MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Lan Thạch hộc (Dendrobium nobile Lindl.) là loài lan đặc hữu, phân bố chủ yếu ở một số vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Trung Quốc. Đây là thảo dược chuyên dụng để điều trị bệnh tiểu đường và một số bệnh nan y. Thạch hộc Thiết bì có hoạt tính tăng cường Insulin, giảm đường huyết giúp cho máu hoạt động bình thường, xúc tiến tuần hoàn, giãn huyết quản, giảm cholesterol và triglyceride mà còn có khả năng tiêu diệt một số tế bào ác tính của ung thư phổi, ung thư buồng trứng, bệnh máu trắng với hoạt tính kháng ung thư tương đối mạnh.
Do Thạch hộc có nhiều hợp chất có giá trị dược lý bao gồm: 72 hợp chất đơn thể, trong đó đã giám định được 63 hợp chất và phát hiện thêm 18 hợp chất mới. Hợp chất Phenol có 12 loại; Hợp chất Lignanoid có 4 loại; hợp chất lacton có 2 loại; hợp chất dihydroflavon có 2 loại; các hợp chất khác có 16 loại và 18 hợp chất mới. Giám định hoạt tính kháng oxy hóa và kháng u bướu, đã phát hiện phần lớn các hợp chất loại bibenzil đều có hoạt tính kháng oxy hóa, có 2 loại hợp chất Bibenzil có hoạt tính kháng u bướu. Hiện nay Thạch hộc phân bố phân tán do hậu quả của sự tàn phá môi trường sống bởi các họat động khai thác quá mức của con người đã khiến cho Thạch hộc đứng trên bờ vực tiệt chủng, trở thành loài có nguy cơ liệt vào danh sách các loài cần được bảo vệ (S.
Công dụng dược lý của Thạch hộc chủ yếu là: Tăng cường công năng miễn dịch, ích vị sinh tân, kiềm chế bệnh sán trùng, viêm dạ dày co bóp, hộ gan lợi mật, Kháng phong thấp, giảm đường huyết, mỡ máu, kháng u bướu, bảo hộ thị lực, tư dưỡng da, kháng suy não. c 2 Nhu cầu của Trung Quốc và các nước trên thế giới về Thạch hộc còn rất lớn, do đó có giá cao, đem lại siêu lợi nhuận cho những người trồng và chế biến thạch hộc. Nhu cầu thị trường Trung Quốc hiện nay cần khoảng 2000 tấn/năm, nhưng mới sản xuất được 200 tấn/năm. Dự báo trong 10 năm tới thị trường nội địa cần tới 15.000 tấn/năm tương đương hàng chục tỉ USD.
Thạch hộc có khả năng phát triển rộng rãi ở các vùng miền của nước ta, đem lợi ích đáng kể cho nông dân, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, xuất khẩu đem về ngoại tệ cho đất nước. Việt Nam được đánh giá là quốc có gia có hệ sinh thái rất đa dạng, nhiều loài sinh vật trên thế giới chỉ tìm thấy ở nước ta. Tuy nhiên, các nghiên cứu về Lan Thạch hộc, đặc biệt là các biện pháp nhân giống, các biện pháp kỹ thuật canh tác còn nhiều hạn chế. Do vừa có giá trị làm cây hoa cảnh vừa làm cây dược liệu nên loài lan bản địa của vùng núi và trung du phía Bắc là Thạch hộc (Dendrobium nobile Lindl.) thuộc chi Hoàng thảo đã bị khai thác kiệt quệ với số lượng hàng trăm nghìn giò khai thác/năm.
Đặc biệt, loài lan rừng này còn được xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc với giá rất cao nên tốc độ khai thác ngày càng tăng và dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên. Để bảo tồn và phát triển loài lan quý hiếm này nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng cần phải nghiên cứu nuôi trồng chúng.2 Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1.1 Mục tiêu của đề tài Xác định được mật độ trồng thích hợp để nâng cao năng suất , chất lượng của giống lan thạch hộc thiết bì tại huyện Na hang, Tỉnh Tuyên Quang.2 Yêu cầu của đề tài Xác định được ảnh hưởng của mật độ trồng đến sự sinh trưởng của Lan Thạch Hộc Thiết Bì. c 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học 2.1 Nguồn gốc phân loại lan Thạch hộc Thạch hộc (Dendrobium nobile Lindl.) thuộc chi Thạch hộc, họ Lan (Orchidaceae), phân bố tự nhiên chủ yếu ở vùng rừng có độ cao 1.400 m so với mặt biển, thường phụ sinh vào cây gỗ hoặc vách đá có mọc rêu dưới tán rừng.Trong điều kiện môi trường tự nhiên độ ẩm 70%, nhiệt độ không khí bình quân năm 12 - 18 độ C, lượng mưa 900 - 1.500 mm, thường tập trung sống ở phần dốc núi râm mát, độ ẩm cao và vách đá chua. Thạch hộc là cây phụ sinh mọc trên cây gỗ hay vách đá, cao 30 - 50 cm, thường mọc thành khóm.
Thân hơi dẹt, có rãnh dọc, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5 - 3,0 cm, có vân dọc. Thân thạch hộc tía có màu tía, thân các thạch hộc khác có màu xanh. Lá mọc so le thành dây đều hai bên thân, thuôn dài, hầu như không cuống, đầu lá hơi cuộn hình móng, có 5 gân dọc, dài 12 cm, rộng 2 - 3 cm. Cụm hoa ở kẽ lá.
Hoa to màu hồng, mọc thành chùm trên những cuống dài, mang 2 - 4 cánh hoa có cánh môi hình bầu dục, nhọn, cuốn thành phễu trong hoa, ở họng hoa có những điểm màu tím. Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở. Hạt rất nhiều và nhỏ như bụi phấn. Mùa hoa tháng 2 - 4, mùa quả tháng 4 - 6.
Cây mọc hoang ở rừng trên cây gỗ, thường được trồng làm cảnh ở Việt Nam. Các loài Thạch hộc thường thấy là: - Thạch hộc tía (Thiết bì) với đặc trưng vỏ cây có màu xanh tía, là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, sống bám vào cây gỗ lớn rừng nguyên sinh có độ c 4 ẩm cao hoặc ở vách đá ẩm ướt, ưa khí hậu ẩm và râm mát, có giá trị độc đáo về dược phẩm. - Thạch hộc Lưu tô (đuôi ngựa) phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Vân Nam, Quảng Châu ở độ cao 600 - 1.700 m, phụ sinh trên cây gỗ rừng kín hoặc vách đá ẩm ướt, phân bố ở nhiều nước Ấn Độ, Nê Pan, Xích Kim, Bu Tan, Myanma, Thái Lan, Việt Nam. Rất dễ sinh trưởng, mọc nhanh, năng suất cao, cũng có tác dụng nhất định về công năng dược liệu.
- Thạch hộc Kim thoa cũng là cây thảo bản lâu năm, mọc thành bụi, phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Tứ Xuyên, Quảng Tây (Trung Quốc), cũng có công dụng làm thuốc chữa một số bệnh. - Thạch hộc Cầu hoa thân đứng hoặc nghiêng, mọc trên cây gỗ rừng độ cao 750 - 1.800 m, hoa rất đẹp, thường dùng làm cây cành. - Thạch hộc Cổ chùy là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, mọc bám vào cây gỗ rừng thường xanh hoặc vách đá rừng thưa, độ cao 500 - 1.600 m, phân bố ở Ấn Độ, Myanma, Thái Lan, Lào, Việt Nam. Ở Việt Nam họ lan có nhiều loài, phân bố ở các vùng núi từ Bắc vào Nam, nhiều loài đã bị tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng, một số loài nằm trong danh mục sách đỏ Việt Nam, trong đó có loài lan Thạch hộc Dendrobium nobile Lindl.
phân bố ở vùng trung du miền núi phía Bắc Việt Nam đang được nghiên cứu nhân giống và nuôi trồng để làm thuốc. Đặc điểm thực vật học lan Thạch hộc Cây Thạch hộc hay hoàng thảo – (Dendrobium nobile Lindl.) là một loài cây phụ sinh trên những cành cây cao, thân mọc thẳng đứng cao độ 0,3- 0,6m, thân hơi dẹt, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5-3cm, có vân dọc. Lá hình thuôn dài, phía cuống tù, gần như không cuống, ở đầu hơi cuộn hình nón, dài 12cm, rộng 2-3cm trên có 5 gân dọc. Cụm hoa mọc thành chùm 2-4 c 5 hoa trên những cuống dài 2-3cm.
Hoa đẹp, to, màu hồng hay điểm hồng. Cánh môi hình bầu dục nhọn, dài 4-5cm, rộng 3cm cuộn thành hình phễu trong hoa, ở nơi họng hoa điểm màu tía. Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở theo các rãnh dọc. Cây ra hoa tháng 3-4, có quả vào tháng 5-6.
Loài này mọc hoang ở khắp các miền rừng núi các tỉnh miền Bắc, thường được trồng để làm cảnh vì dáng cây đẹp, hoa đẹp. Yêu cầu sinh thái của lan Thạch hộc. Nhiệt độ, ẩm độ, tưới nước: Giống Dendrobium gồm nhiều loài thích nghi với các điều kiện sinh thái khác nhau. Có th ể tạm chia Dendrobium làm 2 nhóm chính: nhóm ưa lạnh và nhóm ưa nóng.
Nhóm Dendrobium ưa lạnh sinh trưởng và phát triển tốt ở nhi ệt độ lý tưởng là 15đô ̣ C g ồm các giống được lấy từ các vùng cao nguyên của Việt Nam và Miến Điện trên cao độ 1000m ví dụ các loài Vảy cá (Dendrobium Linlleyi), Thủy Tiên Tím (Dendrobium amabile), Long nhãn kim điệp (Dendrobium fimbriatum). Các loài này nếu được trồng ở nhi ệt độ cao hơn hoặc bằng 25đô ̣ C, thì cây vẫn sống, nhưng phát triển yếu hơn và hiếm bao giờ ra hoa. Nhóm Dendrobium ưa nóng, gồm đa số các giống Dendrobium rừng của Châu Ú c, Indonêxia, Malaixia và các loài của giống Dendrobium lai hiện được trồng tại thành phố Hồ Chí Minh và các t ỉnh phía Nam, nhiệt độ thích hợp cho các hoài của nhóm này là 25oc. Tuy nhiên các giống Dendrobium lai chịu được một nhiệt độ cao hơn nhiều.
Ngoài ra còn có một nhóm Dendrobium trung gian có thể sống ở c ả vùng lạnh và vùng nóng, những ở vùng l ạnh cây sinh trưởng và ra hoa nhiều hơn ví dụ các loài Dendrobium Primulinum, Dendrobium fanmeri, c 6 Dendrobium chrysotoxum nhiệt độ lý tưởng của các loài này là 20oc. Dendrobium cũng như đa số các giống lan khác chỉ phát tri ển tốt trong điều kiện không khí ẩm và thoáng , ẩm độ tương đối cần thiết là 70%. Cấu tạo giá thể quá ẩm và úng là điều kiện bất lợi cho sự sinh trưởng c ủa giống Dendrobium vì có thể toàn bộ rễ bị thối và biểu hiện là các cây con mọc từ phần ngọn của thân. Ở thành phố Hồ Chí Minh, Dendrobium được trồng trong điều kiện ánh sáng nhiều hơn, 70% ánh sáng khoảng 20.000 lux, vì thế các loài thuộc giống này sẽ được tưới nước nhiều hơn Cattleya: 2 lần/ngày từ tháng 5 đến tháng 11, 3 lần ngày từ tháng 12 đến tháng 2 và 1 lần/ngày từ đầu tháng 3 đến cuối tháng 4.
Sự tưới nước 1 lần./ngày trong mùa nghỉ sẽ làm cho các giả hành của giống Dendrobium rụng lá và nhăn nheo nhưng điều chắc chắn xảy ra khi mùa mưa đến, những chồi non sẽ mọc lên rất nhanh và rất mạnh, các chồi hoa sẽ hình thành dần. Hoa sẽ nở trong thời gian 3 tháng sau khi mưa, và có thể kéo dài đến tháng 12. Sự thay đổi các điều kiện sinh thái trong mùa nắng và mùa mưa là nguyên nhân chính quyết định sự ra hoa của các loài thuộc giống Dendrobium.