Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội sau thời kỳ Đổi mới đã tác động sâu sắc đến đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Tại xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa, sự biến đổi diện mạo kiến trúc diễn ra vô cùng nhanh chóng: 100% hộ gia đình người Thái Đen tại địa bàn khảo sát đã chuyển đổi từ hình thái nhà sàn truyền thống sang nhà trệt bằng vật liệu kiên cố. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã quy luật, xu hướng biến đổi và hệ quả văn hóa - xã hội của quá trình chuyển đổi không gian cư trú này dưới lăng kính Nhân học.

Mục tiêu cụ thể của công trình tập trung vào ba nhiệm vụ then chốt: thứ nhất, tái hiện các giá trị đặc trưng của kiến trúc nhà sàn truyền thống người Thái Đen; thứ hai, phân tích toàn diện các chiều kích biến đổi từ loại hình, vật liệu xây dựng, kỹ thuật tạo tác, mặt bằng sinh hoạt cho đến hệ thống phong tục, tín ngưỡng liên quan; thứ ba, nhận diện các xung lực tác động bao gồm điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái, biến động kinh tế và chính sách quản lý nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại 3 thôn tập trung đông đồng bào Thái Đen sinh sống là thôn Thoi, Bồn Dồn và Cây Xe trên tổng diện tích tự nhiên 1394,58 ha của xã Bình Sơn, với trục thời gian khảo sát kéo dài từ sau năm 1986 đến năm 2016. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ dữ liệu thực chứng tin cậy giúp chính quyền địa phương hoàn thiện tiêu chí nhà ở trong chương trình Nông thôn mới, nâng cao 100% nhận thức của cộng đồng về di sản và tối ưu hóa các giải pháp bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Sinh thái học văn hóa do học giả Julian Steward khởi xướng năm 1955 làm điểm tựa lý luận chính. Trường phái này khẳng định môi trường tự nhiên và văn hóa có mối liên hệ mật thiết, trong đó sự thay đổi của các yếu tố sinh thái sẽ kích hoạt sự biến đổi tương ứng trong phương thức thích ứng của con người. Bên cạnh đó, lý thuyết Phát triển bền vững văn hóa của các nhà nghiên cứu như Harry Spaling và Dennis O'Neil được kết hợp để luận giải bài toán cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn bản sắc tộc người. Lý thuyết Tiếp biến văn hóa của Robert Redfield cùng quan điểm biến đổi văn hóa hiện đại của Ronald Inglehart và Wayne Baker cũng được tích hợp để phân tích sự tương tác văn hóa giữa các nhóm cư dân.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: khái niệm Văn hóa vật chất theo định nghĩa của Trần Ngọc Thêm; khái niệm Biến đổi văn hóa nhìn nhận quá trình tái cấu trúc thói quen, nếp sống để thích nghi với hoàn cảnh mới; và khái niệm Nhà ở được quy chuẩn theo Luật Nhà ở năm 2005 cùng Điều 3 Nghị định số 71/2010/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng đặc thù của ngành Nhân học và Dân tộc học. Cỡ mẫu phỏng vấn sâu bao gồm 30 cá nhân đại diện cho ba thế hệ: người cao niên, trung niên và thanh thiếu niên. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất theo kỹ thuật "dắt dây" (snowball sampling) được áp dụng nhằm tiếp cận đúng các thông tín viên am hiểu sâu sắc văn hóa dân gian như già làng, trưởng bản và thầy mo.

Tác giả thực hiện phương pháp điền dã dân tộc học với nguyên tắc "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc) tại thôn Thoi, kết hợp quan sát tham dự, phỏng vấn hồi cố và thu thập dữ liệu thống kê từ 10 thôn của toàn xã. Việc lựa chọn phương pháp này cho phép nhà nghiên cứu thấu cảm và lắng nghe trực tiếp tiếng nói từ chủ thể văn hóa, đảm bảo tính chân thực của nguồn tư liệu sơ cấp. Tiến trình nghiên cứu diễn ra trọn vẹn trong 12 tháng qua 4 giai đoạn, trong đó giai đoạn điền dã thực địa trọng điểm được triển khai thành 3 đợt tập trung vào tháng 10/2015, tháng 12/2015 và tháng 2/2016 trước khi hoàn thiện xử lý dữ liệu vào giữa năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sự biến mất hoàn toàn của kiến trúc nhà sàn truyền thống trong không gian cư trú của người Thái Đen tại xã Bình Sơn. Tỷ lệ nhà sàn được sử dụng làm nơi ở giảm mạnh từ 100% trước những năm 1990 xuống còn 0% tại thời điểm khảo sát năm 2016. Thay vào đó, 100% hộ dân chuyển đổi sang các loại hình nhà đất kiên cố mang đậm phong cách kiến trúc của người Kinh như nhà cấp bốn mái ngói, nhà bằng bê tông cốt thép và nhà tầng hiện đại.

Thứ hai, cấu trúc mặt bằng sinh hoạt bên trong ngôi nhà bị tái sắp xếp triệt để. Khu vực bếp lửa trung tâm – biểu tượng thiêng liêng gắn liền với linh hồn ngôi nhà sàn cổ truyền – đã bị loại bỏ hoặc thu hẹp xuống dưới 15% diện tích tổng thể và di dời ra công trình phụ biệt lập. Không gian sinh hoạt chung được thay thế bằng phòng khách có bố trí bàn ghế hiện đại và bàn thờ tổ tiên đặt trang trọng ở gian chính giữa theo tập quán người Việt.

Thứ ba, sự thay đổi toàn diện về nguồn vật liệu xây dựng. Trước đây, 100% kết cấu chịu lực của nhà sàn sử dụng gỗ rừng tự nhiên khai thác từ 1063,97 ha đất lâm nghiệp địa phương. Dưới tác động của chính sách đóng cửa rừng và suy giảm tài nguyên, trên 95% công trình xây dựng mới chuyển sang dùng gạch nung, xi măng, cát sỏi và mái lợp tôn hoặc fibro xi măng.

Thứ tư, hệ thống nghi lễ tạo dựng nhà cửa và các điều kiêng kỵ bị giản lược trên 60%. Các nghi thức phức tạp như dựng cột thiêng, lễ cúng thần linh, chọn hướng nhà khắt khe đã chuyển hóa thành các thủ tục gọn nhẹ, thực tế hóa nhằm tiết kiệm chi phí và phù hợp với nhịp sống nông thôn đổi mới.

Thảo luận kết quả

Sự biến đổi nhà ở tại xã Bình Sơn bắt nguồn từ sự tương tác đa chiều giữa kinh tế, môi trường và chính sách thể chế. Về mặt chính sách, việc thực hiện Quyết định 327-CT ngày 15/9/1992 của Hội đồng Bộ trưởng và Nghị định 04-CP ngày 25/1/1994 đã đưa các luồng di dân người Kinh lên xây dựng vùng kinh tế mới tại Tây Triệu Sơn. Quá trình cộng cư xen cài giữa người Thái và người Kinh đã đẩy nhanh tốc độ tiếp biến văn hóa, khiến người Thái tiếp thu nhanh chóng mẫu nhà trệt nhằm tối ưu hóa công năng sử dụng.

Khác với các cộng đồng người Thái tại Quan Hóa, Bá Thước (Thanh Hóa) hay Quỳ Hợp (Nghệ An) – nơi tỷ lệ nhà sàn còn duy trì ở mức 30% đến 50% nhờ địa hình vùng cao hiểm trở – người Thái Đen ở Bình Sơn nằm ở vùng bán sơn địa có độ cao chỉ từ 150-200m, tiếp giáp trực tiếp mạng lưới giao thương đồng bằng. Dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa qua biểu đồ cột minh họa sự suy giảm của nhà sàn qua các mốc 1990, 2005 và 2016, song hành cùng bảng đối sánh 5 chiều kích cấu trúc thể hiện rõ bước chuyển dịch từ kiến trúc sinh thái bản địa sang kiến trúc bê tông hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân huyện Triệu Sơn cùng Phòng Văn hóa và Thông tin cần xây dựng đề án bảo tồn khẩn cấp di sản văn hóa vật thể người Thái Đen, đặt chỉ tiêu phục dựng ít nhất 02 nhà sàn truyền thống kiểu mẫu tại thôn Thoi và thôn Bồn Dồn trong giai đoạn 2026-2027 để làm không gian sinh hoạt cộng đồng và giáo dục truyền thống.

Thứ hai, Sở Xây dựng tỉnh Thanh Hóa chủ trì phối hợp với Hội Kiến trúc sư nghiên cứu, ban hành các mẫu thiết kế nhà ở nông thôn mới cải tiến. Bộ mẫu này cần kết hợp hài hòa khung chịu lực bền vững với các chi tiết hoa văn, kết cấu mái khau cút đặc trưng của người Thái, hướng tới mục tiêu áp dụng thử nghiệm cho khoảng 20% hộ dân có kế hoạch xây mới trong lộ trình 2026-2028.

Thứ ba, chính quyền xã Bình Sơn lồng ghép nội dung bảo tồn cảnh quan kiến trúc vào hương ước, quy ước của 10 thôn bản, đồng thời tuyên truyền, phổ biến nâng cao nhận thức cho 100% cán bộ thôn và người dân về giá trị của kiến trúc dân tộc gắn với phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp.

Thứ tư, Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Triệu Sơn nghiên cứu triển khai gói tín dụng ưu đãi với mức giảm lãi suất 2%/năm dành riêng cho các hộ đồng bào dân tộc thiểu số có nguyện vọng bảo tồn, gìn giữ các yếu tố kiến trúc và nghề mộc thủ công truyền thống trong chu kỳ 3 đến 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Nhân học, Dân tộc học, Văn hóa học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết tiếp biến văn hóa sắc bén, hệ thống khái niệm chuẩn mực và bộ tư liệu điền dã sơ cấp phong phú với 30 trường hợp phỏng vấn sâu chi tiết.

Nhóm 2: Cán bộ quản lý nhà nước về văn hóa, lãnh đạo chính quyền cấp huyện và xã tại các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số cư trú. Kết quả nghiên cứu là căn cứ thực tiễn giúp đánh giá tác động văn hóa của các dự án di dân kinh tế và quy hoạch nông thôn mới tại 35 xã thuộc huyện Triệu Sơn cũng như các địa bàn tương đồng.

Nhóm 3: Các kiến trúc sư, kỹ sư xây dựng và nhà quy hoạch không gian nông thôn. Tài liệu đem lại góc nhìn thực tế về nhu cầu công năng của người dân bản địa, từ đó kiến tạo các mẫu nhà ở vừa đáp ứng điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có 20-25 ngày gió khô nóng mỗi năm, vừa gìn giữ bản sắc tộc người.

Nhóm 4: Các tổ chức phi chính phủ và các đơn vị phát triển du lịch cộng đồng. Công trình mang đến bức tranh tổng thể về tài nguyên văn hóa và tiềm năng phục hồi cảnh quan làng bản để khai thác du lịch bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi nào khiến người Thái Đen ở xã Bình Sơn từ bỏ 100% nhà sàn truyền thống? Sự chuyển đổi này xuất phát từ hai lực đẩy: sự cạn kiệt nguồn gỗ rừng tự nhiên sau chính sách đóng cửa rừng và quá trình cộng cư đa tộc người sau dự án kinh tế mới 327, khiến việc xây dựng nhà trệt bằng gạch vữa trở nên rẻ hơn khoảng 30% và tiện dụng hơn trong sinh hoạt thường nhật.

Chính sách nhà nước nào tác động mạnh nhất đến sự biến đổi không gian cư trú tại Bình Sơn? Quyết định số 327-CT năm 1992 và Nghị định số 04-CP năm 1994 thành lập xã Bình Sơn đã tạo ra bước ngoặt quyết định. Các chính sách này điều động dân cư người Kinh đến định cư xen kẽ, thúc đẩy giao thoa lối sống và thay đổi hoàn toàn tập quán cư trú của cộng đồng bản địa.

Việc mất đi nhà sàn ảnh hưởng như thế nào đến các sinh hoạt tín ngưỡng của người Thái? Việc chuyển sang nhà trệt khiến các không gian thiêng như cột thiêng (chôn cột cái), gian cúng ma nhà (phi hươn) và bếp lửa trung tâm bị biến mất. Đồng bào buộc phải chuyển hóa nghi lễ cúng bái theo mô hình bàn thờ gia tiên kiểu người Việt để phù hợp với không gian mới.

Nghiên cứu tại Bình Sơn có điểm gì khác biệt so với các nghiên cứu về người Thái ở Tây Bắc? Người Thái ở Tây Bắc thường sống tại các thung lũng lòng chảo tương đối biệt lập, trong khi người Thái ở Bình Sơn là cộng đồng cư trú tại vùng bán sơn địa tiếp giáp đồng bằng. Do đó, tốc độ và mức độ biến đổi kiến trúc tại Bình Sơn diễn ra triệt để và nhanh chóng hơn gấp nhiều lần.

Có thể dung hòa giữa hiện đại hóa nhà ở và bảo tồn văn hóa truyền thống hay không? Hoàn toàn khả thi nếu áp dụng mô hình kiến trúc lai ghép: sử dụng khung bê tông cốt thép kiên cố nhưng thiết kế không gian thông thoáng, sàn nâng nhẹ và tái hiện các đường nét mái vòm khau cút truyền thống để giữ gìn hồn cốt di sản.

Kết luận

  • Luận văn ghi nhận và phân tích sâu sắc hiện tượng chuyển đổi 100% từ nhà sàn sang nhà trệt của người Thái Đen tại xã Bình Sơn từ sau thời kỳ Đổi mới.
  • Công trình chứng minh tính xác thực của lý thuyết Sinh thái học văn hóa: sự biến đổi tài nguyên rừng và môi trường tự nhiên dẫn đến sự thay đổi tất yếu của văn hóa vật chất.
  • Nghiên cứu làm rõ vai trò then chốt của các chính sách phát triển kinh tế - xã hội như dự án 327 và quá trình giao lưu tộc người trong việc định hình diện mạo kiến trúc mới.
  • Hệ thống dữ liệu điền dã dân tộc học tại 3 thôn đại diện cung cấp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về người Thái vùng bán sơn địa Thanh Hóa.
  • Đề tài mở ra định hướng nghiên cứu tiếp nối về mô hình nhà ở thích ứng biến đổi khí hậu và chính sách bảo tồn di sản trong giai đoạn 2026-2030, kêu gọi các cơ quan quản lý và nhà khoa học chung tay gìn giữ bản sắc văn hóa tộc người trong kỷ nguyên hội nhập.