết quả ứng dụng CIDR, PMSG và PGF2α nhằm rút ngắn tuổi động dục lần đầu và hiệu quả phối giống đậu thai
• 3.7. Kết quả theo dõi động dục tự nhiên và phối giống
• 3.8. Kết quả sử dụng hormone sinh dục gây động dục và phối giống
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Trâu là động vật nuôi quan trọng trong nông nghiệp Việt Nam, cung cấp sức kéo, thịt và sữa. Tuy nhiên, khả năng sinh sản của trâu cái ở Việt Nam còn thấp. Chỉ 15% trâu cái tơ đẻ lứa đầu dưới 4 năm tuổi, và tỷ lệ đẻ trung bình hàng năm thấp hơn 50%. Nguyên nhân chủ yếu là do đặc điểm sinh lý sinh dục và khó khăn trong việc phát hiện động dục. Việc nâng cao khả năng sinh sản của trâu cái là cần thiết để cải thiện hiệu quả chăn nuôi. Đề tài này nhằm nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật để nâng cao khả năng sinh sản của trâu cái, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi.

II. Mục tiêu của đề tài

Mục tiêu chính của đề tài là đánh giá thực trạng khả năng sinh sản của đàn trâu cái tại một số tỉnh miền núi và trung du phía Bắc. Đề tài cũng xác định hiệu quả của một số biện pháp kỹ thuật như phát hiện động dục, thời điểm phối giống thích hợp, và sử dụng hormone sinh dục. Những kết quả này sẽ giúp xây dựng quy trình thụ tinh nhân tạo hiệu quả cho trâu cái, từ đó nâng cao khả năng sinh sản và cải thiện chất lượng đàn trâu. Việc áp dụng các kỹ thuật chăn nuôi hiện đại sẽ giúp người chăn nuôi tối ưu hóa quy trình sản xuất và tăng cường hiệu quả kinh tế.

III. Cơ sở khoa học của đề tài

Cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh dục trâu cái là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao khả năng sinh sản. Cơ quan sinh dục của trâu cái bao gồm âm hộ, âm đạo, tử cung, ống dẫn trứng và buồng trứng. Hiểu rõ về cấu tạo và chức năng của các bộ phận này sẽ giúp thực hiện các biện pháp kỹ thuật một cách hiệu quả. Ví dụ, cổ tử cung có vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận tinh trùng và điều hòa chức năng của thể vàng. Sự hiểu biết về các yếu tố sinh lý này sẽ hỗ trợ trong việc phát hiện động dục và xác định thời điểm phối giống thích hợp, từ đó nâng cao tỷ lệ thụ thai.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm để đánh giá khả năng sinh sản của đàn trâu cái. Các chỉ tiêu như tuổi động dục lần đầu, tỷ lệ động dục, và tỷ lệ đậu thai sẽ được theo dõi và phân tích. Nghiên cứu cũng sẽ ứng dụng các kỹ thuật sinh sản động vật như CIDR, PMSG và PGF2α nhằm rút ngắn tuổi động dục lần đầu và nâng cao hiệu quả phối giống. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp cải thiện đáng kể khả năng sinh sản của trâu cái, từ đó nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

V. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng sinh sản của đàn trâu cái có sự cải thiện rõ rệt khi áp dụng các biện pháp kỹ thuật như phát hiện động dục chính xác và sử dụng hormone sinh dục. Tỷ lệ đậu thai tăng lên đáng kể, và thời gian động dục lại sau khi đẻ giảm. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao, giúp người chăn nuôi áp dụng các kỹ thuật chăn nuôi hiệu quả hơn, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm từ trâu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trâu là vật nuôi quan trọng trong nền nông nghiệp Việt Nam, cung cấp sức kéo, thịt, sữa và phân bón, góp phần cải thiện đời sống nông dân. Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có đàn trâu lớn trên thế giới với khoảng 2,7 triệu con, tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi và trung du phía Bắc. Tuy nhiên, khả năng sinh sản của trâu cái nội địa còn thấp, với chỉ khoảng 15% trâu cái tơ đẻ lứa đầu dưới 4 năm tuổi, tỷ lệ đẻ trung bình hàng năm dưới 50%, và tỷ lệ trâu có chửa trong đàn chỉ đạt 42%. Thời gian động dục lại sau đẻ kéo dài từ 5-7 tháng, trên 30% trâu cái gặp vấn đề sinh sản. Những đặc điểm sinh lý như tuổi động dục lần đầu muộn, biểu hiện động dục không rõ ràng, động dục mang tính mùa vụ và khó xác định thời điểm rụng trứng đã ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả thụ tinh nhân tạo (TTNT).

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá thực trạng khả năng sinh sản của đàn trâu cái tại một số tỉnh miền núi và trung du phía Bắc, đồng thời xác định hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật như phát hiện động dục, xác định thời điểm phối giống thích hợp, phương pháp dẫn tinh và sử dụng hormone sinh dục nhằm nâng cao khả năng sinh sản của trâu cái. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 7/2016 đến tháng 8/2017 tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Chăn nuôi Miền núi (Thái Nguyên) và các tỉnh Hà Giang, Thái Nguyên.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc bổ sung số liệu khoa học về sinh sản trâu cái nội địa, góp phần xây dựng quy trình TTNT hiệu quả, đồng thời khuyến cáo các biện pháp kỹ thuật ứng dụng trong chăn nuôi nhằm nâng cao năng suất sinh sản, phục vụ phát triển đàn trâu Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh lý sinh sản của trâu cái, bao gồm:

• Cấu tạo và chức năng cơ quan sinh dục trâu cái: Âm hộ, âm đạo, cổ tử cung, tử cung, ống dẫn trứng và buồng trứng có vai trò quan trọng trong quá trình sinh sản. Đặc biệt, cổ tử cung có chức năng chọn lọc tinh trùng và bảo vệ tử cung khỏi tác nhân gây hại.

• Chu kỳ động dục và sự rụng trứng: Chu kỳ động dục trung bình 24-26 ngày, thời gian động dục khoảng 30 giờ. Sự rụng trứng xảy ra khoảng 20-22 giờ sau khi bắt đầu động dục. Thể vàng hình thành sau rụng trứng, tiết progesteron duy trì thai kỳ.

• Điều hòa hoạt động sinh dục: Hệ thống trục dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng điều khiển chu kỳ động dục thông qua các hormone GnRH, FSH, LH, progesteron và estrogen. Prostaglandin F2α (PGF2α) có vai trò tiêu thể vàng, kích thích chu kỳ mới.

• Ứng dụng hormone sinh dục: CIDR (vòng đặt âm đạo chứa progesteron), PMSG (hormone kích thích nang trứng), PGF2α (gây thoái hóa thể vàng) được sử dụng để điều khiển chu kỳ động dục, rút ngắn tuổi động dục lần đầu và nâng cao hiệu quả phối giống.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát 200 hộ nuôi trâu sinh sản tại 2 tỉnh Hà Giang và Thái Nguyên, cùng đàn trâu tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Chăn nuôi Miền núi. Số liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê và tài liệu chuyên ngành.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn ngẫu nhiên 50 hộ tại mỗi xã, mỗi huyện 2 xã, mỗi tỉnh 1 huyện, đảm bảo đại diện cho vùng chăn nuôi trâu miền núi và trung du.

• Phương pháp phân tích: Theo dõi các chỉ tiêu sinh sản như tuổi động dục lần đầu, chu kỳ động dục, tuổi phối giống lần đầu, tuổi đẻ lứa đầu, khoảng cách lứa đẻ, thời gian động dục lại sau đẻ, tỷ lệ động dục và tỷ lệ đậu thai. Sử dụng máy đo điện trở âm đạo Draminski để xác định thời điểm động dục và phối giống thích hợp. Phân tích số liệu bằng phần mềm Excel và Minitab 16 với phương pháp thống kê sinh học.

• Timeline nghiên cứu: Từ tháng 7/2016 đến tháng 8/2017, gồm khảo sát thực trạng, theo dõi biểu hiện động dục, thử nghiệm các biện pháp kỹ thuật phối giống và sử dụng hormone sinh dục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng khả năng sinh sản của trâu cái: Tuổi động dục lần đầu trung bình là 31,42 tháng (biến động 30,88 - 31,83 tháng), chu kỳ động dục trung bình 25,44 ngày, thời gian động dục khoảng 30,17 giờ. Tuổi phối giống lần đầu trung bình 34,77 tháng, tuổi đẻ lứa đầu 46 tháng. Thời gian động dục lại sau đẻ trung bình 130 ngày, khoảng cách lứa đẻ 18,1 tháng. Khoảng cách lứa đẻ tại Hà Giang và Trung tâm nghiên cứu dài hơn đáng kể so với Thái Nguyên (P<0,05).

2. Biểu hiện động dục và thời điểm động dục: Trâu cái có biểu hiện động dục không rõ ràng, chủ yếu thể hiện qua tiết niêm dịch âm đạo, đứng yên cho trâu khác nhảy lên, kêu rống và thay đổi hành vi. Điện trở âm đạo giảm xuống mức 180-240 Ω khi động dục, giúp xác định chính xác thời điểm phối giống.

3. Ảnh hưởng của thời điểm phối giống đến tỷ lệ đậu thai: Phối giống ở thời điểm 14-16 giờ sau khi bắt đầu chịu đực cho tỷ lệ đậu thai cao nhất, đạt khoảng 60%, so với các nhóm phối giống sớm hơn hoặc muộn hơn có tỷ lệ thấp hơn 15-20%.

4. Hiệu quả các phương pháp phối giống: Phối giống kép (hai lần cách nhau 6 giờ) tăng tỷ lệ đậu thai lên 65% so với phối giống một lần (khoảng 50%). Sử dụng máy đo điện trở âm đạo kết hợp quan sát lâm sàng giúp nâng cao tỷ lệ phát hiện động dục và tỷ lệ đậu thai lên trên 70%, cao hơn nhóm chỉ dùng quan sát lâm sàng khoảng 15%.

5. Ứng dụng hormone sinh dục: Đặt CIDR kết hợp tiêm PMSG và PGF2α giúp rút ngắn tuổi động dục lần đầu từ trung bình 31,4 tháng xuống còn khoảng 27 tháng, tăng tỷ lệ động dục lên 80% và tỷ lệ đậu thai sau phối giống nhân tạo lên 60%. Nhóm không xử lý hormone có tỷ lệ động dục và đậu thai thấp hơn đáng kể (khoảng 45% và 40%).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong nước và quốc tế về đặc điểm sinh lý sinh sản của trâu cái, như tuổi động dục muộn, biểu hiện động dục thầm lặng và chu kỳ động dục biến động. Việc sử dụng máy đo điện trở âm đạo giúp khắc phục hạn chế trong phát hiện động dục, từ đó xác định thời điểm phối giống chính xác hơn, nâng cao hiệu quả TTNT.

Phối giống kép và sử dụng hormone sinh dục là các biện pháp kỹ thuật có tác dụng rõ rệt trong việc nâng cao tỷ lệ đậu thai và rút ngắn chu kỳ sinh sản, phù hợp với điều kiện chăn nuôi trâu nội địa. So với các nghiên cứu trước đây, tỷ lệ đậu thai đạt được trong nghiên cứu này cao hơn khoảng 10-15%, cho thấy hiệu quả của việc kết hợp các biện pháp kỹ thuật hiện đại.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ đậu thai giữa các nhóm phối giống khác nhau và biểu đồ đường thể hiện sự biến đổi điện trở âm đạo theo thời gian động dục, giúp minh họa rõ ràng mối quan hệ giữa các chỉ số sinh lý và hiệu quả sinh sản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng máy đo điện trở âm đạo kết hợp quan sát lâm sàng để phát hiện động dục và xác định thời điểm phối giống thích hợp, nhằm nâng tỷ lệ đậu thai lên trên 70%. Thời gian thực hiện: ngay trong các trại chăn nuôi hiện tại; chủ thể: cán bộ kỹ thuật và người chăn nuôi.

2. Thực hiện phối giống kép với hai lần dẫn tinh cách nhau 6 giờ tại thời điểm động dục cao điểm (14-16 giờ sau khi bắt đầu chịu đực) để tăng hiệu quả thụ thai. Thời gian áp dụng: trong vòng 1 năm; chủ thể: kỹ thuật viên thụ tinh nhân tạo.

3. Sử dụng hormone sinh dục (CIDR, PMSG, PGF2α) cho trâu cái tơ chưa động dục nhằm rút ngắn tuổi động dục lần đầu và nâng cao tỷ lệ động dục, đậu thai. Thời gian áp dụng: theo chu kỳ sinh sản của đàn; chủ thể: cán bộ thú y và người chăn nuôi.

4. Tăng cường đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho người chăn nuôi và cán bộ kỹ thuật về phát hiện động dục, sử dụng máy đo điện trở âm đạo và kỹ thuật phối giống nhân tạo. Thời gian: tổ chức định kỳ hàng năm; chủ thể: các cơ quan quản lý nông nghiệp và thú y.

5. Xây dựng quy trình chuẩn về quản lý sinh sản trâu dựa trên kết quả nghiên cứu để nhân rộng mô hình nâng cao khả năng sinh sản trâu cái tại các vùng miền núi và trung du. Thời gian: 1-2 năm; chủ thể: Viện Chăn nuôi, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Chăn nuôi Miền núi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu: Nắm bắt các biện pháp kỹ thuật phát hiện động dục, phối giống nhân tạo và sử dụng hormone sinh dục để nâng cao hiệu quả sinh sản, giảm khoảng cách lứa đẻ, tăng năng suất đàn.

2. Cán bộ kỹ thuật thú y và nhân viên thụ tinh nhân tạo: Áp dụng các phương pháp đo điện trở âm đạo, phối giống kép và sử dụng hormone để cải thiện tỷ lệ đậu thai, nâng cao chất lượng dịch vụ kỹ thuật.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành chăn nuôi, thú y: Tham khảo các số liệu thực nghiệm, phương pháp nghiên cứu và kết quả ứng dụng trong thực tiễn để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

4. Cơ quan quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, chương trình phát triển đàn trâu, hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo nhằm nâng cao năng suất sinh sản và phát triển bền vững ngành chăn nuôi trâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tuổi động dục lần đầu của trâu cái lại muộn hơn so với bò?
   Tuổi động dục của trâu cái trung bình khoảng 31 tháng, muộn hơn bò do đặc điểm sinh lý, tầm vóc nhỏ, chế độ dinh dưỡng và điều kiện chăn nuôi chưa tối ưu. Trâu cần đạt 60-70% khối lượng trưởng thành mới động dục, trong khi bò thường sớm hơn.

2. Biểu hiện động dục của trâu cái có gì đặc biệt?
   Trâu cái thường có biểu hiện động dục thầm lặng, không rõ ràng như bò. Dấu hiệu chính là tiết niêm dịch âm đạo, đứng yên cho trâu khác nhảy lên, kêu rống và thay đổi hành vi. Do đó, phát hiện động dục bằng quan sát thường khó khăn.

3. Máy đo điện trở âm đạo giúp gì trong việc phối giống trâu?
   Máy đo điện trở âm đạo xác định sự biến đổi điện trở của dịch nhầy âm đạo, giảm thấp khi trâu động dục. Kết hợp với quan sát lâm sàng, máy giúp xác định chính xác thời điểm phối giống, nâng cao tỷ lệ đậu thai.

4. Hormone CIDR, PMSG và PGF2α được sử dụng như thế nào để nâng cao khả năng sinh sản?
   CIDR cung cấp progesteron giúp điều chỉnh chu kỳ động dục; PMSG kích thích phát triển nang trứng; PGF2α gây thoái hóa thể vàng, kích thích động dục đồng loạt. Kết hợp các hormone này rút ngắn tuổi động dục và tăng tỷ lệ đậu thai.

5. Phối giống kép có lợi ích gì so với phối giống một lần?
   Phối giống kép với hai lần dẫn tinh cách nhau 6 giờ giúp tăng khả năng thụ thai do tăng cơ hội tinh trùng gặp trứng đúng thời điểm rụng trứng, từ đó nâng cao tỷ lệ đậu thai lên khoảng 65%, cao hơn phối giống một lần.

Kết luận

• Tuổi động dục lần đầu của trâu cái nội địa trung bình khoảng 31,4 tháng, chu kỳ động dục 25,4 ngày, thời gian động dục 30 giờ, phản ánh khả năng sinh sản còn thấp.
• Phát hiện động dục bằng máy đo điện trở âm đạo kết hợp quan sát lâm sàng giúp xác định thời điểm phối giống chính xác, nâng cao tỷ lệ đậu thai trên 70%.
• Phối giống kép và sử dụng hormone sinh dục CIDR, PMSG, PGF2α là các biện pháp kỹ thuật hiệu quả, rút ngắn tuổi động dục và tăng tỷ lệ thụ thai.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy trình phối giống nhân tạo và quản lý sinh sản trâu cái phù hợp với điều kiện chăn nuôi Việt Nam.
• Đề xuất triển khai áp dụng các biện pháp kỹ thuật này rộng rãi tại các vùng miền núi và trung du nhằm phát triển bền vững đàn trâu Việt Nam.

Khuyến khích các cơ sở chăn nuôi, cán bộ kỹ thuật và người chăn nuôi áp dụng các biện pháp kỹ thuật đã nghiên cứu để nâng cao hiệu quả sinh sản trâu cái, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật phù hợp hơn với điều kiện thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh dục của trâu cái Sinh sản là chức năng đặc biệt của gia súc cái. Đó là một quá trình sinh lý vô cùng phức tạp.

Vì vậy việc hiểu biết chắc chắn về cấu tạo và chức năng cơ quan sinh dục trâu cái sẽ giúp thực hiện thành công những biện pháp kỹ thuật, nhất là trong các trường hợp can thiệp chậm sinh, mà không làm ảnh hưởng đến sinh lý bình thường của chúng. Bộ máy sinh dục của trâu cái nhìn chung giống như của bò cái, nhưng cũng có một số đặc điểm khác biệt so với bò. Nhìn từ ngoài vào trong, cơ quan sinh dục trâu cái gồm các phần chính là: Âm hộ, âm vật, âm đạo, tử cung, ống dẫn trứng và buồng trứng (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45] 1. Âm hộ Âm hộ là bộ phận sinh dục ngoài, gồm có tiền đình và những phần liên quan của âm môn.

Tiền đình là giới hạn giữa âm môn và âm đạo, dài 10 – 12 cm, chỗ giáp giới giữa âm đạo và tiền đình có lỗ ra của niệu quản và thường có một cái mào (màng trinh). Âm môn gồm tiểu âm môn và đại âm môn. Âm vật nằm ở góc phía dưới hai mép của âm môn. Về cấu tạo, âm vật có các thể hổng giống như dương vật con đực, trên âm vật có nếp da tạo ra mũ âm vật (Nguyễn Đức Hùng và cs, 2003)[23].

Âm vật có nhiều đầu mút thần kinh giao cảm và có khả năng cương cứng khi động dục. Trong thực tiễn, khi dẫn tinh cho gia súc cái, các dẫn tinh viên thường xoa bóp nhẹ vào âm vật, kích thích hưng phấn để tử cung nhu động, tạo ra các cơn co thắt (Nguyễn Đức Hùng và cs, 2003)[23]. Âm đạo Âm đạo trâu có hình ống, thành mỏng và rất đàn hồi, có chiều dài từ 24 - 30 cm với nhiều lớp vách cơ. Cách mép âm hộ 10 cm phía trong dọc theo 4 đáy âm đạo là ống dẫn nước tiểu từ bàng quang đổ vào trong âm đạo gần túi thừa niệu đạo (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45].

Âm đạo là cơ quan đa chức năng, vừa là cơ quan giao cấu, vừa là nơi đào thải nước tiểu và các chất dịch của cơ đường sinh dục cái. Trong giao phối, tinh thanh không được vận chuyển vào trong tử cung mà phần lớn thải ra ngoài hoặc hấp phụ qua vách âm đạo; âm đạo là con đường bài xuất các chất tiết của cổ tử cung, nội mạc tử cung và ống dẫn trứng (Nguyễn Đức Hùng và cs, 2003)[23]. Cổ tử cung Cổ tử cung là nơi nối giữa âm đạo và tử cung. Cổ tử cung có kích thước tăng dần với độ tuổi, thường dài từ 3 – 10 cm, đường kính 1,5 – 6 cm, hơi cứng hơn so với các bộ phận khác của cơ quan sinh sản và thường được định vị bằng cách sờ nhẹ xung quanh vùng đáy chậu (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45].

Vị trí của cổ tử cung sẽ thay đổi theo tuổi của trâu, bò cái và giai đoạn có chửa. Nhìn chung, cổ tử cung của trâu hẹp và khúc khuỷu hơn ở hơn cổ tử cung của bò, số vòng nhẫn trong cổ thường là 3 vòng và miệng cổ tử cung của trâu trong thời kỳ động dục không mở rộng như của bò (Nguyễn Tấn Anh, 2003)[3]. Cổ tử cung có đặc trưng là một thành dày và một xoang chật hẹp, rãnh cổ tử cung được đặc trưng bằng những mấu lồi. Ở động vật nhai lại, những mấu này có dạng nằm ngang hoặc xếp lồng xoắn vào nhau như những vòng nhẫn và phát triển với mức độ khác nhau tùy loài (Nguyễn Đức Hùng và cs, 2003)[23].

Niêm mạc cổ tử cung có nhiều nếp gấp ngang hoặc xoắn không đều nhau tạo thành những thuỳ gọi là “thuỳ hoa nở” – “vòng nhẫn”. Thuỳ ngoài cùng nhô vào âm đạo 0,5 – 1,0 cm nhìn bên ngoài như hoa cúc đại đoá, các nếp nhăn này tạo thành những van khép để bảo vệ vật lạ không lọt vào tử cung (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45]. Cổ tử cung có vai trò rất quan trọng trong quá trình sinh sản: Là nơi tiếp nhận tinh trùng, giúp tinh trùng di chuyển vào xoang tử cung được dễ dàng hoặc không cho tinh trùng xâm nhập nếu gia súc không động dục; là nơi 5 hình hình thành các ổ chứa tinh trùng; chọn lọc tinh trùng sống, ngăn cản sự vận chuyển của tinh trùng chết và tinh trùng có khuyết tật; đồng thời tham gia vào quá trình kiện toàn năng lực thụ tinh của tinh trùng (Nguyễn Đức Hùng và cs, 2003)[23]. Khi gia súc có chửa, cổ tử cung tiết ra một loại dịch nhờn có độ nhớt cao, dầy, đặc, bịt kín cổ tử cung, có vai trò chống lại sự xâm nhập của tinh trùng, vi khuẩn và vật lạ vào tử cung.

Chỉ khi đẻ cổ tử cung mới mở ra bằng cách dịch nút cổ tử cung lỏng ra, cổ tử cung dãn ra để cho thai và màng nhau đẩy ra ngoài. Tử cung Tử cung trâu bao gồm thân và 2 sừng tử cung, nằm toàn bộ trong xoang chậu, khi đã đẻ nhiều lứa thì tử cung lùi vào xoang bụng. Tử cung là nơi làm tổ của hợp tử và phát triển của thai sau này. Thân tử cung là phần nối giữa sừng và cổ tử cung, dài khoảng 2 – 3 cm, sau đó tách ra thành 2 sừng.

Khi sờ khám có cảm giác thân tử cung dài hơn vì các sừng tử cung được liên kết với nhau bởi dây chằng trong khoảng 10 – 12 cm, sau đó mới tách ra làm hai (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45]. Nhìn chung, thân tử cung của trâu ngắn hơn ở bò (Nguyễn Tấn Anh, 2003)[3]. Sừng tử cung của trâu thuộc dạng chẻ đôi, gồm sừng trái và sừng phải, có độ dài khoảng 30 - 40 cm, có đường kính từ 2 cm trở lên (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45]. Ở trâu, 2 sừng tử cung tiếp giáp với thân tử cung dính lại với nhau tạo thành một lõm hình lòng máng phía trên của tử cung – gọi là rãnh giữa tử cung, dài 3 – 5 cm, có tác dụng phân biệt tử cung lúc bình thường, lúc có chửa hay bệnh lý.

Sừng tử cung là nơi làm tổ của hợp tử, sau đó phát phát triển thành phôi và thai. Sừng tử cung có thành dày, đàn hồi và có nhiều mạch máu để nuôi thai. Tử cung có chức năng quan trọng trong sinh sản của gia súc cái. Theo Nguyễn Đức Hùng và cs (2003)[23], tử cung có các chức năng chính sau: - Vận chuyển tinh trùng: Lúc giao phối, sự co thắt của tử cung là cần thiết giúp sự vận chuyển của tinh trùng từ vị trí phóng tinh đến vị trí thụ tinh.

6 - Điều hòa chức năng của thể vàng: Tử cung giữ vai trò quan trọng trong việc điều khiển chức năng của thể vàng. Các thí nghiệm trên bò, cừu, lợn cho thấy thể vàng được duy trì hoạt động trong một thời gian dài sau khi cắt bỏ tử cung. Nếu cắt bỏ còn sót lại một ít mô tử cung, sự thoái hóa thể vàng xảy ra và chu kỳ động dục mới được bắt đầu sau một thời gian. Nếu cắt bỏ một bên sừng tử cung, thể vàng cùng bên với sừng tử cung này thường được duy trì lâu hơn so với thể vàng bên sừng tử cung không bị cắt bỏ.

- Làm tổ và chửa đẻ: Tử cung là cơ quan chuyên biệt hóa cao độ, nó được thích nghi để chấp nhận và nuôi dưỡng các sản phẩm của sự thụ thai từ lúc làm tổ cho đến lúc đẻ. Sau khi hợp tử làm tổ, sự phát triển của phôi phụ thuộc vào sự cung cấp máu đầy đủ trong nội mạc tử cung. Trong suốt thời kỳ có chửa, các đặc điểm sinh lý học của nội mạc tử cung và việc cung cấp máu có ý nghĩa quyết định sự sống còn và phát triển của thai. Khi đẻ, tử cung co bóp mạnh để tống thai ra ngoài.

Sau khi đẻ, tử cung hầu như trở lại kích thước ban đầu bằng một quá trính gọi là co dạ con (co tử cung). Thời gian sau đẻ diễn ra quá trình phá hủy mô nội mạc tử cung kèm theo sự có mặt của một số lượng lớn bạch cầu cùng với việc giảm thấp lòng mạch nội mạc tử cung. Các tế bào cơ tử cung giảm về số lượng và kích thước. Những biến đổi nhanh chóng và không cân đối này có thể là một nguyên nhân làm cho tỷ lệ thụ thai sau khi đẻ giảm thấp.

Ống dẫn trứng Ống dẫn trứng (hay vòi Fallop) nằm ở màng treo buồng trứng gồm một đôi ống ngoằn ngoèo bắt đầu từ cạnh buồng trứng kéo dài đến đỉnh của sừng tử cung. Ống dẫn trứng dài khoảng 20 – 25 cm, đường kính khoảng 1- 2 mm (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45]. Một đầu ống dẫn trứng xuất phát từ đầu chóp sừng tử cung, còn đầu kia gắn với loa kèn. Ống dẫn trứng của trâu thô cứng và ẩn sâu trong dây chằng rộng so với bò (Nguyễn Tấn Anh, 2003)[3].

Loa kèn là một màng mỏng rộng 20 – 30 cm2 bao phủ toàn bộ buồng trứng (Hoàng Kim Giao và cs, 1997)[21]. Ống dẫn trứng được chia 7 thành bốn đoạn, có chức năng khác nhau, gồm: đoạn tua diềm – phễu – phồng ống dẫn trứng và đoạn eo của ống dẫn trứng (Nguyễn Tấn Anh, 2003)[3]. Ống dẫn trứng có chức năng như một chiếc ống để tế bào trứng di chuyển và đồng thời cũng là nơi tế bào trứng và tinh trùng gặp nhau để xảy ra quá trình thụ tinh. Sự thụ tinh xảy ra ở khoảng 1/3 phía trên ống dẫn trứng.

Buồng trứng Trâu cái có hai buồng trứng hình trái xoan, kích thước buồng trứng trâu thường nhỏ hơn so với buồng trứng bò cùng lứa tuổi và tầm vóc. Kích thước trung bình của buồng trứng ở trâu trưởng thành khoảng 4 cm x 3 cm x 1,5 cm, thay đổi tùy thuộc vào tuổi và giống. Buồng trứng có thể dễ dàng sờ thấy dọc theo phía bên cạnh sừng tử cung. Những người có kinh nghiệm có khả năng phát hiện các cấu trúc trên buồng trứng (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2008)[45].

Kích thước buồng trứng có biến động giữa các trâu cái, buồng trứng hoạt động thì lớn hơn buồng trứng không hoạt động. Buồng trứng có hai chức năng chính là sinh sản ra tế bào trứng và tiết các hormone tham gia điều khiển chu kỳ sinh sản của trâu cái. Trứng được hình thành ở buồng trứng từ những noãn bao nguyên thuỷ, đó là sự diễn biến nối tiếp giai đoạn phát triển khác nhau của nang trứng.