CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THUẾ, THUẾ VỚI CÁC DOANH NGHIỆP VÀ THẤT THU THUẾ DOANH NGHIỆP. Một số khái niệm về thuế, thuế với các doanh nghiệp, thất thu thuế doanh nghiệp 1. Một số khái niệm về thuế, thất thu thuế: [4, Tr.7] O Ra đời và tồn tại cùng với nhà nước, từ đó đến nay, thuế đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài và khái niệm về thuế cũng không ngừng được hoàn thiện. O Trên góc độ phân phối thu nhập, khái niệm thuế được hiểu như sau: Thuế là hình thức phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân nhằm hình thành nên quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước (quỹ ngân sách nhà nước) để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Trên góc độ người nộp thuế thì thuế được định nghĩa như sau: Thuế là khoản đóng góp bắt buộc mà mỗi tổ chức, cá nhân phải có nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước theo luật định để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước; người đóng thuế được hưởng hợp pháp phần thu nhập còn lại. Trên góc độ kinh tế học, thuế được định nghĩa như sau: Thuế là biện pháp đặc biệt, theo đó, nhà nước sử dụng quyền lực của mình để chuyển một phần nguồn lực từ khu vực tư sang khu vực công nhằm thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của nhà nước. Như vậy, đã có nhiều khái niệm khác nhau về thuế. Tuy nhiên, để hiểu rõ bản chất của thuế, khi nghiên cứu khái niệm thuế cần chú ý các đặc điểm sau: Thứ nhất, trong xã hội hiện đại thuế là khoản đóng góp bằng tiền.
Về nguyên tắc, thuế là một khoản đóng góp dưới hình thức tiền tệ, điều này trái ngược với các hình thức thanh toán bằng hiện vật đã tồn tại trước đây. Sự phát 5 triển của quan hệ hàng hoá - tiền tệ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thuế, đổi lại, nghĩa vụ của đối tượng nộp thuế được thực hiện bằng tiền lại góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế thị trường. Thứ hai, thuế là khoản đóng góp bắt buộc được thực hiện thông qua con đường quyền lực chính trị. Dù được thực hiện dưới hình thức nào, thuế vẫn thể hiện tính chất bắt buộc, được thực hiện thông qua con đường quyền lực nhà nước (qua hệ thống pháp luật thuế).
Do đó, người nộp thuế bắt buộc phải tuân thủ các quy định pháp luật về kê khai, nộp thuế. Người nộp thuế không thể tự mình ấn định hay thoả thuận mức thuế mà phải chấp thuận mức thuế và thời hạn nộp thuế theo quy định của pháp luật. Những người nộp thuế vi phạm luật sẽ bị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý vi phạm hoặc cưỡng chế thi hành theo quy định của pháp luật để buộc họ phải làm tròn nghĩa vụ nộp thuế. Đây là điểm khác biệt giữa thuế với các khoản đóng góp mang tính chất tự nguyện.
Thứ ba, thuế là một khoản thu không có đối khoản cụ thể, không hoàn trả trực tiếp nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước trong việc thực hiện các chức năng quản lý xã hội, chức năng kinh tế - xã hội của nhà nước. Khác với khoản vay, thuế không hoàn trả trực tiếp cho người nộp thuế (tuy nhiên, một phần thuế được hoàn trả gián tiếp cho người nộp thuế thông qua các khoản phúc lợi xã hội, phúc lợi công cộng). Sự không hoàn trả trực tiếp được thể hiện ở cả trước và sau khi thu thuế. Trước khi thu thuế, nhà nước không hề cung ứng trực tiếp một dịch vụ nào cho người nộp thuế.
Sau khi thu thuế, nhà nước cũng không có sự bồi hoàn trực tiếp nào cho người nộp thuế. Cũng như vậy, người nộp thuế không thể phản đối việc thực hiện nghĩa vụ thuế với lý do họ sử dụng ít các dịch vụ công cộng; không có quyền đòi hỏi được hưởng nhiều dịch vụ công cộng hơn so với số thuế họ phải trả vì lý do này hay lý do khác; không thể từ chối nộp thuế với lý do họ đã phải thanh toán cho các khoản chi trái với nguyên tắc này. 6 Thuế được thu nhằm đáp ứng mọi nhu cầu chi tiêu của nhà nước, thuế không có đối khoản cụ thể. Điều này thể hiện rõ ở chỗ nguồn thu từ mỗi loại thuế không được quy định gắn với mục đích chi tiêu cụ thể nào cả mà đều được sử dụng để đáp ứng nhu cầu chi tiêu chung của nhà nước trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Khái niệm “chi tiêu của nhà nước” ngày nay không thể hiểu theo nghĩa hẹp là chỉ bao gồm các chi phí liên quan đến chức năng duy trì bộ máy của nhà nước để thực hiện các chức năng của nhà nước, mà còn gồm các chi phí cho việc thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội. Chính vì thế, khi xem xét khái niệm thuế cũng phải hiểu thuế trên hai góc độ: thuế vừa là công cụ huy động nguồn thu để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước và thuế vừa là công cụ giúp nhà nước thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội hay công cụ quản lý vĩ mô nền kinh tế. Thất thu thuế là một hiện tượng thực tế khách quan vốn có của bất kỳ một hệ thống thuế. Được phản ánh theo hai mặt của một vấn đề: lợi ích của Nhà nước và lợi ích của người nộp thuế.
Trên thực tế thì hai lợi ích này thường không đồng nhất, Nhà nước luôn có khuynh hướng tăng nguồn thu từ thuế, trong khi đó người nộp thuế luôn mong muốn giảm số thuế phải nộp càng nhiều càng tốt. Và ở đâu có thuế thì ở đó tồn tại thất thu; Thất thu thuế biểu hiện, diễn biến rất đa dạng và phức tạp, tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội của một quốc gia, song có thể khái quát hoá thành hai dạng: thất thu thực tế và thất thu tiềm năng. Thất thu thực tế, có nghĩa là có nhiều khoản thu được quy định rõ ràng trong các luật thuế, nhưng do nhiều nguyên nhân số tiền đó chưa được tập trung nộp vào ngân sách nhà nước đúng quy định. Thất thu tiềm năng, bao gồm cả trường hợp “lách thuế”, “tránh thuế” có nguyên nhân từ việc thiếu chặt chẽ từ luật pháp hoặc sự buông lỏng quản lý, có nghĩa là thực tế có nhiều nguồn thu cần thiết phải động viên nộp vào ngân 7 sách nhà nước nhưng lại chưa thu được, vì quy định của luật pháp chưa cụ thể.
- Các dạng thất thu thuế: Thất thu thuế rất đa dạng, có thể khái quát thành các dạng như sau: Thất thu thuế từ góc độ người nộp thuế + Thất thu thuế về Cơ quan quản lý thu thuế xuất phát từ chủ quan từ phía người nộp thuế không khai báo trước khi ra kinh doanh hoặc thông báo tạm nghỉ kinh doanh có thời hạn nhưng thực tế vẫn kinh doanh + Người nộp thuế có hành vi khai sai cơ sở tính thuế, khai sai hoạt động sản xuất kinh doanh hoặc mặt hàng kinh doanh, hành vi chuyển những mặt hàng chịu thuế suất cao sang mặt hàng, hoạt động chịu thuế suất thấp hơn + Người nộp thuế có hành vi cố tình dây dưa, trốn, chiếm dụng tiền thuế phải nộp vào ngân sách nhà nước + Thất thu thuế từ hành vi buôn lậu + Thất thu thuế từ các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài bằng các thủ đoạn giá chuyển nhượng (chuyển giá): nâng giá trị các thiết bị, máy móc, vật tư khi đưa vào đầu tư hoặc kinh doanh, hạ giá bán sản phẩm trong trường hợp bao tiêu hàng hóa, chuyển vùng doanh thu giữa các quốc gia cho các công ty con. Thất thu thuế do phía Cơ quan quản lý + Chính sách thuế còn những chỗ chưa phù hợp: thuế suất, biểu thuế không phù hợp với thực tiễn cũng như khả năng đóng góp của người nộp thuế, thuế thu chồng chất, trùng lắp, tác động nên tâm lý nặng nề, từ đó cũng tạo ra thất thu thuế + Trong từng sắc thuế còn thiếu nhiều mức thuế suất, giữa các mức có sự chênh lệch lớn cũng tạo ra kẻ hở cho hành vi trốn thuế, lách thuế + Pháp luật về thuế chưa được bổ sung, sửa đổi kịp thời, thiếu đồng bộ, hoàn thiện, chưa bao quát hết nguồn thu cho ngân sách nhà nước 8 Ngoài ra, thất thu thuế còn do những điều kiện khách quan ảnh hưởng như thiên tai, dịch bệnh, kinh tế chậm phát triển… - Một số hình thái của thất thu thuế: + Thất thu thuế mang tính phổ biến, bất kỳ xã hội nào và vào thời gian nào, tồn tại thuế thì cũng tồn tại thất thu thuế, thất thu thuế không chỉ diễn ra ở một nơi, một địa điểm nhất định mà nó xảy ra ở nhiều nơi, nhiều chỗ, ở tất cả các ngóc ngách của một quốc gia + Thất thu thuế thường xảy ra ở hầu hết các lĩnh vực kinh tế công nghiệp, thương mại, dịch vụ, các khu vực kinh tế quốc doanh và ngoài quốc doanh, xây dựng, … + Thất thu thuế có thể xảy ra ở tất cả các hệ thống thuế, chỉ khác nhau ở mức độ và phương thức + Không những thất thu về đối tượng quản lý thuế, mà còn thất thu về cả doanh thu và mức thuế - Thất thu thuế gây ra hậu quả: Về kinh tế, thất thu thuế làm cho mục tiêu của thuế không đạt được, làm giảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước, do đó sẽ làm ảnh hưởng đến kế hoạch chi tiêu ngân sách của nhà nước và của Thành phố, gây ảnh hưởng xấu đến việc điều hành của nhà nước Về xã hội, thất thu thuế gây ra những hậu quả tiêu cực làm cho pháp luật bị vi phạm, hệ thống pháp luật chưa nghiêm và làm ảnh hưởng đến việc thực hiện công bằng xã hội Về đạo đức, thất thu thuế không chỉ gây ra hậu quả về kinh tế xã hội, mà còn ảnh hưởng xấu đến ý thức chấp hành pháp luật, trách nhiệm công dân của các cá nhân, trách nhiệm của tổ chức đối với nhà nước, đối với xã hội. Doanh nghiệp, thuế với các doanh nghiệp: Doanh nghiệp vận tải, vận tải thủy nội địa trên địa bàn thành phố Hải Phòng là doanh nghiệp được thành lập, đăng ký thành lập theo Pháp luật Việt Nam và có trụ sở chính tại thành phố Hải Phòng; Tư cách pháp nhân của một 9 doanh nghiệp là điều kiện cơ bản quyết định sự tồn tại của doanh nghiệp trong nền kinh tế quốc dân, nó do Nhà nước khẳng định và xác định.