Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quyền sở hữu là một trong những quyền dân sự cơ bản của con người, đóng vai trò là tiền đề vật chất cho sự phát triển kinh tế và là nền tảng cho mọi mối quan hệ xã hội. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, quyền sở hữu được bảo vệ đồng thời bởi nhiều ngành luật khác nhau như Luật Hành chính (thông qua thể chế quản lý và bảo vệ tài sản nhà nước, tổ chức, cá nhân), Luật Hình sự (thông qua việc quy định tội phạm và hình phạt để răn đe, trừng trị hành vi xâm phạm) và Luật Dân sự. Trong đó, pháp luật dân sự giữ vị trí trung tâm và có ý nghĩa thực tiễn nhất vì trực tiếp cung cấp các biện pháp tư pháp nhằm khôi phục lại tình trạng vật chất ban đầu cho chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu hợp pháp khi quyền năng của họ bị xâm phạm.

Để giải quyết các xung đột phát sinh từ thực tiễn thi hành pháp luật dân sự, tác giả Đinh Thị Thùy Trang đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài "Các phương thức bảo vệ quyền sở hữu theo quy định pháp luật Việt Nam" dưới sự hướng dẫn của ThS. Hoàng Trung Hiếu tại Bộ môn Luật Dân sự, Khoa Pháp luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2023).

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ các phương thức bảo vệ quyền sở hữu theo quy định pháp luật, đồng thời đánh giá thực trạng quy định và thực tiễn áp dụng để nhận diện các hạn chế, bất cập, từ đó đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật dân sự Việt Nam. Để đạt được mục đích này, khóa luận xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Phân tích sự điều chỉnh của pháp luật về quyền sở hữu qua các thời kỳ lịch sử;
  2. Làm rõ nội hàm các phương thức bảo vệ quyền sở hữu trong hệ thống pháp luật dân sự hiện hành;
  3. Tìm hiểu thực tiễn giải quyết tranh chấp và việc áp dụng các phương thức bảo vệ quyền sở hữu tại cơ quan tài phán;
  4. Đưa ra các nhận xét, đánh giá và đề xuất kiến nghị hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật cùng các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

  • Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận, quy định của pháp luật dân sự Việt Nam về quyền sở hữu và các phương thức bảo vệ quyền sở hữu, cùng thực tiễn áp dụng thông qua các bản án xét xử.
  • Phạm vi không gian: Tập trung vào các quy định của hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn xét xử tại hệ thống Tòa án nhân dân trong nước.
  • Phạm vi thời gian: Trọng tâm nghiên cứu là Bộ luật Dân sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017) và thực tiễn áp dụng pháp luật từ năm 2015 đến thời điểm thực hiện khóa luận (năm 2023).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống lập luận dựa trên lý luận khoa học pháp lý và kinh tế chính trị về quyền sở hữu:

  • Tiếp cận kinh tế và triết học: Sở hữu được tiếp cận như một phạm trù kinh tế khách quan gắn liền với quan hệ sản xuất và việc chiếm giữ của cải vật chất trong các hình thái kinh tế - xã hội. Khi quan hệ sở hữu được luật hóa, nó trở thành quyền sở hữu và hình thành chế độ sở hữu thuộc kiến trúc thượng tầng xã hội.
  • Tiếp cận khoa học pháp lý: Quyền sở hữu được xem xét dưới hai góc độ:
    • Nghĩa khách quan (nghĩa rộng): Là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng.
    • Nghĩa chủ quan (nghĩa hẹp): Là mức độ xử sự mà pháp luật cho phép một chủ thể cụ thể được thực hiện các quyền năng chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối với tài sản xác định.
    • Quan hệ pháp luật dân sự về sở hữu: Bao gồm đầy đủ ba yếu tố cấu thành là chủ thể, khách thể và nội dung (gồm 3 quyền năng: chiếm hữu, sử dụng, định đoạt theo Điều 158 Bộ luật Dân sự năm 2015).
  • Cơ sở phương pháp luận: Khóa luận vận dụng quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật.

Khóa luận sử dụng 5 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

  1. Phương pháp phân tích: Dùng để bóc tách thông tin vụ việc, xem xét quan hệ nhân quả và cấu thành pháp lý của các quy định và bản án thực tế (sử dụng trọng tâm ở Chương 1 và Chương 2).
  2. Phương pháp so sánh: So sánh giữa các sự việc, đối chiếu pháp luật Việt Nam với quy định pháp luật nước ngoài (như Đức, Pháp, Nhật Bản về quyền chiếm hữu, hoặc Điều 13 Hiến pháp Trung Quốc năm 1982 về bảo vệ tài sản tư nhân) để làm rõ bản chất vấn đề.
  3. Phương pháp lịch sử: Đánh giá tiến trình phát triển và sự kế thừa các quy định pháp luật về sở hữu qua các thời kỳ (sử dụng ở Chương 1 và Chương 2).
  4. Phương pháp tổng hợp: Tổng kết các luận điểm rút ra sau từng chương và khái quát hóa toàn bộ kết quả nghiên cứu.
  5. Phương pháp tư duy biện chứng: Xem xét các quy định pháp luật trong mối liên hệ vận động và tương tác với các quan hệ kinh tế - xã hội thực tiễn.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm:

  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp, Bộ luật Dân sự năm 2005, Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Đấu giá tài sản năm 2016 và các văn bản liên quan.
  • Giáo trình và tài liệu nghiên cứu chuyên khảo: Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2023); sách chuyên khảo "Vật quyền trong pháp luật dân sự Việt Nam hiện đại" (Nguyễn Minh Oanh chủ biên, Nguyễn Văn Hợi); các luận văn thạc sĩ của Nguyễn Lê Hà Giang (2018), Lưu Quang Anh (2016); bài viết của các chuyên gia như Hà Thị Mai Hiên, Nguyễn Hữu Huyên, Nguyễn Minh Tuấn.
  • Dữ liệu thực tiễn xét xử: Các bản án dân sự có hiệu lực pháp luật được công bố từ hệ thống Tòa án nhân dân (Bản án phúc thẩm số 425/2020/TLPT-DS của TAND TP. Hà Nội, Bản án sơ thẩm số 08/2018/DS-ST của TAND cấp huyện).
Phương thức bảo vệ Căn cứ pháp lý (BLDS 2015) Chủ thể áp dụng Điều kiện & Đặc điểm thực thi
Tự bảo vệ Điều 164, 166, 169 Chủ sở hữu, chủ thể có quyền khác đối với tài sản Tự thỏa thuận, ngăn chặn hoặc khắc phục; không được vượt quá giới hạn pháp luật (không gây hại lợi ích công cộng/người khác); phụ thuộc vào sự tự nguyện của bên vi phạm.
Kiện đòi lại tài sản Điều 166, 167, 168 Chủ sở hữu, người có quyền khác đối với tài sản Tài sản phải còn tồn tại và xác định được; người bị kiện chiếm hữu/sử dụng không có căn cứ pháp luật; không thuộc các trường hợp ngoại lệ bảo vệ người thứ ba ngay tình (Điều 133, 235, đấu giá tài sản).
Kiện chấm dứt hành vi cản trở Điều 169 Chủ sở hữu, người có quyền khác đối với tài sản Chủ thể khởi kiện vẫn đang nắm giữ/chiếm hữu tài sản; hành vi cản trở trái pháp luật đang diễn ra trong thực tế (thường gặp trong bất động sản liền kề).
Kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại Điều 170, 584 Chủ sở hữu, người có quyền khác, người thứ ba ngay tình Có thiệt hại vật chất thực tế xảy ra; có hành vi trái pháp luật; có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi (hoặc hoạt động của tài sản) với thiệt hại.
Yêu cầu cơ quan nhà nước khác Khoản 2 Điều 164 Chủ sở hữu, người chiếm hữu hợp pháp, chủ thể quyền khác Thực hiện độc lập hoặc giữ vai trò hỗ trợ thi hành sau khi có phán quyết của Tòa án.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về các phương thức bảo vệ quyền sở hữu

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm, đặc trưng và nội dung của quyền sở hữu cùng cơ chế bảo vệ quyền sở hữu theo lý luận pháp luật dân sự:

  • Nội dung quyền sở hữu: Được cấu thành từ 3 quyền năng:
    • Quyền chiếm hữu: Phân loại dựa trên 3 tiêu chí: tính ngay tình (ngay tình / không ngay tình), tính liên tục (liên tục / không liên tục theo khía cạnh thực tế và pháp lý), tính công khai (công khai / không công khai). Tác giả so sánh học thuyết pháp lý các nước Đức, Pháp, Nhật Bản – nơi xem chiếm hữu là một tình trạng thực tế biểu hiện ra bên ngoài chứ không phải quyền năng độc lập.
    • Quyền sử dụng: Khai thác công dụng, hưởng hoa lợi và lợi tức từ tài sản của chủ sở hữu hoặc người không phải chủ sở hữu theo thỏa thuận/luật định.
    • Quyền định đoạt: Quyết định số phận thực tế (hủy hoại, tiêu dùng, từ bỏ) hoặc số phận pháp lý (bán, trao đổi, tặng cho, để lại thừa kế) của tài sản.
  • Khái niệm và đặc điểm bảo vệ quyền sở hữu: Là tổng thể các biện pháp pháp lý tác động đến hành vi xử sự nhằm ngăn chặn, phòng ngừa hành vi xâm hại và khắc phục thiệt hại vật chất cho chủ sở hữu.
  • Phân loại phương thức bảo vệ:
    • Theo chủ thể: Phương thức tự bảo vệ của chủ sở hữu và phương thức yêu cầu Tòa án, cơ quan nhà nước có thẩm quyền can thiệp.
    • Theo thời điểm áp dụng: Bảo vệ phòng ngừa khi quyền chưa bị xâm phạm và bảo vệ xử lý khi quyền đã bị xâm phạm thực tế.
    • Theo mục đích áp dụng: Tự bảo vệ, kiện đòi lại tài sản, kiện yêu cầu chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật, kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định pháp luật Việt Nam về các phương thức bảo vệ quyền sở hữu

Chương 2 phân tích chuyên sâu các quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015, chỉ ra những ưu điểm, vướng mắc lý luận và đánh giá thực tiễn áp dụng qua các bản án:

  • Thực trạng quy định pháp luật:
    • Phương thức tự bảo vệ (Điều 164, 166, 169): Cho phép chủ sở hữu tự truy tìm, yêu cầu chấm dứt cản trở, đàm phán bồi thường mà không cần thủ tục tư pháp, nhưng bị giới hạn bởi trật tự công cộng và phụ thuộc vào thiện chí của bên vi phạm.
    • Phương thức kiện đòi lại tài sản (Điều 166): Phân tích điều kiện về chủ thể khởi kiện (năng lực hành vi tố tụng dân sự theo Điều 69 BLTTDS 2015, nghĩa vụ chứng minh theo Điều 221 BLTTDS 2015); điều kiện tài sản còn tồn tại; và 3 ngoại lệ bảo vệ người thứ ba ngay tình (giao dịch đã đăng ký theo Điều 133 khoản 2, xác lập quyền theo bản án/quyết định của cơ quan nhà nước theo Điều 235, và tài sản mua qua bán đấu giá theo Luật Đấu giá tài sản năm 2016).
    • Phương thức kiện yêu cầu chấm dứt hành vi cản trở (Điều 169): Áp dụng khi quyền chiếm hữu không bị mất nhưng bị cản trở việc thực hiện quyền năng, hành vi cản trở phải đang diễn ra.
    • Phương thức kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại (Điều 170, 584): Yêu cầu chứng minh 3 yếu tố (thiệt hại vật chất thực tế, hành vi trái pháp luật, quan hệ nhân quả); nhấn mạnh điểm mới của Điều 584 BLDS 2015 khi không còn coi lỗi là điều kiện tiên quyết phát sinh trách nhiệm như BLDS 2005.
  • Bốn hạn chế, vướng mắc pháp lý được chỉ ra:
    1. Thiếu giải thích thuật ngữ tại Điều 167: Luật chưa định nghĩa rõ thế nào là "hợp đồng có đền bù" và "hợp đồng không có đền bù" khi xử lý đòi lại động sản không phải đăng ký quyền sở hữu từ người chiếm hữu ngay tình.
    2. Quy định trùng lặp, gây nhầm lẫn tại Điều 167: Việc dùng cụm từ "trường hợp khác bị chiếm hữu ngoài ý chí của chủ sở hữu" dễ gây hiểu nhầm sang mọi trường hợp chuyển giao ngoài ý muốn của chủ sở hữu.
    3. Mâu thuẫn về vị thế pháp lý giữa chủ sở hữu và chủ thể có quyền khác đối với tài sản: Khoản 2 Điều 166 quy định chủ sở hữu không có quyền đòi lại tài sản từ người đang có quyền khác đối với tài sản đó, nhưng lại mâu thuẫn với khoản 2 Điều 261 về việc truất quyền hưởng dụng khi người hưởng dụng vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ.
    4. Sự chồng chéo trong bảo vệ quyền chiếm hữu: Quy định suy đoán ngay tình tại khoản 1 Điều 184, khái niệm chiếm hữu tại khoản 1 Điều 179 kết hợp với quyền yêu cầu bảo vệ của người chiếm hữu tại Điều 185 tạo ra gánh nặng chứng minh và sự nhập nhằng về tư cách chủ thể khởi kiện giữa chủ sở hữu thực sự và người chiếm hữu bất kỳ.
  • Phân tích vụ án thực tiễn:
    • Vụ án 1 (Đòi quyền sử dụng đất): Bản án phúc thẩm số 425/2020/TLPT-DS ngày 15/01/2021 của TAND TP. Hà Nội (sửa Bản án sơ thẩm số 10/2020/DS-ST của TAND huyện TO4) giữa nguyên đơn ông Nguyễn Tiền Thỏa (NTT1) và bị đơn anh NTT5, chị NTT6. Tòa án tuyên chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn, buộc bị đơn trả lại diện tích 102,3m² đất ao (thuộc thửa 343, tờ bản đồ số 2, diện tích 246m² tại thôn D2, xã BM3, huyện TO4, Hà Nội), đồng thời buộc tháo dỡ 02 lán lợp tôn và cánh cổng sắt để trả lại nguyên trạng.
    • Vụ án 2 (Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do công trình xây dựng gây ra): Bản án sơ thẩm số 08/2018/DS-ST ngày 18/01/2018 giữa nguyên đơn bà Phan Thị Mỹ H và bị đơn ông Ngô Văn T, bà Phan Thị M. Quá trình thi công ép cọc làm nhà cấp III của bị đơn đã gây rung lắc, lún nghiêng căn nhà cấp 4 xây năm 2011 của nguyên đơn, làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện các phương thức bảo vệ quyền sở hữu

Chương 3 tổng kết định hướng sửa đổi các quy định pháp luật và đưa ra các giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu, nâng cao năng lực áp dụng pháp luật của cơ quan xét xử và thi hành án dân sự.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

  • Hệ thống hóa toàn diện lý luận và luật thực định: Làm rõ ranh giới pháp lý giữa các biện pháp tự bảo vệ và các biện pháp bảo vệ tư pháp (kiện đòi tài sản, kiện chấm dứt cản trở, kiện bồi thường thiệt hại) theo Bộ luật Dân sự năm 2015.
  • Chỉ rõ các điểm xung đột trong văn bản luật: Khóa luận phát hiện và luận giải 4 bất cập cốt lõi trong BLDS 2015: khoảng trống định nghĩa "hợp đồng có đền bù/không đền bù" tại Điều 167; sự nhập nhằng trong quy định về chiếm hữu ngoài ý chí; mâu thuẫn giữa quyền đòi tài sản của chủ sở hữu và quyền của chủ thể hưởng quyền khác (Điều 166 và Điều 261); sự chồng chéo giữa suy đoán chiếm hữu ngay tình và quyền kiện bảo vệ việc chiếm hữu (Điều 179, 184, 185).
  • Đóng góp so với các công trình trước: Tiếp nối các công trình nghiên cứu của Nguyễn Minh Oanh (2018), Nguyễn Lê Hà Giang (2018) và Lưu Quang Anh (2016), khóa luận đã cập nhật và kiểm chứng thực tiễn áp dụng thông qua các bản án xét xử cụ thể giai đoạn 2018–2021, phản ánh đúng diễn biến tranh chấp quyền sở hữu đất đai và thiệt hại công trình xây dựng trong đời sống dân sự hiện đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát thực tiễn trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam từ năm 2015 đến năm 2023; số lượng bản án phân tích tập trung chủ yếu vào hai nhóm tranh chấp điển hình (đòi quyền sử dụng đất và bồi thường thiệt hại do xây dựng nhà ở) tại Tòa án cấp tỉnh/huyện ở Hà Nội và lân cận.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh chuyên sâu với chế định vật quyền của các nước theo hệ thống Civil Law và Common Law; khảo sát toàn diện số liệu thống kê xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm của Tòa án nhân dân tối cao liên quan đến tranh chấp quyền sở hữu đối với các loại tài sản vô hình, tài sản số và quyền tài sản mới phát sinh.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Sinh viên, học viên ngành Luật: Đặc biệt là người học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự, cần tài liệu phân tích có cấu trúc rõ ràng về chế định bảo vệ quyền sở hữu, kèm các trích dẫn điều luật đối chiếu cụ thể giữa BLDS 2005 và BLDS 2015.
  • Cán bộ tư pháp, Thẩm phán, Luật sư: Tham khảo phần lập luận về điều kiện áp dụng từng phương thức kiện dân sự và việc phân định các trường hợp ngoại lệ bảo vệ người thứ ba ngay tình khi giải quyết tranh chấp tài sản trên thực tế.
  • Cơ quan nghiên cứu lập pháp: Cung cấp thêm góc nhìn thực chứng và các phân tích hạn chế kỹ thuật lập pháp tại các Điều 166, 167, 184, 185, 261 BLDS 2015 để phục vụ công tác rà soát, hoàn thiện văn bản luật trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các trường hợp ngoại lệ nào mà chủ sở hữu không thể kiện đòi lại tài sản từ người thứ ba ngay tình?
Theo phân tích trong khóa luận, có 3 trường hợp ngoại lệ chính:

  • Tài sản đã được đăng ký quyền sở hữu tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sau đó được chuyển giao bằng giao dịch khác cho người thứ ba ngay tình căn cứ vào việc đăng ký đó (khoản 2 Điều 133);
  • Tài sản được chuyển giao trên cơ sở bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án/cơ quan nhà nước có thẩm quyền, dù sau đó bản án/quyết định bị hủy, sửa (Điều 235);
  • Tài sản là động sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc bất động sản được mua thông qua hình thức bán đấu giá công khai theo Luật Đấu giá tài sản năm 2016.

2. Điểm mâu thuẫn giữa quy định bảo vệ chủ sở hữu và chủ thể có quyền khác đối với tài sản tại BLDS 2015 là gì?
Khoản 2 Điều 166 quy định chủ sở hữu không có quyền đòi lại tài sản từ sự chiếm hữu của chủ thể đang có quyền khác đối với tài sản đó. Tuy nhiên, quy định này mâu thuẫn với khoản 2 Điều 261 khi cho phép Tòa án truất quyền hưởng dụng nếu người hưởng dụng vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ, tạo ra khoảng trống pháp lý về việc chủ sở hữu có được lấy lại tài sản sau khi quyền hưởng dụng bị truất hay không.

3. Phán quyết của Tòa án trong vụ án phúc thẩm tranh chấp đất đai số 425/2020/TLPT-DS tại Hà Nội được tuyên như thế nào?
TAND TP. Hà Nội đã bác kháng cáo của bị đơn (anh NTT5), chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn (ông Nguyễn Tiền Thỏa), tuyên ông Thỏa có quyền quản lý, sử dụng 102,3m² đất ao tại thửa 343 tờ bản đồ số 2 (thôn D2, xã BM3, huyện TO4, Hà Nội), đồng thời buộc vợ chồng anh NTT5 phải tháo dỡ 02 lán tôn và cánh cổng sắt để trả lại nguyên trạng thửa đất.

4. Điểm khác biệt quan trọng về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại giữa BLDS 2005 và BLDS 2015 được khóa luận nêu ra là gì?
Theo BLDS 2005, yếu tố lỗi là điều kiện bắt buộc để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Sang BLDS 2015 (Điều 584), yếu tố lỗi không còn là điều kiện tiên quyết bắt buộc nạn nhân phải chứng minh để xác lập trách nhiệm bồi thường, mà chỉ đóng vai trò xem xét giảm mức bồi thường hoặc xác định nguyên tắc bồi thường cụ thể.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đinh Thị Thùy Trang đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và phân tích sâu sắc các phương thức bảo vệ quyền sở hữu theo Bộ luật Dân sự năm 2015. Công trình chỉ ra rõ ràng các vướng mắc, mâu thuẫn nội tại trong các quy định pháp luật về chiếm hữu, quyền hưởng dụng và các trường hợp bảo vệ người thứ ba ngay tình. Thông qua việc đối chiếu với thực tiễn xét xử bản án thực tế, khóa luận cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng phục vụ công tác hoàn thiện pháp luật dân sự và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật tại Việt Nam.