Nghiên cứu xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro mưa lớn cho đồng bằng Bắc Bộ, góp phần nâng cao khả năng ứng phó thiên tai.

• Tác giả: Đặng Đình Quân
• Người hướng dẫn: TS. Võ Văn Hoà
• Trường học: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Khí tượng và Khí hậu học
• Đề tài: Bản Đồ Phân Vùng Rủi Ro Do Mưa Lớn Cho Khu Vực Đồng Bằng Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2. Đặc điểm khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.3. Đặc trưng mưa khu vực đồng bằng Bắc Bộ
• 1.2.4. Điều kiện kinh tế xã hội
• 1.3. Tổng quan các phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Các phương pháp tính toán tần suất
• 1.3.2. Các phương pháp đánh giá rủi ro thiên tai
• 1.3.3. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.3.3.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3.3.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ TẢ SỐ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Chỉ số đánh giá mưa lớn
• 2.1.2. Phương pháp xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn
• 2.2. Mô tả số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
• 3.1. Đánh giá về hiện tượng mưa lớn trong vài thập kỉ gần đây trên khu vực đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2. Xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2.1. Xây dựng bản đồ tần suất mưa lớn cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2.2. Xây dựng bản đồ cấp độ rủi ro do mưa lớn cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ
• 4. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học

Trong những năm gần đây, thời tiết và khí hậu có nhiều diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến lượng mưa. Sự biến đổi này tác động đến chu trình nước và tài nguyên nước trong hệ thống khí hậu toàn cầu, dẫn đến hiện tượng lũ lụt và hạn hán. Theo định nghĩa của Trung tâm Phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai (DMC), thiên tai là sự gián đoạn các hoạt động kinh tế, xã hội gây tổn thất về người, tài sản và môi trường. Rủi ro thiên tai là thiệt hại có thể xảy ra do thiên tai. Luật Phòng, Chống thiên tai đã quy định rõ về mưa lớn như một dạng thiên tai, nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác phòng, chống mưa lớn trong phát triển kinh tế - xã hội. Việc xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn là cần thiết để cụ thể hóa các cấp độ rủi ro cho từng khu vực.

II. Tính thực tiễn của luận văn

Luận văn này có tính thực tiễn cao, phù hợp với yêu cầu của Luật Phòng, Chống thiên tai. Các đơn vị Khí tượng Thủy văn cần có trách nhiệm trong việc quan trắc, thu thập và xử lý thông tin về rủi ro thiên tai. Trên thế giới, nhiều cơ quan khí tượng đã thực hiện dự báo các cấp độ rủi ro thiên tai từ lâu. Tại Việt Nam, việc xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro sẽ giúp cung cấp thông tin chi tiết về cấp độ rủi ro và các yếu tố dễ bị tổn thương trong cộng đồng. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng lực phòng chống thiên tai mà còn hỗ trợ phát triển bền vững cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

III. Mục tiêu của luận văn

Mục tiêu chính của luận văn là đánh giá tần suất, nguyên nhân và tính chất hoạt động của hiện tượng mưa lớn trong khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Luận văn sẽ lựa chọn phương pháp xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro chi tiết đến cấp tỉnh, dựa trên số liệu quan trắc và ước lượng mưa từ vệ tinh. Việc này sẽ giúp xác định rõ hơn mức độ nguy cơ lũ lụt và các tác động tiêu cực đến đời sống và kinh tế - xã hội của người dân trong khu vực. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các hoạt động quản lý rủi ro thiên tai trong tương lai.

IV. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Tình hình nghiên cứu về rủi ro thiên tai trong và ngoài nước cho thấy sự cần thiết phải xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiện tượng mưa lớn có xu hướng gia tăng về tần suất và cường độ trong những năm gần đây. Việc áp dụng các phương pháp đánh giá rủi ro thiên tai như ma trận rủi ro và phân tích cây sự kiện sẽ giúp xác định rõ hơn các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro thiên tai. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các cơ quan chức năng trong việc quản lý và ứng phó với thiên tai.

V. Một số kết quả đạt được

Luận văn đã xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ, chi tiết hóa đến cấp huyện. Kết quả cho thấy rằng các yếu tố như diện ảnh hưởng, cường độ mưa, thời gian kéo dài và mức độ phơi bày đều có tác động lớn đến rủi ro thiên tai. Các bản đồ tần suất mưa lớn và cấp độ rủi ro đã được xây dựng dựa trên các số liệu quan trắc và phân tích. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu còn phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan trong việc tính toán mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương của các thành phần kinh tế - xã hội.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Trong vài thập kỷ gần đây, hiện tượng mưa lớn tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ đã có những biến đổi phức tạp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và phát triển kinh tế - xã hội của vùng. Theo số liệu quan trắc từ năm 1971 đến 2015, lượng mưa trung bình năm tại khu vực dao động từ 1610 đến 1900 mm, với khoảng 130-140 ngày mưa mỗi năm, trong đó mùa mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm tới 85% tổng lượng mưa. Tuy nhiên, hiện tượng mưa lớn dị thường với lượng mưa ngày có thể vượt 500 mm đã xảy ra nhiều hơn, gây ra lũ lụt, ngập úng và thiệt hại lớn về người và tài sản, điển hình như đợt mưa lớn năm 2008 tại Hà Nội với lượng mưa lên tới 850 mm tại trạm Hà Đông.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn chi tiết đến cấp huyện cho khu vực đồng bằng Bắc Bộ, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác dự báo, cảnh báo và phòng chống thiên tai. Mục tiêu cụ thể là đánh giá tần suất, nguyên nhân và tính chất hoạt động của mưa lớn trong khu vực, lựa chọn phương pháp xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro phù hợp dựa trên số liệu quan trắc bề mặt và vệ tinh, đồng thời xây dựng bản đồ chi tiết cấp độ rủi ro thiên tai do mưa lớn.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ như Hà Nội, Hà Nam, Hải Dương, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình và Thái Bình, với dữ liệu thu thập trong giai đoạn 1971-2015. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc hỗ trợ nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai, giảm thiểu thiệt hại và thúc đẩy phát triển bền vững cho khu vực có mật độ dân cư và hoạt động kinh tế cao này.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết rủi ro thiên tai**: Rủi ro thiên tai được định nghĩa là thiệt hại có thể xảy ra do thiên tai gây ra, bao gồm các yếu tố hiểm họa, mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương. Công thức tính rủi ro theo IPCC là tích của ba yếu tố này.
- **Phương pháp ma trận rủi ro**: Phân loại rủi ro dựa trên tần suất xảy ra và mức độ thiệt hại, sử dụng ma trận đánh giá định tính kết hợp số liệu định lượng và ý kiến chuyên gia.
- **Khái niệm mưa lớn và phân cấp mưa**: Mưa lớn được phân thành ba cấp độ dựa trên lượng mưa trong 24 giờ: mưa vừa (15-50 mm), mưa to (51-100 mm), mưa rất to (>100 mm).
- **Khái niệm tần suất và đường tần suất mưa**: Đường tần suất kinh nghiệm và lý luận được sử dụng để đánh giá xác suất xuất hiện các sự kiện mưa lớn với các mức độ khác nhau.
- **Khái niệm tính dễ bị tổn thương và mức độ phơi bày**: Đánh giá dựa trên các yếu tố kinh tế - xã hội, dân số, tài sản và môi trường chịu ảnh hưởng bởi mưa lớn.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Số liệu quan trắc mưa ngày từ các trạm khí tượng bề mặt tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ trong giai đoạn 1971-2015, kết hợp số liệu ước lượng mưa từ vệ tinh và dữ liệu kinh tế - xã hội địa phương.
- **Phương pháp phân tích**:
  - Tính toán tần suất mưa lớn sử dụng phương pháp thích hợp để xây dựng đường tần suất lý luận, so sánh với đường tần suất kinh nghiệm.
  - Xây dựng bản đồ tần suất mưa lớn cho các khoảng thời gian 1 ngày, 3 ngày và 5 ngày.
  - Áp dụng phương pháp ma trận rủi ro để đánh giá và phân vùng rủi ro do mưa lớn, dựa trên các yếu tố hiểm họa, mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương.
- **Timeline nghiên cứu**: Thu thập và xử lý số liệu trong giai đoạn 1971-2015; phân tích và xây dựng bản đồ rủi ro chi tiết đến cấp huyện; hoàn thiện luận văn vào năm 2018.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tần suất mưa lớn**: Khu vực đồng bằng Bắc Bộ có khoảng 388 ngày mưa lớn trên 50 mm tại trạm Hà Nội Láng trong giai đoạn 1971-2015, với các ngày mưa trên 100 mm chiếm khoảng 82 ngày, và có những ngày mưa cực đoan trên 500 mm.
- **Phân bố không gian**: Các tỉnh ven biển như Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình có số ngày mưa lớn nhiều hơn so với các tỉnh nội địa như Hà Nam và Hưng Yên.
- **Bản đồ tần suất mưa lớn**: Đã xây dựng thành công bản đồ tần suất mưa lớn cho các khoảng thời gian 1 ngày, 3 ngày và 5 ngày, thể hiện rõ các vùng có nguy cơ mưa lớn cao.
- **Bản đồ phân vùng rủi ro**: Sử dụng phương pháp ma trận rủi ro, bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn được chi tiết hóa đến cấp huyện, phân loại thành các mức rủi ro thấp, trung bình và cao dựa trên các yếu tố hiểm họa, phơi bày và dễ bị tổn thương.

### Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hiện tượng mưa lớn chủ yếu do tác động của bão, áp thấp nhiệt đới, dải hội tụ nhiệt đới và các hình thế thời tiết phức tạp khác. Mặc dù lượng mưa trung bình có xu hướng giảm, nhưng tần suất và cường độ các đợt mưa lớn dị thường lại tăng lên, gây ra rủi ro thiên tai nghiêm trọng. So với các nghiên cứu trong và ngoài nước, kết quả phân vùng rủi ro chi tiết đến cấp huyện là bước tiến quan trọng, giúp nâng cao khả năng dự báo và ứng phó thiên tai tại địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tần suất mưa lớn theo từng trạm, bản đồ phân bố tần suất mưa lớn và bản đồ phân vùng rủi ro với các cấp độ màu sắc thể hiện mức độ rủi ro khác nhau, giúp trực quan hóa và hỗ trợ ra quyết định.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm chi tiết đến cấp huyện** nhằm nâng cao khả năng dự báo và phản ứng kịp thời với các đợt mưa lớn, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.
- **Tăng cường thu thập và cập nhật số liệu khí tượng, kinh tế - xã hội** để cải thiện độ chính xác của bản đồ phân vùng rủi ro, phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách.
- **Phát triển các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức cộng đồng** về rủi ro thiên tai do mưa lớn, đặc biệt tại các vùng có mức độ rủi ro cao.
- **Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ GIS và mô hình dự báo hiện đại** trong việc xây dựng bản đồ rủi ro và hỗ trợ ra quyết định phòng chống thiên tai.
- **Chủ thể thực hiện**: Các cơ quan khí tượng thủy văn, chính quyền địa phương, các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng dân cư, với mục tiêu hoàn thiện hệ thống cảnh báo và giảm thiểu rủi ro trong vòng 3-5 năm tới.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Cơ quan quản lý thiên tai và khí tượng thủy văn**: Sử dụng kết quả để nâng cao hiệu quả dự báo, cảnh báo và quản lý rủi ro thiên tai.
- **Các nhà hoạch định chính sách và quy hoạch vùng**: Áp dụng bản đồ phân vùng rủi ro để xây dựng các kế hoạch phát triển bền vững, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.
- **Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo**: Là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về khí tượng, khí hậu và quản lý rủi ro thiên tai.
- **Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ**: Nâng cao nhận thức và chuẩn bị các biện pháp ứng phó phù hợp với mức độ rủi ro thiên tai tại địa phương.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Mưa lớn được định nghĩa như thế nào trong nghiên cứu này?**  
Mưa lớn được phân thành ba cấp dựa trên lượng mưa trong 24 giờ: mưa vừa (15-50 mm), mưa to (51-100 mm), và mưa rất to (>100 mm), với các ngày mưa lớn được xác định khi lượng mưa ≥ 50 mm/ngày.

2. **Phương pháp nào được sử dụng để xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro?**  
Phương pháp ma trận rủi ro được áp dụng, kết hợp đánh giá các yếu tố hiểm họa, mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương, dựa trên số liệu quan trắc và dữ liệu kinh tế - xã hội.

3. **Tại sao cần chi tiết hóa bản đồ rủi ro đến cấp huyện?**  
Chi tiết hóa giúp nâng cao độ chính xác trong dự báo và cảnh báo, hỗ trợ các địa phương có biện pháp ứng phó phù hợp, giảm thiểu thiệt hại do mưa lớn gây ra.

4. **Các yếu tố nào ảnh hưởng đến mức độ rủi ro do mưa lớn?**  
Bao gồm tần suất và cường độ mưa lớn, phạm vi ảnh hưởng, mức độ phơi bày của dân số, tài sản, hoạt động kinh tế - xã hội và tính dễ bị tổn thương của các thành phần này.

5. **Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng như thế nào trong thực tế?**  
Kết quả giúp các cơ quan quản lý thiên tai xây dựng kế hoạch phòng chống, hỗ trợ dự báo chính xác hơn, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về rủi ro thiên tai.

## Kết luận

- Đã đánh giá chi tiết tần suất và đặc điểm mưa lớn tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ trong giai đoạn 1971-2015 với các số liệu cụ thể về lượng mưa và tần suất xuất hiện.  
- Phương pháp ma trận rủi ro được lựa chọn phù hợp để xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro do mưa lớn chi tiết đến cấp huyện.  
- Bản đồ phân vùng rủi ro cung cấp cơ sở khoa học cho công tác dự báo, cảnh báo và quản lý thiên tai tại địa phương.  
- Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.  
- Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống cảnh báo và nâng cao năng lực ứng phó thiên tai trong vòng 3-5 năm tới.

**Hành động tiếp theo**: Triển khai áp dụng bản đồ phân vùng rủi ro trong công tác dự báo và quản lý thiên tai, đồng thời cập nhật dữ liệu liên tục để nâng cao độ chính xác và hiệu quả phòng chống thiên tai.

**Liên hệ và hợp tác**: Các cơ quan, tổ chức và cá nhân quan tâm có thể liên hệ để trao đổi, ứng dụng và phát triển nghiên cứu nhằm phục vụ cộng đồng và phát triển bền vững khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu - Chương 2. Mô tả số liệu và phương pháp nghiên cứu - Chương 3. Một số kết quả đạt được - Kết luận 17 Luan van - Một số kiến nghị CHƢƠNG 1.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Một số khái niệm cơ bản Theo Trung tâm Phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai (DMC) [1], một số khái niệm liên quan đến thiên tai được định nghĩa như sau: - Thiên tai là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và hoạt động kinh tế - xã hội. - Rủi ro thiên tai: là thiệt hại mà thiên tai về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và hoạt động kinh tế - xã hội. - Cấp độ rủi ro thiên tai: là sự phân định mức độ thiệt hại do thiên tai gây ra về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và hoạt động kinh tế - xã hội. - Tình trạng dễ bị tổn thương: là những đặc điểm và hoàn cảnh của một cộng đồng, môi trường hoặc tài sản dễ bị ảnh hưởng của các tác động bất lợi từ thiên tai.

- Năng lực phòng chống thiên tai: là tổng hợp các nguồn lực, điểm mạnh, các điều kiện và đặc tính sẵn có trong cộng đồng, tổ chức và xã hội có thể được sử dụng để đạt được mục tiêu đề ra. Mưa lớn hay mưa vừa mưa to diện rộng là quá trình mưa xảy ra mang tính hệ thống trên một hay nhiều khu vực. Mưa lớn diện rộng có thể xảy ra một hay nhiều ngày, một hay nhiều trận mưa và không phân biệt được dạng mưa. Căn cứ vào lượng mưa thực tế đo được 24h tại các trạm quan trắc khí tượng bề mặt, trạm do mưa trong mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn (KTTV) mà phân định các cấp mưa khác nhau.

Theo quy chế báo áp thấp nhiệt đới, bão, lũ của Trung tâm KTTV Quốc Gia. Mưa lớn được chia làm 3 cấp: - Mƣa vừa: Lượng mưa đo được từ 15-50mm/24h. - Mƣa to: Lượng mưa đo được từ 51-100mm/24h. - Mƣa rất to: Lượng mưa đo được > 100mm/24h.

Nguồn gốc của mưa lớn ở nước ta đa phần đến từ bão và áp thấp nhiệt đới, dải hội tụ nhiệt đới, đường đứt, … Đặc biệt nguy hiểm khi có sự kết hợp giữa các hình thế trên với nhau hoặc kết hợp với địa hình và gây ra mưa lớn kéo dài trên diện rộng. 18 Luan van Hệ quả mà thiên tai mưa lớn gây ra thường là lũ lụt, lũ quét, ngập lụt và sạt lở đất, ảnh hưởng rất lớn đến đời sống của nhân dân, cũng như kinh tế, xã hội tại địa phương chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng này. Từ ngày 15 tháng 8 năm 2015, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg Quy định chi tiết về cấp độ rủi ro thiên tai. Trong Quyết định này, cấp độ rủi ro thiên tai do mưa lớn có 3 cấp, với cấp thấp nhất là cấp 1 và cấp cao nhất là cấp 3 và được áp dụng cho tùy từng khu vực khác nhau và trường hợp cụ thể khác nhau, được thể hiện trong bảng 1 dưới đây.

Quy định các cấp độ rủi ro thiên tai do mưa lớn trong Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg Lượng mưa trong Thời gian kéo dài Cấp độ rủi ro thiên tai 24h Từ 1 đến 2 ngày 1 - 100 200 mm Từ 2 đến 4 ngày 2 2 Từ 1 đến 2 ngày 2 1 200 500 mm Từ 2 đến 4 ngày 3 3 500 mm Từ 1 đến 2 ngày 3 2 Khu vực ảnh hưởng Trung du và Đồng bằng miền núi Việc áp dụng trực tiếp các cấp độ rủi ro thiên tai được quy định trong Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg có thể tạo ra các cảnh báo thiên cao hoặc thiên thấp (theo các cấp độ rủi ro) khi chi tiết hoá cho địa phương. Tuy nhiên, rất khó có thể đưa ra cấp độ rủi ro trong trường hợp có nhiều thiên tai xảy ra cũng một lúc, mỗi thiên tai có thể có những tác động tiêu cực đến cộng đồng, hoạt động kinh tế - xã hội,… cho từng địa phương khác nhau và với các mức độ khác nhau. Như khi có ảnh hưởng trược tiếp bởi bão, thường kèm theo dông, tố, lốc, gió mạnh, mưa lớn,… Mỗi thiên tai trên đều đi kèm với nhau, diễn ra đồng thời, nhưng mỗi thiên tai này lại có các cấp độ rủi ro riêng. Do đó không thể đưa ra được cấp độ rủi ro cho từng địa phương 19 Luan van khi có nhiều thiên tai xảy ra cùng một lúc.

Hiện nay, các đơn vị dự báo thường lấy cấp độ rủi ro cao nhất có thể; nhưng cách làm này đôi khi không hợp lý và chưa tính đến các yếu tố kinh tế - xã hội. Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg được áp dụng cho từng khu vực. Do đó, khi có thiên tai xảy ra, Đài Khí tượng Thuỷ văn khu vực chỉ có thể nêu được cảnh báo thiên tai cho các vùng trong khu vực của mình, hay hầu hết tất cả các tỉnh trong khu vực sẽ có cùng một cấp độ rủi ro mà không thể chi tiết hoá cấp độ rủi ro thiên tai cho từng tỉnh trực thuộc trong Đài Khí tượng Thuỷ văn khu vực đó, hay chi tiết hơn nữa là cho đến từng huyện. Để giải quyết vấn đề này, đòi hỏi các bản tin dự báo thiên tai cũng phải đưa được thông tin chi tiết cho đến từng huyện.

Các bản tin dự báo bắt buộc phải chi tiết hoá và định lượng hoá. Mức độ chi tiết hoá của bản tin dự báo càng cao thì khả năng chi tiết hoá cấp độ rủi ro càng cao. Bên cạnh đó, việc thiếu cơ sở khoa học để hỗ trợ đưa ra quyết định về cấp độ rủi ro như thông tin tần suất xảy ra thiên tai (không gian và thời gian), bản chất của thiên tai (gồm: nguồn gốc, tính chất, xu hướng, mức độ nguy hiểm,…), mức độ rủi ro thiên tai (độ phơi nhiễm của các yếu tố bị ảnh hưởng, khả năng chống chịu, mức độ dễ bị tổn thương,…), khả năng phòng/chống thiên tai,…sẽ dẫn đến việc đưa ra quyết định cấp độ rủi ro thường mang tính chủ quan. Ví dụ như khi có một cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực đồng bằng Bắc Bộ, việc chi tiết hoá các cấp độ rủi ro do tác động của cơn bão và các hiện tượng khí tượng kèm theo như mưa lớn, tố, lốc, gió mạnh,… cho từng tỉnh, từng huyện là rất khó khăn nếu áp dụng theo Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg.

Mặt khác, nếu chỉ xét về khí tượng học, khi một cơn bão đổ bộ vào khu vực trọng điểm về kinh tế hoặc khu vực đông dân cư thì cấp độ rủi ro thiên tai sẽ phải cao hơn khi một cơn bão đổ bộ vào khu vực không có dân cư hoặc không có hoạt động kinh tế nào. Điều này chứng minh rằng cần thiết phải sử dụng thêm các thông tin về kinh tế - xã hội trong việc xác định cấp độ rủi ro thiên tai bên cạnh thông tin dự báo về thiên tai đang xét. Để triển khai tốt Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ, nhất là việc chi tiết hoá các cấp độ rủi ro thiên tai ở địa phương, cần các điều kiện sau: Chi tiết hoá và định lượng hoá các bản tin dự báo theo đúng quy định và Xây dựng được cơ sở dữ liệu về tần suất xảy ra thiên tai, bản chất thiên tai, mức độ rủi ro thiên tai, khả năng phòng/chống thiên tai,… Đây là hai điều kiện cần và đủ để chi tiết hoá cấp độ rủi ro thiên tai ở địa phương.2 Đặc điểm khu vực nghiên cứu 1.1 Điều kiện tự nhiên a) Vị trí địa lý Đồng bằng Bắc Bộ nằm ở phía nam miền Bắc, phía Bắc giáp với khu vực Đông Bắc, phía Tây Bắc giáp với Việt Bắc, phía Nam giáp với khu vực Tây Bắc và khu vực Bắc Trung Bộ; là khu vực rộng lớn, có địa hình thấp và khá bằng phẳng, có độ nghiêng theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, nằm quanh khu vực hạ lưu sông Hồng và sông Thái Bình. Khu vực bao gồm các tỉnh: Hà Nội, Hà Nam, Hải Dương, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình và Thái Bình.

Toàn khu vực có tổng diện tích là 11.383,1 km2, với dân số là 14. Vùng đồng bằng và ven biển có địa hình tương đối bằng phẳng, nhưng địa hình lại có sự chia cắt khá phức tạp, điển hình là sự chênh lệch về độ cao giữa khu vực trung tâm vùng và khu vực ven biển. Vùng Châu thổ sông Hồng có diện tích không rộng, nhưng lại có nhiều sông ngòi và chảy theo nhiều hướng khác nhau, do đó đây là khu vực có hệ thống đê điều dày đặc và có từ lâu đời nên đã chia tài nguyên đata đai thành rất nhiều ô lớn, nhỏ, những con đê, đập trở thành ranh giới giữa các ô với sông.Hằng năm, các dải đất ven sông ngày càng được bồi đắp và nâng cao dần, lòng sông lắng đọng phù sa khiến mực nước sông dâng cao vào mỗi mùa mưa và tràn ngập vào vùng đất thấp trong đê, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Khác với vùng đồng bằng, vùng ven biển lại được hình thành tương đối bằng phẳng với cốt đất thấp; do đó, mối đe doạ bởi lũ của các con sông cũng giảm đi, nhưng lại chịu ảnh hưởng của thuỷ triều tràn vào với mức độ không lớn và trên diện tích hẹp.

Nhìn chung, điều kiện địa hình khu vực đồng bằng Bắc Bộ cơ bản thận lợi cho việc khai thác và sử dụng triệt để quỹ đất đại, xây dựng cơ sở hạ tầng, bố trí dân cư, phát triển sản xuất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên địa bản của khu vực. Tuy nhiên, vẫn có một số vùng có địa hình hạn chế nhưng không lớn và mang tính cục bộ địa phương. 21 Luan van Hình 1. 1: Bản đồ khu vực đồng bằng Bắc Bộ 1.2 Đặc điểm khí hậu Về khí hậu, khu vực đồng bằng Bắc Bộ là tiêu biểu cho khí hậu miền bắc nước ta, với đặc điểm khí hậu có mùa đông lạnh (hơn nhiều so với các khu vực khác có cùng vĩ tuyến) với nửa đầu mùa đông tương đối lạnh khô, nửa cuối mùa đông nồm 22 Luan van ẩm; mùa hè thì ẩm ướt mưa nhiều, khí hậu có nhiều biến động mạnh.

Do có địa hình thấp và tương đối bằng phẳng của một vùng đồng bằng nhưng khí hậu đồng bằng Bắc Bộ vẫn biểu hiện mốt số nét riêng sp với các vùng miền khác. Do chênh lệch độ cao của địa hình với mực biển không nhiều, vì vậy, nền nhiệt khu vực đồng bằng Bắc Bộ tương đối đồng đều, cao hơn hẳn so với vùng núi.