phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài được bố cục thành 03 chương sau: Chƣơng 1: Quá trình hình thành, phát triển của lực lượng CAND Việt Nam từ 1945 đến nay và sự ra đời của trang phục CAND Việt Nam. Chƣơng 2: Các thành tố của trang phục CAND Việt Nam. Trang phục CAND Việt Nam từ 1945 đến nay: những biến đổi và các giá trị nổi bật. 7 z Chƣơng 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƢỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN VIỆT NAM TỪ 1945 ĐẾN NAY VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA TRANG PHỤC CÔNG AN NHÂN DÂN VIỆT NAM 1.
Một vài nét về quá trình ra đời và hoàn thiện tổ chức bộ máy lực lƣợng Công an nhân dân Việt Nam 1. Lực lượng Công an những ngày đầu thành lập (từ 1945 đến 1956) Tại Hội nghị Công an toàn quốc lần thứ X tháng 1/1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng Huấn thị “… Nhân dân ta có hai lực lượng. Một là Quân đội, để đánh giặc ngoại xâm, để bảo vệ Tổ quốc giữ gìn hòa bình. Một lực lượng nữa là Công an, để chống kẻ địch trong nước, chống bọn phá hoại.
Có lúc chiến tranh, có lúc hòa bình. Lúc chiến tranh thì quân đội đánh giặc, lúc hòa bình thì tập luyện. Còn Công an thì phải đánh địch thường xuyên, lúc chiến tranh có việc, lúc hòa bình lại càng nhiều việc…” [21]. CAND là một công cụ trọng yếu của Đảng và Nhà nước chuyên chính vô sản, được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu dày công giáo dục, rèn luyện và được nhân dân hết lòng đùm bọc.
Từ khi ra đời đến nay, dưới sự lãnh đạo của các cấp ủy đảng, CAND Việt Nam đã không ngừng trưởng thành về mọi mặt và thu được nhiều thành tích vẻ vang trong việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh chính trị, giữ gìn trật tự an toàn xã hội, bảo vệ tài sản XHCN, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân. Lực lượng CAND đã góp phần xứng đáng cùng toàn quân, toàn dân đánh thắng hoàn toàn thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và bọn phản động, lực lượng CAND đã thực hiện tốt lý tưởng cao đẹp của người chiến sỹ CAND “thức cho dân ngủ ngon, gác cho dân vui chơi, lấy việc bảo vệ niềm hạnh phúc của nhân dân làm niềm vui, lẽ sống của mình”. Cùng với quá trình thành lập Nhà nước, các tổ chức vũ trang cũng được hình thành. 8 z * Các tổ chức tiền thân của lực lượng CAND Việt Nam Ngày 03/02/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đánh dấu bước ngoặt lịch sử của cách mạng Việt Nam, đảm nhận vai trò lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc.
Đảng vừa ra đời đã lãnh đạo hai cao trào cách mạng 1930 - 1931, 1936 - 1939. Từ trong các cao trào cách mạng, những tổ chức tiền thân của CAND Việt Nam đã ra đời như: Đội tự vệ đỏ, Ban công tác đội, Đội Tự vệ cứu quốc. Năm 1945, tình hình thế giới diễn biến mau lẹ, có lợi cho phong trào cách mạng. Hồng quân Liên Xô liên tiếp giành thắng lợi trên mặt trận Xô – Đức, giải phóng các nước Đông và Nam Âu, tấn công Berlin, đập tan sào huyệt cuối cùng của phát xít Đức vào tháng 5/1945, lập ra chính quyền dân chủ nhân dân tại các nước Đông và Nam Âu.
Tại Châu Á, liên quân Anh – Mỹ cũng đẩy mạnh tấn công phát xít Nhật, giải phóng một số nước như Indonesia, Philippies…Tháng 8/1945, thực hiện cam kết quốc tế với lực lượng Đồng minh, Liên Xô tuyên chiến với phát xít Nhật và chỉ trong một thời gian ngắn, Hồng quân đã đập tan đội quân Quan Đông, giải phóng Đông Bắc Trung Quốc, Triều Tiên… ngày 15/8/1945 Nhật đã tuyên bố đầu hàng Đồng Minh. Chớp thời cơ “ngàn năm có một”, Đảng ta quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc. Cuộc Tổng khởi nghĩa đã nhanh chóng giành được thắng lợi ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và các địa phương khác trong cả nước. Cách mạng tháng Tám thành công, Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á được thành lập.
Trong bối cảnh quan hệ quốc tế diễn biến phức tạp, tranh chấp giữa lực lượng cách mạng và phản cách mạng diễn ra trên phạm vi toàn cầu nên ngay sau khi ra đời, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã trở thành đối tượng chống phá của các thế lực phản động. Cùng với việc thành lập Nhà nước dân chủ nhân dân, trong năm 1945 lực lượng CAND Việt Nam cũng được thành lập. Ở Bắc Bộ lập Sở Liêm phóng và Sở Cảnh sát; Trung Bộ lập Sở Trinh sát; Nam Bộ lập Quốc gia tự vệ 9 z cuộc. Bước đầu ngành Công an chỉ có hai cấp: cấp kỳ và cấp tỉnh.
Ở huyện và xã chưa có tổ chức Công an, nhưng có các lực lượng làm chức năng Công an. Tuy tên gọi có khác nhau nhưng những tổ chức và lực lượng ấy làm nhiệm vụ trấn áp phản cách mạng, giữ gìn trật tự; bảo vệ Đảng và chính quyền các cấp. Để không ngừng củng cố ngành Công an thực sự trở thành công cụ trọng yếu của Đảng, Nhà nước, Đảng ta đặt ngành Công an dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, nhiều nơi đã cử cấp ủy viên sang phụ trách công an và bổ sung đảng viên, đoàn viên vào bộ máy công an. Để định rõ nhiệm vụ giữa các Nha trong Bộ Nội vụ ngày 19/01/1946 Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp ký Nghị định số 14/NgĐ về tổ chức Bộ Nội vụ gồm Văn phòng và 4 Nha, trong đó Nha Công an làm nhiệm vụ trị an.
* Thành lập Việt Nam Công an vụ Sau khi thành lập Chính phủ liên hiệp, trước những khó khăn, phức tạp của cuộc đấu tranh chống phản cách mạng và bọn tội phạm khác, đòi hỏi phải có sự chỉ đạo thống nhất từ Trung ương đến địa phương, đồng thời phải tăng cường công cụ chuyên chính của chính quyền nhân dân để đáp ứng với tình hình và nhiệm vụ mới ngày 21/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 23/SL hợp nhất Sở Liêm Phóng và các Sở Cảnh sát trong toàn quốc thành một cơ quan đặt tên là “Việt Nam Công an vụ” nằm trong Bộ Nội vụ. Sắc lệnh xác định Việt Nam Công an vụ có nhiệm vụ: “Tìm kiếm và tập trung các tin tức và tài liệu liên can đến sự an toàn của quốc gia, hoặc bề trong hoặc bề ngoài” [27; tr82]. Thực hiện Sắc lệnh số 23/SL, ở Bắc Bộ, Sở Liêm Phóng đổi thành Sở Công an Bắc Bộ; ở Trung Bộ, Sở Trinh sát đổi thành Sở Công an Trung Bộ; Quốc gia tự vệ cuộc Nam Bộ đổi thành Sở Công an Nam Bộ. Ở các tỉnh và các thành phố của cả ba kỳ đều đổi thành Ty Công an.
Lực lượng Công an vẫn do Đảng lãnh đạo, là công cụ chuyên chính tuyệt đối trung thành và tin cậy của Đảng. Mọi hoạt động của lực lượng CAND dưới sự lãnh đạo của Đảng. Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới mà Trung ương đã 10 z đề ra, lực lượng công an phải củng cố tổ chức nhằm bảo vệ nội bộ, chủ động tiến công địch. Ngày 18/4/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ ra Nghị định số 121/NĐ quy định cụ thể về nhiệm vụ, tổ chức quyền hạn của các cấp Công an Việt Nam.
Việt Nam Công an vụ chia làm 3 cấp: Công an Trung ương, Công an kỳ và Công an tỉnh. Ở Trung ương gọi là Nha Công an Việt Nam, đặt dưới quyền điều khiển trực tiếp của ông Giám đốc Việt Nam Công an vụ. Cơ quan Công an kỳ (ở ba miền Bắc, miền Trung, miền Nam) đặt dưới quyền điều khiển của một ông Giám đốc Công an kỳ. Công an tỉnh đặt dưới quyền điều khiển của một trưởng ty.
“Nha Công an Việt Nam có nhiệm vụ: sưu tầm và tập trung tất cả những tài liệu và tin tức có liên quan đến việc nội trị và đối ngoại. Điều tra và khám phá những hoạt động phương hại đến an toàn của quốc gia. Thi hành những luật lệ và sự tuần soát chung trong nước, nghiên cứu và khởi thảo những luật lệ về công an. Tổ chức kiểm soát các cơ quan công an trong toàn quốc”.
Sở Công an kỳ có nhiệm vụ: giữ gìn trật tự trong địa hạt, đề phòng những hoạt động trái phép, điều tra truy tìm thủ phạm, những hành vi trái phép giao toàn án trừng phạt. Điều tra về phương diện hành chính giúp những công sở, về những người, những đoàn thể có liên lạc với cơ sở ấy. Kiểm soát và thi hành những phương pháp đề phòng đối với những người nguy hiểm cho sự trị an. Tổ chức và kiểm soát các cơ quan Công an tỉnh”.
Còn ty Công an tỉnh có nhiệm vụ như Công an kỳ nhưng chỉ hoạt động trong phạm vi một tỉnh” [25; tr 59]. Như vậy, việc hợp nhất hai lực lượng Cảnh sát và Liêm phóng là một sự kiện quan trọng, làm tăng sức mạnh của lực lượng CAND, đảm bảo hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đấu tranh chống các thế lực phản cách mạng và tội phạm khác. Nghị định của Bộ Nội vụ quy định các bộ phận trực thuộc Nha Công an Trung ương và Sở Công an kỳ gọi là phòng, ở Ty Công an tỉnh gọi là ban, nhưng cũng chưa quy định chính thức gồm những bộ phận nào và nhiệm vụ cụ thể là gì. Nhìn chung, ở Nha Công an Trung ương và các Sở công an kỳ các bộ phận như: bộ phận trại giam, bộ phận tư pháp, bộ phận chính trị (bao 11 z gồm đội điều tra về hình sự, đội điều tra về chính trị)… Ở cấp tỉnh, bên cạnh các bộ phận chính trị, trại giam, công an trật tự.
Ở cấp huyện, chủ yếu là lực lượng trinh sát Việt Minh huyện đảm nhiệm công tác đấu tranh chống phản cách mạng. Ở cấp xã từ cuối năm 1945 trở đi, mỗi xã có một Ủy viên ủy ban nhân dân xã phụ trách các việc trật tự trị an. Ngày 05/4/1948, Bộ Nội vụ ban hành Nghị định số 219/NĐ “Về tổ chức Việt Nam Công an vụ” quy định nhiệm vụ, tổ chức Công an các cấp, thể lệ tuyển bổ nhân viên và sự liên lạc giữa cơ quan công an với các cấp hành chính và tư pháp. Thực hiện Nghị định trên đầu năm 1948, Nha Công an Trung ương xây dựng các ty nghiệp vụ: Ty Chính trị, Ty Tuyên - Nghiêm - Huấn, lập Quận công an đặc biệt (bảo vệ ATK).
Ngày 23/01/1948, Sở Công an Nam Bộ, Trung Bộ lập Ban Công an lưu động.