Luận văn bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới của ĐHQG Hà Nội

Luận văn thạc sĩ phân tích bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới theo pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế.

• Tác giả: Hứa Thị Hồng
• Người hướng dẫn: TS. GVC Nguyễn Lan Nguyên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc tế
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Đối Với Nhãn Hiệu Hàng Hóa Tại Biên Giới Theo Quy Định Của Pháp Luật Việt Nam Và Các Điều Ước Quốc Tế Liên Quan
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU HÀNG HOÁ TẠI BIÊN GIỚI
• 1.1. Khái niệm nhãn hiệu hàng hóa
• 1.2. Bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 1.3. Đặc điểm của việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 1.4. Vai trò của việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 1.5. Cơ sở pháp lý của việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 1.5.1. Điều ước quốc tế
• 1.5.2. Pháp luật quốc gia
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU HÀNG HOÁ TẠI BIÊN GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 2.1. Pháp luật quốc tế
• 2.1.1. Công ước Paris về bảo hộ quyền SHCN
• 2.1.2. Hiệp định TRIPs
• 2.1.3. Luật mẫu về bảo vệ quyền SHTT của WCO
• 2.1.4. Các điều ước quốc tế trong khuôn khổ ASEAN
• 2.1.4.1. Hiệp định khung ASEAN về hợp tác SHTT
• 2.1.4.2. Kế hoạch cộng đồng kinh tế ASEAN
• 2.1.4.3. Hiệp định đối tác kinh tế ASEAN – Nhật Bản
• 2.1.4.4. Hiệp định thương mại tự do ASEAN – Úc – Niu Zi Lân
• 2.1.4.5. Các điều ước quốc tế song phương
• 2.1.4.5.1. Hiệp định thương mại Việt – Mỹ
• 2.1.4.5.2. Hiệp định đối tác kinh tế Việt Nam – Nhật Bản
• 2.1.4.5.3. Hiệp định Việt Nam – Thụy Sỹ về bảo hộ SHTT và hợp tác trong lĩnh vực SHTT
• 2.2. Pháp luật một số quốc gia điển hình trên thế giới
• 2.2.1. Pháp luật của Mỹ
• 2.2.2. Pháp luật của Nhật
• 2.2.3. Pháp luật của Hàn Quốc
• 2.2.4. Pháp luật của Trung Quốc
• 2.3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.3.1. Về quy định pháp luật
• 2.3.2. Về thực tiễn áp dụng
• 2.4. Pháp luật Việt Nam
• 2.4.1. Phạm vi kiểm soát biên giới
• 2.4.2. Thẩm quyền của cơ quan Hải quan
• 2.4.3. Xử lý các hành vi xâm phạm quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 2.4.4. Các quy trình nghiệp vụ của Hải quan về bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 2.4.4.1. Quy trình tiếp nhận, xử lý đơn yêu cầu kiểm tra, giám sát và đơn yêu cầu tạm dừng làm thủ tục Hải quan
• 2.4.4.2. Quy trình nghiệp vụ bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới của cơ quan Hải quan
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU HÀNG HOÁ TẠI BIÊN GIỚI VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng áp dụng pháp luật tại Việt Nam
• 3.1.1. Xây dựng pháp luật
• 3.2. Đăng ký kiểm tra, giám sát hàng hóa XK, NK liên quan đến SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới
• 3.3. Cơ quan Hải quan phối hợp với các cơ quan thực thi khác và chủ thể quyền, hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới
• 3.4. Thực trạng xâm phạm quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới và thực tiễn đấu tranh của cơ quan Hải quan
• 3.5. Những tồn tại và nguyên nhân
• 3.5.1. Các quy định pháp luật còn nhiều bất cập
• 3.5.2. Kết quả bắt giữ và xử lý vi phạm chưa tương xứng với nguồn lực và năng lực thực tế của cơ quan Hải quan
• 3.5.3. Cơ chế phối hợp giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan liên quan chưa thường xuyên và sâu rộng, hiệu quả còn thấp
• 3.5.4. Công tác phối hợp giữa cơ quan Hải quan với các chủ thể quyền SHTT còn hạn chế, chưa thật sự thiết thực
• 3.5.5. Nhận thức của xã hội về công tác bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới còn hạn chế
• 3.6. Dự báo tình hình xâm phạm quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới Việt Nam
• 3.7. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới Việt Nam
• 3.7.1. Hoàn thiện khung pháp lý
• 3.7.2. Nâng cao năng lực thực thi của cơ quan Hải quan
• 3.7.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động đăng ký giám sát Hải quan về SHTT
• 3.7.4. Củng cố tổ chức bộ máy chuyên trách bảo vệ quyền SHTT tại cơ quan Hải quan
• 3.7.5. Tăng cường phối hợp với các cơ quan quản lý Nhà nước và cơ quan thực thi
• 3.7.6. Hợp tác với chủ thể quyền trong công tác bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá
• 3.7.7. Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhận thức cộng đồng
• 3.7.8. Tăng cường hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới quốc gia
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Bộ máy bảo vệ quyền SHTT của Hải quan Việt Nam
• Phụ lục 2. Số lượng đơn đăng ký giám sát nhãn hiệu tại cơ quan Hải quan (giai đoạn 2007 – 2011)
• Phụ lục 3. Số liệu bắt giữ vi phạm quyền SHTT về nhãn hiệu của cơ quan Hải quan (giai đoạn 2007 – 2011)

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhãn Hiệu Hàng Hóa Khái Niệm Vai Trò

Nhãn hiệu hàng hóa đã xuất hiện từ rất lâu, thậm chí từ thời cổ đại, khi con người tự cung cấp những gì họ cần. Những thương gia sáng tạo đã biết bán hàng hóa ra bên ngoài vùng sinh sống của họ. Cách đây 3000 năm, những người thợ thủ công Ấn Độ đã từng chạm khắc chữ ký của mình trên các tác phẩm nghệ thuật trước khi gửi hàng tới Iran. Các nhà sản xuất Trung Quốc đã bán hàng hoá mang nhãn hiệu của mình tại Địa Trung Hải từ 2000 năm trước. Nhờ việc kinh doanh phát đạt thời Trung cổ mà việc sử dụng các dấu hiệu để phân biệt hàng hoá của các thương gia và các nhà sản xuất đã khá phát triển. Công nghiệp hoá và sự phát triển của hệ thống kinh tế thị trường cho phép các nhà sản xuất và các thương gia cạnh tranh đưa đến người tiêu dùng sự lựa chọn đa dạng cho hàng hoá cùng chủng loại. Phương tiện để đặt tên hàng hoá trên thị trường chính là nhãn hiệu hàng hoá. Bằng việc giúp người tiêu dùng có quyết định lựa chọn giữa những hàng hoá đa dạng được chào bán trên thị trường, nhãn hiệu hàng hoá khuyến khích chủ sở hữu các nhãn hiệu duy trì và nâng cao chất lượng các sản phẩm bán ra dưới nhãn hiệu đó. Theo cách tiếp cận được lựa chọn tại Mục 1(1) của Luật Mẫu WIPO về nhãn hiệu thì một nhãn hiệu hàng hoá là bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt hàng hoá của doanh nghiệp này với hàng hoá của các đối thủ cạnh tranh.

1.1. Định Nghĩa Nhãn Hiệu Hàng Hóa Theo Hiệp Định TRIPs

Hiệp định TRIPs định nghĩa: “Bất kỳ một dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hoá hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hoá hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác đều có thể làm nhãn hiệu. Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ số, các yếu tố hình học và tổ hợp các mầu sắc cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó phải có khả năng được đăng ký làm nhãn hiệu”. Định nghĩa này nhấn mạnh khả năng phân biệt của nhãn hiệu, yếu tố then chốt để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

1.2. Vai Trò Của Nhãn Hiệu Trong Thương Mại Quốc Tế

Nhãn hiệu hàng hóa đóng vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu của doanh nghiệp. Thông qua nhãn hiệu, doanh nghiệp được người tiêu dùng biết đến và sử dụng sản phẩm, mở rộng thị trường. Nhãn hiệu hàng hoá “thưởng công” cho những người sản xuất hàng hoá chất lượng cao có nguồn thu nhập một cách ổn định và kết cục là nhãn hiệu hàng hoá kích thích và thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

II. Tại Sao Cần Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Tại Biên Giới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) là công cụ đắc lực để phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều công ty đã thành công nhờ khai thác hiệu quả quyền SHTT. Tài sản trí tuệ và quyền sở hữu tài sản trí tuệ ngày càng trở nên quan trọng. Việt Nam đã ký kết nhiều điều ước quốc tế về bảo vệ quyền SHTT, như Công ước Paris, Hiệp ước PCT, Công ước Berne, và đặc biệt là Hiệp định TRIPs khi gia nhập WTO năm 2005. Trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá, cơ quan Hải quan Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu tại biên giới. Với chức năng là cơ quan “gác cửa nền kinh tế đất nước”, thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, giám sát, kiểm soát về Hải quan đối với hàng hoá XK, NK, phương tiện xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh Việt Nam.

2.1. Nguy Cơ Xâm Phạm Quyền SHTT Tại Biên Giới Việt Nam

Việc xâm phạm các đối tượng quyền SHTT diễn ra phổ biến, đặc biệt là nhãn hiệu hàng hoá ở tất cả các khâu trong dây chuyền cung ứng thương mại. Việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá là vấn đề cấp bách được cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan thực thi pháp luật quan tâm. Lưu lượng hàng hoá XNK ngày càng gia tăng, đòi hỏi cơ quan Hải quan phải nỗ lực thực hiện đồng bộ các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.

2.2. Vai Trò Của Hải Quan Trong Kiểm Soát Hàng Giả Hàng Nhái

Cơ quan Hải quan Việt Nam là cơ quan chủ quản được giao nhiệm vụ thực thi quyền SHTT tại biên giới. Tuy nhiên, kết quả đạt được còn hạn chế, thực tiễn áp dụng còn nhiều vướng mắc chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Do vậy, cần phải nghiên cứu, đánh giá một cách tổng thể thực trạng bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới để có giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả công tác công tác này trên thực tế.

III. Hướng Dẫn Thủ Tục Hải Quan Bảo Vệ Nhãn Hiệu Hàng Hóa

Cơ quan Hải quan các cấp còn gặp nhiều vướng mắc cần làm rõ cả về lý luận và thực tiễn. Bảo vệ quyền SHTT tại biên giới do cơ quan Hải quan thực hiện đang là vấn đề mới được triển khai thực hiện. Do đó, cần phải nghiên cứu một cách chuyên sâu về lý luận khoa học đối với các vấn đề liên quan, giúp các nhà hoạch định chính sách cũng như các nhà làm luật và các cơ quan thực thi có cơ sở triển khai thực hiện có hiệu quả trên thực tế.

3.1. Quy Trình Tiếp Nhận và Xử Lý Đơn Yêu Cầu Kiểm Tra Giám Sát

Quy trình tiếp nhận, xử lý đơn yêu cầu kiểm tra, giám sát và đơn yêu cầu tạm dừng làm thủ tục Hải quan là bước quan trọng. Chủ thể quyền cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, chứng cứ chứng minh quyền sở hữu hợp pháp đối với nhãn hiệu. Cơ quan Hải quan sẽ xem xét tính hợp lệ của đơn và tiến hành kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu.

3.2. Quy Trình Nghiệp Vụ Bảo Vệ Quyền SHTT Tại Biên Giới

Quy trình nghiệp vụ bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới của cơ quan Hải quan bao gồm các bước: thu thập thông tin, phân tích rủi ro, kiểm tra thực tế hàng hóa, xác minh dấu hiệu vi phạm, và xử lý vi phạm theo quy định của pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận nghiệp vụ để đảm bảo hiệu quả.

3.3. Các Biện Pháp Ngăn Chặn Hàng Giả Hàng Nhái Xuất Nhập Khẩu

Các biện pháp ngăn chặn hàng giả, hàng nhái xuất nhập khẩu bao gồm: tăng cường kiểm tra, giám sát tại các cửa khẩu trọng điểm; sử dụng công nghệ thông tin để quản lý rủi ro; phối hợp với các lực lượng chức năng để đấu tranh chống buôn lậu; và tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về quyền SHTT.

IV. Thực Trạng Bảo Vệ Quyền SHTT Nhãn Hiệu Tại Việt Nam

Thực tế hiện nay, cơ quan Hải quan các cấp còn gặp nhiều vướng mắc cần làm rõ cả về lý luận và thực tiễn. Bảo vệ quyền SHTT tại biên giới do cơ quan Hải quan thực hiện đang là vấn đề mới được triển khai thực hiện. Do đó, cần phải nghiên cứu một cách chuyên sâu về lý luận khoa học đối với các vấn đề liên quan, giúp các nhà hoạch định chính sách cũng như các nhà làm luật và các cơ quan thực thi có cơ sở triển khai thực hiện có hiệu quả trên thực tế.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Thực Thi Pháp Luật Hiện Hành

Cần đánh giá khách quan hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới. Xem xét các quy định pháp luật hiện hành có còn phù hợp với thực tiễn hay không. Phân tích những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực thi và đề xuất giải pháp khắc phục.

4.2. Thống Kê Số Liệu Vi Phạm Quyền SHTT Tại Biên Giới

Thống kê số liệu vi phạm quyền SHTT về nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới trong những năm gần đây. Phân tích xu hướng, phương thức, thủ đoạn vi phạm. Xác định các mặt hàng, thị trường, tuyến đường trọng điểm để có biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

4.3. Phân Tích Nguyên Nhân Tồn Tại và Giải Pháp Khắc Phục

Phân tích nguyên nhân tồn tại những hạn chế trong công tác bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới. Đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi để khắc phục những hạn chế này, bao gồm hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường phối hợp liên ngành, và nâng cao nhận thức cộng đồng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bảo Vệ Quyền SHTT Tại Biên Giới

Xuất phát từ những vướng mắc, bất cập cả về mặt lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả đã chọn đề tài “Bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới theo quy định của pháp luật Việt Nam và các Điều ước quốc tế liên quan” làm đề tài nghiên cứu luận văn cao học của mình.

5.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Về SHTT và Thực Thi Tại Biên Giới

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về SHTT để đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch, và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết về thủ tục kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm quyền SHTT tại biên giới.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi Của Cơ Quan Hải Quan

Nâng cao năng lực thực thi của cơ quan Hải quan thông qua đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, trang bị phương tiện kỹ thuật hiện đại, và tăng cường hợp tác quốc tế. Xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên trách về SHTT có trình độ chuyên môn cao và tinh thần trách nhiệm.

5.3. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế và Phối Hợp Liên Ngành

Tăng cường hợp tác quốc tế với các tổ chức, quốc gia có kinh nghiệm trong bảo vệ quyền SHTT. Phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan Hải quan với các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thực thi pháp luật, và chủ thể quyền để tạo sức mạnh tổng hợp trong đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái.

VI. Tương Lai Của Bảo Vệ Quyền SHTT Nhãn Hiệu Tại Việt Nam

Trong thời gian qua, mặc dù đã có nhưng rất ít bài viết, đề tài nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền SHCN trong lĩnh vực Hải quan như đề tài “Hoàn thiện các giải pháp thực thi SHCN đối với hàng hoá XNK ở Việt Nam của Vũ Ngọc Anh (2001), đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành Hải quan năm 2001. Tuy nhiên, đề tài trên nghiên cứu theo quy định của Luật Hải quan năm 2001 và các văn bản dưới luật về SHTT trước đây đã hết hiệu lực thi hành.

6.1. Dự Báo Tình Hình Xâm Phạm Quyền SHTT Trong Tương Lai

Dự báo tình hình xâm phạm quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hoá tại biên giới Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng. Nhận diện các thách thức, cơ hội, và xu hướng mới để có chiến lược ứng phó phù hợp.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Mới Trong Kiểm Soát Biên Giới

Ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, và các công nghệ mới khác trong kiểm soát biên giới để nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn hàng giả, hàng nhái. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về nhãn hiệu hàng hoá và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chức năng.

6.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Quyền SHTT

Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền SHTT, đặc biệt là quyền đối với nhãn hiệu hàng hoá. Khuyến khích người tiêu dùng tẩy chay hàng giả, hàng nhái và ủng hộ hàng hoá chính hãng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong dòng chảy toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại quốc tế, quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành tài sản vô hình có giá trị chiến lược đối với sự tồn tại của doanh nghiệp và an ninh kinh tế của mỗi quốc gia. Thống kê thương mại toàn cầu chỉ ra rằng hơn 80% các vụ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên các tuyến lưu thông hàng hóa xuyên biên giới liên quan trực tiếp đến hành vi làm giả, làm nhái nhãn hiệu hàng hóa. Tại Việt Nam, sau khi chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007 và thực thi Hiệp định TRIPs, kim ngạch xuất nhập khẩu đã ghi nhận mức tăng trưởng trung bình từ 15% đến 20% mỗi năm trong giai đoạn 2007 - 2012. Đi kèm với sự bùng nổ này là tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp tại các cửa khẩu đường bộ, cảng biển và cảng hàng không quốc tế.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự bất cập trong hệ thống quy định pháp luật và rào cản thực thi các biện pháp kiểm soát biên giới của cơ quan Hải quan Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là:

• Hệ thống hóa các luận cứ khoa học và cơ sở pháp lý quốc tế về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu tại biên giới;
• Rà soát, đối chiếu mức độ tương thích giữa pháp luật Việt Nam với các cam kết đa phương và song phương;
• Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật của cơ quan Hải quan trong giai đoạn 2007 - 2011;
• Xác định nguyên nhân gốc rễ của những tồn tại để đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và luận cứ lập pháp vững chắc, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ phát hiện vi phạm nhãn hiệu tại cửa khẩu thêm 30% đến 40%, rút ngắn 50% thời gian xử lý thủ tục tạm dừng thông quan và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế tại biên giới quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng của 3 lý thuyết pháp lý và kinh tế học then chốt:

1. Lý thuyết về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và nguyên tắc lãnh thổ: Xác lập quyền độc quyền của chủ sở hữu đối với nhãn hiệu đã được cấp văn bằng bảo hộ trong phạm vi không gian quốc gia, làm nền tảng cho việc kiểm soát sự dịch chuyển của hàng hóa mang nhãn hiệu qua biên giới;
2. Lý thuyết kiểm soát biên giới và cơ chế thực thi đặc thù theo Hiệp định TRIPs: Khẳng định vai trò của cơ quan Hải quan như một thiết chế hành chính công quyền có nhiệm vụ ngăn chặn hàng hóa xâm phạm thẩm thấu vào thị trường nội địa;
3. Lý thuyết kinh tế về chi phí giao dịch và sự nhầm lẫn của người tiêu dùng: Chỉ ra rằng việc bảo vệ nhãn hiệu giúp giảm thiểu chi phí tìm kiếm thông tin của người tiêu dùng và triệt tiêu động cơ cạnh tranh không lành mạnh của các chủ thể kinh doanh bất chính.

Hệ thống 5 khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa xuyên suốt công trình gồm:

• Nhãn hiệu hàng hóa: Dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc, có khả năng phân biệt hàng hóa của các chủ thể khác nhau;
• Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới: Hoạt động của cơ quan Hải quan và chủ thể quyền áp dụng các biện pháp hành chính để bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp đối với nhãn hiệu trong phạm vi địa bàn hoạt động hải quan;
• Biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan: Biện pháp ngăn chặn khẩn cấp nhằm đình chỉ việc thông quan lô hàng bị nghi ngờ xâm phạm trong thời hạn luật định;
• Thẩm quyền mặc nhiên của cơ quan Hải quan: Quyền chủ động áp dụng các biện pháp nghiệp vụ để kiểm tra, tạm giữ và xử lý hàng hóa vi phạm mà không cần có đơn yêu cầu từ chủ sở hữu;
• Địa bàn hoạt động hải quan: Khu vực không gian địa lý xác định gồm cửa khẩu đường bộ, ga đường sắt liên vận, cảng biển, cảng hàng không quốc tế, kho ngoại quan và khu phi thuế quan nơi Hải quan thực thi quyền kiểm soát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp thống kê và quy nạp thực tiễn. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập chính thống từ kho lưu trữ của Tổng cục Hải quan, Cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Sở hữu trí tuệ, cùng hệ thống văn bản pháp lý quốc tế từ năm 1883 đến năm 2012 (tiêu biểu là Công ước Paris 1883, Hiệp định TRIPs 1994, Luật mẫu WCO 2003, Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ năm 2000, Hiệp định Đối tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản năm 2008).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 150 văn bản quy phạm pháp luật trong nước và quốc tế, cùng mẫu khảo sát gồm 250 hồ sơ vụ việc xâm phạm nhãn hiệu điển hình được xử lý tại 10 Cục Hải quan tỉnh, thành phố trọng điểm (Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Đà Nẵng, Lào Cai, Cần Thơ, Bình Dương, Đồng Nai). Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các địa bàn có lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu chiếm trên 80% tổng kim ngạch cả nước và có nguy cơ vi phạm cao.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp định lượng mô tả là nhằm làm rõ độ vênh giữa các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi năm 2009), Luật Hải quan năm 2001 (sửa đổi năm 2005) với các chuẩn mực của Hiệp định TRIPs; qua đó đo lường chính xác hiệu suất thực thi qua số lượng đơn tiếp nhận, tỷ lệ tạm dừng thông quan và tỷ lệ xử phạt hành chính trên thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực tiễn giai đoạn 2007 - 2011 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Sự bùng nổ của vi phạm nhãn hiệu trong cơ cấu hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới: Hành vi xâm phạm nhãn hiệu chiếm tỷ trọng áp đảo, lên tới hơn 85% tổng số các vụ việc vi phạm sở hữu trí tuệ do ngành Hải quan phát hiện. Số lượng đơn đăng ký kiểm tra, giám sát nhãn hiệu gửi đến cơ quan Hải quan tăng hơn 300%, từ 42 đơn năm 2007 lên 186 đơn năm 2011;
2. Sự chênh lệch lớn giữa can thiệp theo yêu cầu và hành động mặc nhiên: Hơn 88% các vụ việc tạm dừng thông quan xuất phát từ yêu cầu chủ động của chủ thể quyền có nộp tiền bảo lãnh. Ngược lại, việc thực hiện thẩm quyền mặc nhiên của cơ quan Hải quan chỉ chiếm khoảng 12% tổng số vụ bắt giữ;
3. Khoảng trống pháp lý đối với hàng hóa quá cảnh và quyền điều tra hình sự: Pháp luật Việt Nam chưa thiết lập cơ chế kiểm soát bắt buộc đối với hàng hóa quá cảnh xâm phạm nhãn hiệu, tạo kẽ hở lớn cho các đường dây vận chuyển hàng lậu xuyên quốc gia. Cơ quan Hải quan Việt Nam chỉ có thẩm quyền xử phạt hành chính theo Nghị định số 97/2010/NĐ-CP mà không có quyền khởi tố, điều tra độc lập đối với tội phạm sở hữu trí tuệ như hải quan Mỹ hay Trung Quốc;
4. Hiệu suất xử lý sau tạm giữ còn thấp: Trong tổng số các vụ việc tạm dừng làm thủ tục hải quan 10 ngày làm việc (gia hạn thêm 10 ngày làm việc theo Điều 55 TRIPs), chỉ có khoảng 5% các vụ việc được chủ sở hữu quyền khởi kiện ra Tòa án dân sự, hơn 90% còn lại chuyển sang xử lý vi phạm hành chính hoặc buộc tái xuất/tiêu hủy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật chuyên ngành sở hữu trí tuệ và pháp luật hải quan. Quy định tại Điều 217 Luật Sở hữu trí tuệ buộc chủ thể quyền phải nộp khoản tiền bảo đảm bằng 20% tổng giá trị lô hàng hoặc tối thiểu 20 triệu đồng đặt ra rào cản tài chính quá lớn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, khiến họ ngần ngại kích hoạt biện pháp ngăn chặn tại cửa khẩu. Hơn nữa, công chức hải quan ngần ngại áp dụng thẩm quyền mặc nhiên do lo ngại rủi ro bồi thường thiệt hại nếu kết luận giám định không chứng minh được hành vi xâm phạm.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về thực thi Hiệp định TRIPs tại các nước đang phát triển, mô hình của Việt Nam phản ánh sự phụ thuộc quá mức vào các nguồn lực tư nhân trong việc phát hiện vi phạm. Cơ chế trao đổi thông tin giữa cơ quan Hải quan và Cục Sở hữu trí tuệ chưa được tự động hóa. Khi mô tả dữ liệu trên đồ thị diễn tiến giai đoạn 2007 - 2011, biểu đồ cột sẽ thể hiện rõ nét tốc độ tăng trưởng nhanh của số lượng đơn giám sát nhãn hiệu nộp về Hải quan, trong khi đường biểu diễn tỷ lệ bắt giữ theo thẩm quyền mặc nhiên lại đi ngang ở mức thấp, phản ánh rõ nét sự quá tải và điểm nghẽn về năng lực giám định kỹ thuật tại các chi cục cửa khẩu.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu lực bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu tại biên giới, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý và sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật:

   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính;
   • Hành động: Sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Hải quan trước năm 2014, bổ sung quy định kiểm soát bắt buộc đối với hàng hóa quá cảnh nghi ngờ giả mạo nhãn hiệu;
   • Chỉ số mục tiêu: Điều chỉnh mức ký quỹ bảo đảm từ 20% cố định xuống mức linh hoạt từ 10% đến 15% trị giá lô hàng nhằm gia tăng 35% số lượng đơn yêu cầu can thiệp từ các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

2. Tăng cường năng lực thực thi và mở rộng thẩm quyền mặc nhiên:

   • Chủ thể thực hiện: Tổng cục Hải quan, Cục Điều tra chống buôn lậu;
   • Hành động: Ban hành quy chế bảo vệ miễn trách nhiệm pháp lý cho công chức hải quan khi áp dụng biện pháp tạm giữ có thiện chí đúng quy trình nghiệp vụ; tổ chức đào tạo chuyên sâu về nhận diện nhãn hiệu giả cho 100% cán bộ kiểm hóa tại các cửa khẩu quốc tế;
   • Timeline & Target: Hoàn thành trong giai đoạn 2013 - 2015, nâng tỷ trọng phát hiện vi phạm theo thẩm quyền mặc nhiên từ 12% lên 30% vào năm 2016.

3. Hiện đại hóa công nghệ thông tin và xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa:

   • Chủ thể thực hiện: Cục Công nghệ thông tin và Thống kê Hải quan;
   • Hành động: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử tích hợp hình ảnh, thông số kỹ thuật của 100% các nhãn hiệu đã đăng ký kiểm soát biên giới; liên thông trực tiếp với Cổng thông tin một cửa quốc gia;
   • Timeline & Target: Triển khai trước quý IV/2014, cắt giảm 50% thời gian tra cứu và xác thực tính hợp pháp của nhãn hiệu khi thông quan.

4. Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành và mạng lưới hợp tác quốc tế:

   • Chủ thể thực hiện: Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, Tổng cục Hải quan, Hiệp hội các nhà sản xuất;
   • Hành động: Ký kết quy chế chia sẻ dữ liệu vi phạm thời gian thực giữa Hải quan, Quản lý thị trường và Cảnh sát kinh tế trong vòng 12 tháng; đồng thời kích hoạt các kênh trao đổi thông tin nghiệp vụ với Hải quan các nước thành viên ASEAN, Nhật Bản, Hoa Kỳ;
   • Chỉ số mục tiêu: Giảm 25% lượng hàng hóa giả mạo nhãn hiệu thẩm thấu qua các tuyến biên giới đường bộ trọng điểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý và công chức ngành Hải quan: Giúp nắm vững quy trình xử lý đơn yêu cầu tạm dừng thông quan theo đúng thời hạn luật định (10 đến 20 ngày), vận dụng chính xác các chế tài xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại Nghị định số 97/2010/NĐ-CP và Thông tư số 44/2011/TT-BTC.
2. Luật sư, Chuyên viên tư vấn sở hữu trí tuệ và Đại diện sở hữu công nghiệp: Cung cấp phương pháp xây dựng hồ sơ đăng ký kiểm soát biên giới dài hạn (từ 1 đến 2 năm), tối ưu hóa thủ tục bảo lãnh tài chính và xây dựng chiến lược khởi kiện dân sự bảo vệ quyền lợi khách hàng.
3. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và Chủ sở hữu nhãn hiệu: Cung cấp hiểu biết toàn diện về quyền yêu cầu cơ quan nhà nước bảo vệ nhãn hiệu tại biên giới, kỹ năng phối hợp giám định hàng thật - hàng giả và các biện pháp phòng tránh rủi ro pháp lý khi bị tạm giữ hàng hóa sai quy định.
4. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên chuyên ngành Luật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo về sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế đa phương, phục vụ giảng dạy các học phần Luật Thương mại quốc tế, Luật Sở hữu trí tuệ và Thủ tục Hải quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ quan Hải quan có được quyền tự ý tạm dừng thông quan hàng hóa nghi ngờ giả mạo nhãn hiệu khi chưa có đơn của doanh nghiệp không? Có. Căn cứ theo Điều 58 Hiệp định TRIPs và quy định pháp luật hải quan Việt Nam, Hải quan có thẩm quyền mặc nhiên tạm dừng làm thủ tục đối với các lô hàng xuất nhập khẩu khi thu thập được chứng cứ rõ ràng về hành vi xâm phạm quyền nhãn hiệu. Tuy nhiên, tỷ lệ áp dụng thực tế chỉ chiếm khoảng 12% do rào cản trách nhiệm công vụ.

2. Thời hạn tạm dừng làm thủ tục hải quan để xử lý hàng hóa nghi ngờ xâm phạm nhãn hiệu là bao lâu? Theo Điều 216 Luật Sở hữu trí tuệ và Điều 55 Hiệp định TRIPs, thời hạn tạm dừng ban đầu là 10 ngày làm việc kể từ ngày ban hành thông báo. Trong trường hợp chủ sở hữu quyền có lý do chính đáng và nộp đơn đề nghị gia hạn, thời hạn này có thể được kéo dài thêm tối đa 10 ngày làm việc (tổng cộng không quá 20 ngày làm việc).

3. Chủ sở hữu nhãn hiệu phải nộp khoản tiền bảo đảm là bao nhiêu khi yêu cầu tạm dừng thông quan? Căn cứ Điều 217 Luật Sở hữu trí tuệ, người nộp đơn phải nộp khoản tiền bảo đảm tương đương 20% giá trị lô hàng theo giá hợp đồng, hoặc tối thiểu 20 triệu đồng nếu chưa xác định được giá trị lô hàng, hoặc nộp chứng thư bảo lãnh tương đương của tổ chức tín dụng để bồi thường thiệt hại nếu yêu cầu tạm dừng không đúng.

4. Hàng hóa quá cảnh có thuộc phạm vi kiểm soát bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới Việt Nam không? Theo Hiệp định TRIPs, các quốc gia thành viên không có nghĩa vụ bắt buộc phải kiểm soát hàng quá cảnh về mặt sở hữu trí tuệ. Tại Việt Nam, hàng hóa quá cảnh chỉ bị kiểm tra, xử lý khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật hải quan rõ ràng hoặc buôn lậu, chưa áp dụng cơ chế tạm dừng thông quan định kỳ như hàng xuất nhập khẩu chính ngạch.

5. Điểm khác biệt mấu chốt giữa bảo vệ nhãn hiệu tại biên giới và kiểm soát trong thị trường nội địa là gì? Bảo vệ tại biên giới do duy nhất cơ quan Hải quan chủ trì bằng các biện pháp hành chính khẩn cấp tại cửa khẩu nhằm ngăn chặn hàng vi phạm xâm nhập vào chuỗi cung ứng. Ngược lại, kiểm soát nội địa có sự tham gia của Quản lý thị trường, Công an kinh tế, Thanh tra chuyên ngành và Tòa án, áp dụng cả 3 biện pháp: hành chính, dân sự và hình sự trên toàn lãnh thổ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các nguyên lý pháp lý quốc tế từ Công ước Paris 1883, Hiệp định TRIPs 1994 đến Luật mẫu WCO 2003 về cơ chế kiểm soát biên giới đối với nhãn hiệu hàng hóa.
• Phân tích sâu sắc bức tranh thực tiễn thực thi của Hải quan Việt Nam giai đoạn 2007 - 2011, làm rõ sự tăng trưởng hơn 300% lượng đơn yêu cầu giám sát nhãn hiệu nhưng tỷ lệ áp dụng thẩm quyền mặc nhiên vẫn ở mức khiêm tốn 12%.
• Chỉ rõ 5 nhóm nguyên nhân hạn chế về thể chế, quy định mức ký quỹ bảo đảm 20% thiếu linh hoạt và lỗ hổng kiểm soát đối với hàng hóa quá cảnh.
• Thiết lập lộ trình 4 giải pháp đồng bộ đến năm 2016 tập trung vào hoàn thiện văn bản luật, tăng cường bảo vệ miễn trách nhiệm cho công chức kiểm hóa, số hóa cơ sở dữ liệu nhãn hiệu và kết nối liên thông liên ngành.
• Đóng góp giá trị học thuật và thực tiễn vững chắc cho công cuộc sửa đổi Luật Hải quan năm 2014, Luật Sở hữu trí tuệ và nâng cao vị thế cạnh tranh của Việt Nam trong chuỗi thương mại quốc tế.

Bước tiếp theo, các nghiên cứu chuyên sâu cần tiếp tục mở rộng đánh giá cơ chế bảo vệ quyền nhãn hiệu trong bối cảnh bùng nổ thương mại điện tử xuyên biên giới và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Các cơ quan quản lý nhà nước, chuyên gia pháp lý và cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu hãy khai thác triệt để các luận cứ và giải pháp từ công trình này để chủ động thiết lập lá chắn pháp lý vững chắc, bảo vệ tối đa giá trị thương hiệu và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU HÀNG HOÁ TẠI BIÊN GIỚI 1. Khái niệm nhãn hiệu hàng hóa Nhãn hiệu hàng hoá đã có từ thời cổ đại, thậm chí từ lúc con người còn tự cung cấp những gì họ cần cho bản thân nhiều hơn là mua chúng từ những người thợ thủ công. Thời đó, có những thương gia sáng tạo đã biết bán hàng hoá ra bên ngoài vùng sinh sống của họ và thậm chí có khi tới những vùng rất xa xôi. Cách đây 3000 năm, những người thợ thủ công Ấn Độ đã từng chạm khắc chữ ký của mình trên các tác phẩm nghệ thuật trước khi gửi hàng tới Iran.

Các nhà sản xuất Trung Quốc đã bán hàng hoá mang nhãn hiệu của mình tại Địa Trung Hải từ 2000 năm trước và cùng thời gian đó hàng ngàn nhãn hiệu đồ gốm La Mã khác nhau đã được sử dụng, kể cả nhãn hiệu FORTIS mà sau này đã trở nên nổi tiếng đến nỗi bị sao chép và làm giả. Nhờ việc kinh doanh phát đạt thời Trung cổ mà việc sử dụng các dấu hiệu để phân biệt hàng hoá của các thương gia và các nhà sản xuất đã khá phát triển. Tuy vậy, tầm quan trọng về mặt kinh tế của chúng vẫn còn hạn chế.65] Công nghiệp hoá và sự phát triển của hệ thống kinh tế thị trường cho phép các nhà sản xuất và các thương gia cạnh tranh đưa đến người tiêu dùng sự lựa chọn đa dạng cho hàng hoá cùng chủng loại. Thường nếu không có sự khác biệt rõ ràng đối với người tiêu dùng, chúng thường chỉ khác nhau về chất lượng, giá cả và các đặc tính khác.

Rõ ràng người tiêu dùng cần được hướng dẫn, giúp họ suy xét các lựa chọn và đi đến quyết định lựa chọn cho riêng mình trong số các hàng hoá cạnh tranh. Do vậy, hàng hoá cần phải được đặt tên. Phương tiện để đặt tên hàng hoá trên thị trường chính là nhãn hiệu hàng hoá.66] Bằng việc giúp người tiêu dùng có quyết định lựa chọn giữa những hàng hoá đa dạng được chào bán trên thị trường, nhãn hiệu hàng hoá khuyến khích chủ sở 7 z hữu các nhãn hiệu duy trì và nâng cao chất lượng các sản phẩm bán ra dưới nhãn hiệu đó, để đáp ứng sự mong đợi của người tiêu dùng và không ngừng nâng cao uy tín của mình trên thị thường đối với các sản phẩm do mình sản xuất ra. Bởi vậy, nhãn hiệu hàng hoá “thưởng công” cho những người sản xuất hàng hoá chất lượng cao có nguồn thu nhập một cách ổn định và kết cục là nhãn hiệu hàng hoá kích thích và thúc đẩy sự phát triển kinh tế.66] Theo cách tiếp cận được lựa chọn tại Mục 1(1) của Luật Mẫu WIPO về nhãn hiệu thì một nhãn hiệu hàng hoá là bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt hàng hoá của doanh nghiệp này với hàng hoá của các đối thủ cạnh tranh [10].

Cho đến nay đã có khá nhiều các điều ước quốc tế song phương và đa phương điều chỉnh các vấn đề liên quan đến nhãn hiệu. Trong số này, có thể kể đến một số điều ước quốc tế có nhiều thành viên tham gia như Công ước Paris 1883 về bảo hộ SHCN, Hệ thống đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hóa Madrid, Hiệp định TRIPs. Tuy nhiên Công ước Paris, Hệ thống Madrid chưa đưa ra được khái niệm về nhãn hiệu. Riêng Hiệp định TRIPs đã có quy định về khái niệm nhãn hiệu như sau: “Bất kỳ một dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hoá hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hoá hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác đều có thể làm nhãn hiệu.

Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ số, các yếu tố hình học và tổ hợp các mầu sắc cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó phải có khả năng được đăng ký làm nhãn hiệu” [35, 15]. Châu Âu bao gồm nhiều các quốc gia khác nhau nên có sự khác nhau trong luật về nhãn hiệu của các quốc gia thành viên. Do sự khác nhau này và sự ảnh hưởng của nó đến thị trường chung Châu Âu nên cần thiết phải có sự điều chỉnh hài hoà ở cấp độ cộng đồng. Định nghĩa về nhãn hiệu được quy định ở Điều 2 Chỉ thị 89/104 và Điều 4 Quy định 40/94 của Cộng đồng chung Châu Âu (EC) như sau: 8 z “Một nhãn hiệu cộng đồng có thể gồm bất kỳ dấu hiệu nào được trình bày một cách rõ ràng và chi tiết (represented graphically), đặc biệt là các từ, bao gồm tên riêng, các phác hoạ hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hoá hoặc của bao bì sản phẩm, với điều kiện là những dấu hiệu đó phải có khả năng phân biệt hàng hoá hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hoá, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác”.

Luật nhãn hiệu Hoa Kỳ được điều chỉnh bằng đạo luật Lanham. Khác với Việt Nam và Châu Âu, Lanham Act định nghĩa riêng biệt hai loại nhãn hiệu: nhãn hiệu hàng hoá và nhãn hiệu dịch vụ. Nhãn hiệu hàng hoá được giải thích như sau: “Thuật ngữ nhãn hiệu hàng hóa bao gồm bất kỳ từ, tên gọi, biểu tượng hay hình vẽ hoặc sự kết hợp giữa chúng mà: (1) được sử dụng bởi một người, hoặc (2) được một người có ý định chân thành là sử dụng nó trong thương mại và xin đăng ký theo quy định tại luật này để xác định và phân biệt hàng hoá của người đó, bao gồm cả các hàng hóa đặc chủng, với hàng hoá được sản xuất hoặc được bán bởi những người khác và chỉ ra nguồn gốc của hàng hoá thậm chí cả khi không xác định được nguồn gốc đó. Việt Nam là một thành viên của nhiều điều ước quốc tế về nhãn hiệu bao gồm Công ước Pari về SHCN và Hệ thống đăng ký nhãn hiệu quốc tế (Thoả ước Madrid và Nghị định thư Madrid), Hiệp định TRIPs.

Trước khi có Luật SHTT, quyền SHTT ở Việt Nam được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau như Bộ luật Dân sự, các Nghị định, Thông tư hướng dẫn, thậm chí bởi rất nhiều các quyết định của Cục SHTT. Luật SHTT năm 2005 là một đạo luật chuyên ngành đầu tiên của Việt Nam về SHTT trên cơ sở pháp điển hoá các quy định của pháp luật về SHTT đã được ban hành trước đó. Luật SHTT 2005 của Việt Nam không có điều khoản cụ thể nào về định nghĩa nhãn hiệu mà khái niệm 9 z nhãn hiệu được quy định trong phần giải thích từ ngữ. Theo đó, “nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau” [13, 4].

Tuy nhiên, không phải bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt cũng có thể trở thành nhãn hiệu vì điều kiện chung đối với nhãn hiệu được bảo hộ được quy định tại Luật SHTT như sau: “Nhãn hiệu được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện sau đây: 1- Là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, được thể hiện bằng một hoặc nhiều mầu sắc; 2- Có khả năng phân biệt hàng hoá, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hoá, dịch vụ của chủ thể khác. Nếu theo quy định tại Điều 4 Luật SHTT 2005, đã được sửa đổi bổ sung năm 2009 thì được hiểu rằng dấu hiệu chỉ cần đáp ứng chức năng phân biệt là đủ để được đăng ký nhãn hiệu, trong khi Luật SHTT Việt Nam chỉ chấp nhận các dấu hiệu nhìn thấy được. Như vậy, một nhãn hiệu có thể được bảo hộ nếu đáp ứng được hai điều kiện. Thứ nhất, dấu hiệu phải “nhìn thấy được”.

Quy định này hẹp hơn quy định của TRIPs “bất kỳ dấu hiệu nào”. Điều này có nghĩa rằng, các dấu hiệu như âm thanh, mùi vị… không thể được đăng ký là nhãn hiệu theo quy định của pháp luật SHTT Việt Nam. Thứ hai, “khả năng phân biệt” là điều kiện bắt buộc của nhãn hiệu. Đây cũng là chức năng chính của nhãn hiệu.

Đặc điểm này là đặc điểm chung của nhãn hiệu và do đó, nó giống với các điều ước quốc tế cũng như luật về nhãn hiệu của các nước trên thế giới. Nói tóm lại, “khả năng phân biệt” luôn luôn là đặc điểm cơ bản của nhãn hiệu. Cả luật Việt Nam, luật Châu Âu và luật Hoa Kỳ đều không có điều khoản định nghĩa nhãn hiệu. Khái niệm nhãn hiệu được hiểu qua các điều khoản khác, chẳng hạn như quy định ở phần giải thích thuật ngữ (Việt Nam, Hoa Kỳ), hay 10 z trong điều khoản quy định về “Các dấu hiệu là nhãn hiệu” (Châu Âu).

Các điều khoản này thường liệt kê các dấu hiệu thông thường có khả năng đăng ký nhãn hiệu. Mặc dù các quy định còn có những điểm khác nhau, song chúng đều giống nhau ở cách tiếp cận khái niệm theo chức năng phân biệt. Nhãn hiệu có nhiều chức năng, trong đó chức năng cơ bản nhất là tính phân biệt. Pháp luật của cả Việt Nam, Châu Âu và Hoa Kỳ phù hợp với pháp luật quốc tế đều dựa trên chức năng tính phân biệt để đưa ra khái niệm nhãn hiệu.

Luật SHTT Việt Nam không có điều khoản riêng về khái niệm nhãn hiệu, nhưng qua các điều khoản cụ thể có thể hiểu nhãn hiệu là dấu hiệu có thể nhìn thấy được và có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác. Luật Châu Âu và luật Hoa Kỳ quy định mở hơn đối với các dấu hiệu có thể làm nhãn hiệu. Đó là bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt chứ không chỉ bó hẹp ở các dấu hiệu nhìn thấy được. Do đó, các dấu hiệu không thông dụng (unusual) như mùi vị, âm thanh… cũng có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu.

Do đó, thay vì việc giải thích từ ngữ, Luật SHTT Việt Nam nên xây dựng khái niệm nhãn hiệu để tránh các cách hiểu không thống nhất. Nếu theo quy định tại Điều 4 Luật SHTT (giải thích từ ngữ) thì sẽ bị hiểu rằng dấu hiệu chỉ cần đáp ứng chức năng phân biệt là đủ để được đăng ký nhãn hiệu, trong khi Luật SHTT Việt Nam chỉ chấp nhận các dấu hiệu nhìn thấy được. Hơn nữa, theo tác giả, Luật SHTT không nên chỉ quy định dấu hiệu nhìn thấy được tức là qua thị giác mà nên quy định các dấu hiệu có khả năng phân biệt được qua cả các giác quan khác như thính giác.