I. Cách bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn hiệu quả
Rừng đặc dụng Hữu Liên thuộc huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Nơi đây lưu giữ hàng trăm loài cây thuốc quý hiếm, nhiều loài có giá trị dược liệu cao như Kim anh, Ngũ gia bì gai, Ba kích, Bình vôi, Ích mẫu, Hoàng đàn, Qua lâu nhân... Tuy nhiên, tài nguyên cây thuốc tại đây đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do khai thác quá mức, mất rừng, và thiếu chiến lược bảo tồn bền vững. Việc bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn không chỉ nhằm giữ gìn di sản dược liệu tự nhiên, mà còn đảm bảo nguồn nguyên liệu cho y học cổ truyền, nghiên cứu khoa học và phát triển kinh tế địa phương. Theo số liệu điều tra năm 2012 do Sở Y tế Lạng Sơn phối hợp với Viện Dược liệu thực hiện, toàn tỉnh ghi nhận 788 loài cây thuốc thuộc 175 họ, trong đó rừng Hữu Liên là điểm nóng về phân bố loài dược liệu. Do đó, các giải pháp bảo tồn cần dựa trên cơ sở điều tra thực địa, phân loại mức độ đe dọa (theo IUCN), và lồng ghép tri thức bản địa. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng mô hình bảo tồn in-situ và ex-situ song song, kết hợp giáo dục cộng đồng và ứng dụng tiêu chuẩn GACP-WHO trong khai thác, trồng trọt.
1.1. Đa dạng sinh học và giá trị dược liệu tại Hữu Liên
Rừng đặc dụng Hữu Liên là khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) quan trọng của Lạng Sơn, nơi hội tụ nhiều hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh. Kết quả khảo sát cho thấy khu vực này có tỷ lệ loài cây thuốc quý hiếm cao, trong đó nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục IUCN như Hoàng đàn (VU – sắp bị nguy cấp) và Bình vôi (EN – đang bị nguy cấp). Các loài này không chỉ có giá trị y học, mà còn mang ý nghĩa văn hóa trong cộng đồng dân tộc Tày, Nùng. Đặc biệt, Lạng Sơn từng là nơi cung cấp thanh cao – nguyên liệu chính để sản xuất artemisinin, hoạt chất chống sốt rét được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công nhận.
1.2. Thực trạng suy giảm tài nguyên cây thuốc
Từ cuối thập niên 1980, sau khi Trạm nghiên cứu Dược liệu giải thể, việc theo dõi và cập nhật hiện trạng cây thuốc tại Lạng Sơn gần như gián đoạn. Hậu quả là nhiều loài mất dần trong tự nhiên do khai thác bừa bãi, chuyển đổi đất rừng, và thiếu chính sách quản lý. Một số hộ dân thu hái quá mức, không tuân thủ chu kỳ tái sinh tự nhiên, dẫn đến suy kiệt quần thể. Ngoài ra, kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch còn lạc hậu, làm giảm dược tính và giá trị kinh tế của dược liệu. Đây là thách thức lớn cho bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển kinh tế.
II. Những mối đe dọa chính với cây thuốc rừng Lạng Sơn
Các mối đe dọa đối với tài nguyên cây thuốc ở rừng đặc dụng Hữu Liên đa dạng và ngày càng gia tăng. Trong đó, tàn phá thảm thực vật do mở rộng nương rẫy, khai thác gỗ trái phép, và xây dựng hạ tầng là nguyên nhân hàng đầu làm mất môi trường sống của nhiều loài dược liệu. Bên cạnh đó, cách thức khai thác và bảo quản chưa phù hợp khiến hiệu quả sử dụng thấp, đồng thời làm suy giảm khả năng tái sinh. Nhiều người dân thu hái rễ, củ, thân mà không để lại phần tái sinh, hoặc thu vào thời điểm không đúng mùa vụ, vi phạm nguyên tắc bền vững. Ngoài ra, thiếu nhận thức về giá trị bảo tồn và chính sách hỗ trợ từ nhà nước khiến cộng đồng địa phương chưa xem cây thuốc là tài sản cần gìn giữ. Theo phân loại của IUCN, các mức độ đe dọa bao gồm: CR (Cực kỳ nguy cấp), EN (Nguy cấp), VU (Sắp bị nguy cấp) – và nhiều loài tại Hữu Liên đã rơi vào các nhóm này. Nếu không có can thiệp kịp thời, nguồn gen dược liệu quý có nguy cơ biến mất vĩnh viễn.
2.1. Tàn phá thảm thực vật và mất môi trường sống
Diện tích rừng đặc dụng tại Hữu Liên đang bị xâm hại do hoạt động nông nghiệp, khai thác lâm sản, và xây dựng cơ sở hạ tầng. Việc phá rừng làm nương không chỉ làm mất mái che sinh thái, mà còn gây xói mòn đất, thay đổi vi khí hậu, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng của các loài cây thuốc ưa bóng như Ba kích hay Ngũ gia bì gai. Hệ quả là nhiều quần thể co hẹp, phân mảnh, dẫn đến suy giảm đa dạng di truyền – yếu tố then chốt cho khả năng thích nghi và tồn tại lâu dài.
2.2. Khai thác và bảo quản dược liệu thiếu bền vững
Phần lớn người dân thu hái cây thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng, không có hướng dẫn kỹ thuật. Nhiều trường hợp đào cả củ, rễ mà không để lại chồi tái sinh, hoặc thu hái non, già không đúng thời điểm. Bảo quản sau thu hoạch thường phơi nắng trực tiếp, làm mất hoạt chất, hoặc để ẩm mốc do thiếu kho chứa đạt chuẩn. Điều này không chỉ giảm giá trị dược lý, mà còn khuyến khích khai thác nhiều hơn để bù đắp tổn thất – tạo vòng luẩn quẩn suy thoái – khai thác – suy thoái.
III. Phương pháp bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn
Để bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn một cách khoa học và bền vững, cần kết hợp ba nhóm giải pháp: tuyên truyền – quản lý – kỹ thuật. Trước hết, nâng cao nhận thức cho cộng đồng về giá trị dược liệu và nguy cơ tuyệt chủng là nền tảng quan trọng. Tiếp theo, tăng cường công tác quản lý thông qua quy hoạch vùng bảo tồn, thanh tra liên ngành, và gắn quyền lợi người dân với bảo vệ tài nguyên. Cuối cùng, ứng dụng kỹ thuật bảo tồn in-situ (bảo vệ tại nơi sinh sống tự nhiên) và ex-situ (vườn ươm, ngân hàng gen) là chìa khóa duy trì nguồn gen quý. Đặc biệt, việc xây dựng vườn thuốc nam mẫu theo tiêu chuẩn GACP-WHO sẽ giúp chuẩn hóa quy trình từ trồng trọt đến thu hái, đảm bảo chất lượng dược liệu và tính bền vững. Các giải pháp kỹ thuật như nhân giống vô tính, gây trồng loài bản địa, và theo dõi quần thể bằng GIS cũng cần được triển khai thí điểm.
3.1. Giải pháp tuyên truyền và nâng cao nhận thức
Cần tổ chức lớp tập huấn, hội thảo cộng đồng, và phát tờ rơi bằng tiếng dân tộc để truyền thông về giá trị cây thuốc và phương pháp khai thác bền vững. Các trường học, trạm y tế, và hội phụ nữ nên là điểm kết nối. Mô hình “hộ gia đình bảo tồn” có thể được khuyến khích, trong đó mỗi hộ nhận khoán bảo vệ một loài dược liệu quý, được hỗ trợ giống, kỹ thuật, và ưu đãi thị trường.
3.2. Giải pháp quản lý và chính sách
Cần rà soát, cập nhật quy hoạch rừng đặc dụng Hữu Liên, khoanh vùng cấm khai thác các loài nguy cấp, và thiết lập cơ chế giám sát có sự tham gia của cộng đồng địa phương. Đồng thời, liên kết Sở Y tế, Sở KH&CN, và Ban quản lý rừng để xây dựng chính sách hỗ trợ như giấy phép khai thác có kiểm soát, thu mua dược liệu đạt chuẩn, và ưu đãi vay vốn cho mô hình trồng cây thuốc.
IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu bảo tồn dược liệu
Nghiên cứu của Học viên Đỗ Thu Hạnh (Luận văn Thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học quan trọng về hiện trạng cây thuốc tại Hữu Liên. Kết quả điều tra thực địa cho thấy 788 loài cây thuốc tồn tại ở Lạng Sơn, trong đó nhiều loài mới được ghi nhận, bổ sung vào danh lục dược liệu quốc gia. Nghiên cứu cũng đề xuất 3 nhóm giải pháp khả thi, đã được Sở Y tế Lạng Sơn và Sở Khoa học & Công nghệ đánh giá cao. Một số vườn thuốc nam mẫu đã được triển khai tại Hữu Lũng, áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO, tạo tiền đề cho chuỗi giá trị dược liệu sạch. Ngoài ra, mô hình liên kết “nhà khoa học – nhà nước – người dân” giúp chuyển giao kỹ thuật hiệu quả, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng. Đây là minh chứng rõ ràng cho giá trị thực tiễn của nghiên cứu bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn.
4.1. Kết quả điều tra hiện trạng cây thuốc
Cuộc điều tra năm 2012 xác định nhiều loài dược liệu quý tại Hữu Liên, trong đó có loài mới phát hiện cho tỉnh Lạng Sơn. Dữ liệu này là cơ sở phân loại mức độ đe dọa, từ đó ưu tiên bảo tồn các loài EN, VU theo IUCN. Đặc biệt, Bình vôi và Hoàng đàn được xác định là cần can thiệp khẩn cấp do suy giảm mạnh trong 20 năm qua.
4.2. Mô hình vườn thuốc nam theo tiêu chuẩn GACP WHO
Các vườn thuốc nam mẫu tại Lạng Sơn áp dụng thực hành tốt trồng trọt và thu hái (GACP-WHO), bao gồm: chọn đất sạch, sử dụng giống bản địa, không dùng hóa chất độc hại, và thu hái đúng mùa. Mô hình này không chỉ bảo tồn nguồn gen, mà còn nâng cao thu nhập cho hộ dân, đồng thời cung cấp dược liệu chất lượng cho ngành dược trong nước và xuất khẩu.
V. Tương lai của bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn
Tương lai của bảo tồn cây thuốc rừng Hữu Liên Lạng Sơn phụ thuộc vào sự kết hợp đồng bộ giữa khoa học, chính sách, và sự tham gia của cộng đồng. Trong bối cảnh chính sách quốc gia về y dược học cổ truyền ngày càng được chú trọng, Lạng Sơn có cơ hội phát triển dược liệu thành ngành kinh tế mũi nhọn. Tuy nhiên, điều này chỉ khả thi nếu nguồn tài nguyên được bảo vệ bền vững. Cần mở rộng mạng lưới vườn ươm ex-situ, số hóa cơ sở dữ liệu dược liệu, và xây dựng nhãn hiệu tập thể cho dược liệu Hữu Liên. Đồng thời, hợp tác quốc tế với các tổ chức như IUCN, WHO, hoặc FAO có thể mang lại nguồn lực kỹ thuật và tài chính. Mục tiêu dài hạn là biến Hữu Liên thành trung tâm bảo tồn và phát triển dược liệu của vùng Đông Bắc, vừa giữ gìn di sản thiên nhiên, vừa phục vụ phát triển bền vững.
5.1. Phát triển kinh tế dược liệu gắn với bảo tồn
Cần xây dựng chuỗi giá trị khép kín: từ bảo tồn – trồng trọt – chế biến – tiêu thụ. Sản phẩm dược liệu Hữu Liên có thể được chứng nhận hữu cơ, gắn chỉ dẫn địa lý, và tiêu thụ qua hợp tác xã. Điều này vừa tăng giá trị kinh tế, vừa giảm áp lực khai thác tự nhiên.
5.2. Hợp tác nghiên cứu và quốc tế hóa
Việc liên kết với các viện nghiên cứu, trường đại học, và tổ chức quốc tế sẽ giúp cập nhật phương pháp bảo tồn hiện đại, trao đổi giống quý, và huy động nguồn lực. Đặc biệt, dự án bảo tồn đa dạng sinh học do GEF/UNDP tài trợ có thể là cơ hội để mở rộng quy mô các mô hình thành công tại Hữu Liên.
