Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG ÁP DỤNG HÌNH PHẠT 1. Cơ sở lý luận của việc bảo vệ quyền con người của người chưa thành niên phạm tội 1. Khái quát chung về vấn đề bảo vệ quyền con người Quyền con người là sự kết tinh những giá trị cao quý nhất của nhân loại, song cũng là vấn đề rộng lớn, phức tạp, được nhiều chuyên ngành khoa học nghiên cứu. Có nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về quyền con người, song quan điểm phổ biến cho rằng quyền con người là những đặc quyền bẩm sinh, vốn có của mọi cá nhân: "Nhân quyền là những năng lực và nhu cầu vốn có và chỉ có ở con người, với tư cách là thành viên cộng đồng nhân loại, được thể chế hóa bằng pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế" [47].
Một đinh ̣ nghiã khác của Văn phòng Cao ủy của Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR) cũng thường trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu , trong đó cho rằng : “Quyề n con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chố ng la ̣i những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm , những sự đươ ̣c phép và tự do cơ bản của con người” [35]. Quyề n con người là những giá trị tự nhiên, vố n có của con người, tuy nhiên nó chỉ thực sự có ý nghĩa và trở thành hiện thực khi nó được bảo đảm bằng pháp luật. Quyề n con người có những thuô ̣c tính cơ bản sau đây : - Tính phổ biến: Tính phổ biến của quyền con người thể hiện ở chỗ quyền con người được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân. Con người, dù ở trong những chế độ xã hội riêng biệt, thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn được công nhận là con người và được hưởng những quyền và sự tự do cơ bản.
- Tính đặc thù: Mặc dù tất cả mọi người đều được hưởng quyền con người 7 z nhưng mức độ thụ hưởng quyền có sự khác biệt, phụ thuộc vào năng lực cá nhân của từng người, hoàn cảnh chính trị, truyền thống văn hóa xã hội mà người đó đang sống. Ở mỗi vùng, mỗi quốc gia khác nhau, vấn đề quyền con người mang những sắc thái, đặc trưng riêng gắn liền với trình độ phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực đó. Ví dụ, ở các nước Tây Âu, do điều kiện kinh tế phát triển nên con người ở đây được hưởng chế độ an sinh xã hội tốt hơn nơi khác. Ngược lại, ở một số nước châu Á và châu Phi, do kinh tế còn chậm phát triển nên mức độ thụ hưởng an sinh xã hội thấp hơn.
- Tính không thể bị tước bỏ: Trong quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, quyền con người không thể tùy tiện bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định được pháp luật quy định trước, chỉ có những chủ thể đặc biệt mới có thể hạn chế quyền con người. Ví dụ, tù nhân bị giam do thực hiện hành vi phạm tội. - Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quyền: Tất cả các quyền con người có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thực hiện quyền kia.
Ngược lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hưởng đến các quyền khác. Ví dụ, nếu một người không được làm việc, không có một mức sống đảm bảo cho sự sống còn của cá nhân thì người đó sẽ ít chú ý và không có điều kiện thực hiện các quyền dân chủ như quyền bầu cử hoặc quyền tham gia quản lý nhà nước, xã hội. Quyề n con người đươ ̣c xác đinh ̣ theo các liñ h vực chủ yế u sau đây : - Nhóm các quyền dân sự , chính trị : Đây là các quyề n quan tro ̣ng của con người, có liên quan đến sự tồn tại tự nhiên , tấ t yế u của con người trong xã hô ̣i , liên quan đế n mố i quan hê ̣ tự nhiên giữa con người với mô ̣t thể chế chính tri ̣của xã hô ̣i đó, ví dụ như quyề n số ng , quyề n tự do, quyề n bảo hô ̣ về tin ́ h ma ̣ng , sức khỏe, danh dự, nhân phẩ m , bấ t khả xâm pha ̣m về thân thể , chỗ ở , bí mật thư tín , điê ̣n tín. Các quyề n này theo quan điể m của các ho ̣c giả tư sản đươ ̣c coi là quyề n cơ bản nhấ t , quan tro ̣ng nhấ t của con người.
- Nhóm các quyền về kinh tế , xã hội và văn hóa : Đây là nh óm quyền theo 8 z quan điể m của các nước xã hô ̣i chủ nghiã đươ ̣c coi là quan tro ̣ng nhấ t và nhóm các quyề n này luôn gắ n liề n với mô ̣t nhà nước cu ̣ thể , đươ ̣c đảm bảo bởi nhà nước. Các quyề n này bao gồ m : quyề n lao đô ̣ng , quyền ho ̣ c tâ ̣p , quyền an sinh xã hội, các quyền về văn hoá, sáng tạo và hưởng thụ các thành tựu của khoa học kỹ thuật… Ngoài các quyền nêu trên , theo quan điể m của cộng đồng quốc tế là quyề n con người còn bao gồm các quyền của nhóm và quyền tập thể , như quyền phụ nữ, quyền trẻ em , quyền của người khuyết tật , quyề n phát triể n , quyề n số ng trong hoà bình, trong môi trường trong lành… Theo nhâ ̣n thức chung của cô ̣ng đồ ng quố c tế , để bảo đảm quyền con người , nhà nước có ba nghĩa vụ cụ thể đó là: Nghĩa vụ tôn trọng : Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước không được tùy tiện tước bỏ, hạn chế hay can thiệp , kể cả trực tiế p hay gián tiế p , vào việc thụ hưởng các quyề n con người. Nghĩa vụ bảo vệ : Nghĩa vụ này đòi h ỏi các nhà nước phải ngăn chặn sự vi phạm quyền con người của các bên thứ ba. Nghĩa vụ thực hiện : Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải có những biện pháp nhằm hỗ trợ công dân trong việc thực hiê ̣n các quyề n con người [27].
Để thực hiện các nghĩa vụ về nhân quyền , các Nhà nước phải sử dụng pháp luật. Là một phạm trù đa diện , xong quyề n con người có mố i liên hê ̣ gầ n gũi hơn cả với pháp luâ ̣t. Điề u này trước hế t là bởi cho dù quyề n con người là bẩ m sinh, vố n có song viê ̣c thực hiê ̣n các quyề n vẫn cầ n có nhà nước và pháp luâ ̣t. Hầ u hế t những nhu cầ u vố n có , tự nhiên của con người không thể đươ ̣c bảo đảm đầ y đủ nế u không đươ ̣c ghi nhâ ̣n bằ ng pháp luâ ̣t , mà thông qua đó , nghĩa vụ tôn trọng và thực thi các quyề n không phải chỉ tồ n ta ̣i dưới da ̣ng những quy tắ c đa ̣o đức mà còn trở thành những quy tắ c xử sự chung , có hiệu lực bắt buộc và thống nhất cho tất cả các chủ thể trong xã hô ̣i.
Với tư cách là chủ thể của pháp luâ ̣t , con người - cùng với quyền , tự do và nghĩa vụ, những thuô ̣c tiń h xã hô ̣i gắ n liề n với nó - luôn là đố i tươ ̣ng phản ánh của các hệ thống pháp luật. Pháp luật xác lập và bảo vệ sự bìn h đẳ ng giữa các cá nhân 9 z con người trong xã hô ̣i và sự đô ̣c lâ ̣p tương đố i của các cá nhân với tâ ̣p thể , cô ̣ng đồ ng, nhà nước, thông qua viê ̣c pháp điể n hóa các quyề n và tự do tự nhiên , vố n có của cá nhân. Theo nghiã này , pháp luâ ̣t có vai trò đă ̣c biê ̣t không thể thay thế pháp luâ ̣t trong viê ̣c bảo vê ̣ các quyề n con người. Quyền con người và pháp luật là hai yếu tố không thể tách rời mà có tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng.
Mặc dù quyền con người có tính "bẩm sinh" nhưng nó không thể thành hiện thực nếu không có pháp luật. Trước hết, vai trò quan trọng của pháp luật đối với quyền con người là nó ghi nhận (xác lập), củng cố, hoàn thiện quyền con người. Pháp luật ghi nhận các quyền của con người được xã hội thừa nhận. Thông qua pháp luật, quyền con người được ghi nhận và bảo vệ.
Để bảo vệ quyền con người, pháp luật đưa ra những điều cấm và những hành vi bắt buộc phải làm nhằm ngăn ngừa và chống lại các hành vi vi phạm quyền con người. Quyền con người được pháp luật xác lập sẽ không thể bị tước bỏ, hạn chế một cách tuỳ tiện vì được bảo vệ bằng các biện pháp giáo dục, thuyết phục và cưỡng chế của xã hội, Nhà nước. Pháp luật là công cụ sắc bén, hữu hiệu của Nhà nước để bảo vệ thực hiện quyền con người. Với những đặc điểm riêng của mình, pháp luật có tính bắt buộc cứng rắn bằng cách xác lập những điều cấm mà bất cứ ai cũng không được vi phạm.
Đồng thời, pháp luật được bảo vệ thi hành bằng bộ máy Nhà nước cùng với sức mạnh (dư luận) xã hội. Vì thế, các quy định của pháp luật về quyền con người còn được bảo vệ bằng sự cưỡng chế của Nhà nước tránh mọi hành vi xâm hại. Trên cơ sở của pháp luật, mọi hành vi vi phạm quyền con người, quyền công dân đều phải được xử lý nghiêm minh. Bảo vệ quyền con người là một quá t rình.
Nó phụ thuộc vào tổng thể nhiều điề u kiê ̣n khác nhau (chính trị, kinh tế , pháp luật, văn hóa ,.) trong đó pháp luâ ̣t có vị trí, vai trò và tầ m quan tro ̣ng hàng đầ u .