ĐẶT VẤN ĐỀ Dịch HIV/AIDS đang là vấn đề y tế và xã hội nghiêm trọng trên toàn cầu. Số người sống với HIV và số người tử vong do AIDS vẫn đang tiếp tục tăng lên. Năm 2012 có khoảng 35,3 triệu người đang sống chung với HIV tăng hơn 4 triệu so với năm 2005[37]. Ở Việt Nam, tính đến 31/5/2013, số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 213.413 trường hợp, số bệnh nhân AIDS hiện còn sống là 63.133 trường hợp tử vong do AIDS.
Tình hình dịch HIV/AIDS ở Việt Nam vẫn còn diễn biến phức tạp[8]. Theo báo cáo của Uỷ ban Quốc gia phòng chống AIDS và phòng chống tệ nạn ma tuý, mại dâm trong năm 2012 tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy (NCMT) là 13,4%, phụ nữ mại dâm (PNMD) là 3%, nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) là 16,7%[26]. Thành phố (TP) Nha Trang là địa bàn có tỷ lệ người nhiễm HIV cao nhất trong tỉnh Khánh Hoà. Tính đến 31/12/2013, TP Nha Trang có 1.198 người nhiễm HIV/AIDS, 1.030 người đã chuyển sang giai đoạn AIDS và 707 người đã tử vong do AIDS.
Toàn bộ 27 xã, phường của TP đều có người nhiễm HIV/AIDS[20]. Năm 2005, một nghiên cứu thiết kế mô tả cắt ngang trên 295 MSM tỉnh Khánh Hoà bằng phương pháp chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát do Sở y tế thực hiện cho thấy chưa phát hiện trường hợp nhiễm HIV nào trong quần thể này[15]. Năm 2010 Tôn Thất Toàn đã thực hiện một nghiên cứu với thiết kế mô tả cắt ngang trên 107 MSM tại TP Nha Trang bằng phương pháp chọn mẫu toàn bộ tại các điểm nóng thì tỷ lệ này tại TP Nha Trang đã tăng lên 3,7%[18]. So với dự báo của Cục Phòng, chống AIDS Việt Nam giai đoạn 2007-2012, tỷ lệ nhiễm HIV của MSM ở các thành phố chỉ vào khoảng 2%[11].
Như vậy tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm MSM ở TP Nha Trang đang có chiều hướng gia tăng, trong khi tỷ lệ này trong các nhóm NCMT, PNMD đang có xu hướng giảm. Cụ thể kết quả giám sát trọng điểm tại tỉnh Khánh Hòa cho thấy tỷ lệ HIV dương tính trong nhóm NCMT năm 2009 là 11,9%, năm 2011 là 7,66%, ở nhóm PNMD năm 2009 là 4%, năm 2011 là 0,66%[19]. 2 Nghiên cứu của Sở Y tế Khánh Hoà năm 2005 chỉ ra hành vi luôn luôn sử dụng bao cao su (BCS) của MSM khi QHTD qua hậu môn với bạn tình nam là 29%, có 66% MSM cho rằng QHTD qua âm đạo dễ lây nhiễm hơn qua hậu môn[15]. Nghiên cứu của Tôn Thất Toàn năm 2010 tại Khánh Hòa cho thấy MSM luôn luôn sử dụng BCS khi QHTD hậu môn với bạn tình nam là 13,3%, MSM có sử dụng BCS khi QHTD với bạn tình nữ là 32,5%, đồng đẳng viên (ĐĐV) là nguồn cung cấp chủ yếu BCS (87,9%), MSM được nhận dịch vụ tư vấn xét nghiệm HIV là 19,6%[18].
Từ năm 2010 đến nay, tại TP Nha Trang các chương trình phòng chống HIV/AIDS của Quỹ toàn cầu, Ngân hàng thế giới, Life Gap, Tổ chức Sức khoẻ Gia đình Quốc tế tại Việt Nam, chương trình mục tiêu quốc gia đã thực hiện các hoạt động can thiệp giảm tác hại, trong đó có hoạt động của mạng lưới ĐĐV đến các nhóm NCMT, PNMD và MSM. Đánh giá đúng thực chất ảnh hưởng của một số hoạt động can thiệp qua mạng lưới ĐĐV trên địa bàn TP Nha Trang trong thời gian qua đến nhóm MSM là rất cần thiết. Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Ảnh hưởng của các hoạt động can thiệp thông qua đồng đẳng viên đến kiến thức, thái độ, thực hành về phòng chống HIV/AIDS của nam quan hệ tình dục đồng giới tại thành phố Nha Trang, năm 2013”. Kết quả nghiên cứu này sẽ là bằng chứng làm cơ sở cho việc lập kế hoạch phòng chống HIV/AIDS qua mạng lưới ĐĐV phù hợp cho nhóm đối tượng MSM tại địa phương, góp phần đạt được mục tiêu làm giảm tỷ lệ mới mắc HIV trong cộng đồng MSM nói riêng và cộng đồng người dân tại TP Nha Trang- Khánh Hoà nói chung trong thời gian tới.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu cụ thể: 1. Mô tả kiến thức, thái độ, thực hành về phòng chống HIV/AIDS của nam quan hệ tình dục đồng giới tại thành phố Nha Trang, năm 2013. Tìm hiểu ảnh hưởng của một số hoạt động can thiệp thông qua đồng đẳng viên đến kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống HIV/AIDS của nam quan hệ tình dục đồng giới tại thành phố Nha Trang, năm 2013. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Tình hình dịch HIV/AIDS hiện nay 1. Tình hình dịch HIV/AIDS trên thế giới Theo báo cáo của chương trình phối hợp của Liên hiệp quốc về phòng, chống HIV/AIDS (UNAIDS) năm 2013, đến cuối năm 2012 toàn thế giới có khoảng 35,3 triệu người nhiễm HIV. Ở Bắc Mỹ khoảng 1,3 triệu người bị nhiễm HIV, Đông Âu và Trung Á 1,3 triệu người. Nam Á và Đông Nam Á có 3,9 triệu người[37].
Kể từ năm 1980, khi thế giới bắt đầu với dịch HIV/AIDS, MSM đã chịu nhiều tác động, nguy cơ lây nhiễm cao, đặc biệt ở các nước phát triển[41]. Năm 2006, số trường hợp nhiễm HIV mới do QHTD nam giới với nam giới ở Canada chiếm 40% và 53% ở Mỹ. Ở Đức, so sánh năm 2002 và năm 2006 cho thấy số trường hợp nhiễm HIV mới của nhóm nam QHTD đồng giới đã tăng lên gấp đôi (96%), trong khi đó việc lây truyền qua đường TCMT lại giảm xuống[38]. Tại các nước có thu nhập thấp và trung bình, tỷ lệ nhiễm HIV của MSM cao hơn gấp 19,3 lần so với nhóm dân số chung[29].
Cũng theo báo cáo Beyrer năm 2012, tỷ lệ nhiễm HIV của MSM khu vực Caribê cao gấp 25,4 lần so với nhóm dân số chung; tỷ lệ này tại khu vực Đông Á cao gấp 5 lần[27]. Nhiều bằng chứng rõ ràng cho thấy dịch HIV trong nhóm MSM đang gia tăng. Ở Băng cốc - Thái Lan, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM được báo cáo là 17,3% năm 2003, 28,3% năm 2005 và 30,8% năm 2007[40]. Tại Jakarta – Indonexia tỷ lệ nhiễm HIV là 22% ở những MSM chuyển đổi giới tính và bán dâm[30].
Tình hình nhiễm HIV tại Việt Nam Trường hợp nhiễm HIV đầu tiên của Việt Nam được phát hiện tại thành phố Hồ Chí Minh (TP HCM) vào năm 1990[26]. Hiện nay, dịch vẫn đang trong giai đoạn tập trung, với tỷ lệ hiện nhiễm cao nhất được phát hiện trong các nhóm quần thể như NCMT, PNMD và MSM. Cho đến nay, ở tất cả 63 tỉnh, thành phố, gần 98% huyện, quận và 78 % xã, phường đều đã phát hiện có người nhiễm HIV. Tính đến 31/5/2013, số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 213.413 trường hợp, số bệnh nhân AIDS hiện còn sống là 63.133 trường hợp tử vong do AIDS, 5 nam giới chiếm 66,3% tổng số trường hợp nhiễm HIV[8].
Số ca nhiễm HIV mới được phát hiện hàng năm là khoảng 14.000 trường hợp[26]. Theo kết quả giám sát kết hợp hành vi và các chỉ số sinh học HIV/STI (IBBS) năm 2009, tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm MSM tại một số tỉnh dao động từ 5%-19,9%, cao hơn so với IBBS năm 2006 là 6,2%-11%[6]. Tình hình HIV/AIDS tại tỉnh Khánh Hoà Khánh Hòa là một tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ Việt Nam. Theo báo cáo của Trung tâm phòng chống HIV/AIDS tỉnh Khánh Hòa, tính đến ngày 31/5/2013 toàn tỉnh có 3.016 người nhiễm HIV, trong đó có 1.727 trường hợp chuyển sang giai đoạn AIDS, 1.082 người đã chết vì AIDS.
8/9 huyện, thị, thành phố (trừ huyện đảo Trường Sa) có người nhiễm HIV, 117/140 xã phường (83,6%) có người nhiễm HIV/AIDS. Các trường hợp nhiễm HIV vẫn tập trung chủ yếu ở độ tuổi 20- 39, chiếm 74,4%[20]. Năm 2005, Sở Y tế tỉnh Khánh Hoà lần đầu tiên thực hiện một nghiên cứu cắt ngang với sự tham gia của 295 MSM xét nghiệm máu và không phát hiện trường hợp nào dương tính với HIV[15]. Năm 2010, một nghiên cứu cắt ngang của Tôn Thất Toàn trên 445 MSM được thực hiện tại Khánh Hoà cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM của toàn tỉnh là 1,3%[18].
Tình hình HIV/AIDS tại thành phố Nha Trang Tháng 4/1993, TP Nha Trang phát hiện 33 trường hợp nhiễm HIV đầu tiên. Từ đó cho đến nay, TP Nha Trang là địa bàn có tỷ lệ người nhiễm HIV luôn cao nhất trong toàn tỉnh Khánh Hoà. Tính đến 31/12/2013, TP Nha Trang có 1.198 người nhiễm HIV/AIDS, 1.030 người đã chuyển sang giai đoạn AIDS và 707 người đã tử vong do AIDS. Toàn bộ 27 xã, phường của TP đều có người nhiễm HIV/AIDS.
Tỷ lệ nhiễm HIV trên 100.000 dân của TP Nha Trang là 398, cao hơn so với tỷ lệ nhiễm HIV trên 100.000 dân của toàn quốc là 257[20]. Theo số liệu tổng hợp từ Khoa Giám sát của Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS tỉnh Khánh Hoà, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm NCMT tại TP Nha Trang năm 2005 là 57%, năm 2010 tỷ lệ này giảm xuống còn 31,5%. Nhóm PNMD năm 2005 tỷ lệ nhiễm HIV là 0,01%, năm 2010 là 0,03%. Trong khi đó tỷ lệ này ở 6 nhóm MSM lại tăng lên, cụ thể năm 2005 là 0% và năm 2010 là 3,7%[15],[18],[19].
Như vậy, tỷ lệ hiện nhiễm HIV của MSM TP Nha Trang đang gia tăng trong khi nhóm NCMT đang có chiều hướng giảm. Nếu so với dự báo của Cục phòng, chống HIV/AIDS giai đoạn 2007-2012, tỷ lệ hiện nhiễm trong nhóm MSM tại Việt Nam ở mức 2%, thì tỷ lệ nhiễm HIV của MSM ở TP Nha Trang cao hơn gần gấp đôi so với dự báo[11]. Nếu so sánh với chương trình giám sát trọng điểm HIV/STI trong các nhóm nguy cơ cao ở Việt Nam (HSS+) năm 2011, tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm MSM TP Nha Trang thấp hơn TP HCM (14%), Hà Nội (6,7%), tuy nhiên cao hơn Đà Nẵng (0%), Hải Dương (1,2%) và An Giang (3%)[13]. Tổng quan một số nghiên cứu liên quan 1.
Các nghiên cứu về kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống HIV/AIDS của MSM 1. Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới có nhiều nghiên cứu về kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống HIV/AIDS của MSM, sau đây là một số tổng hợp kết quả nghiên cứu ở một số khu vực trên thế giới và các nước ở Đông Nam Á. Theo báo cáo toàn cầu về HIV của WHO và UNAIDS năm 2011 cho thấy tỷ lệ MSM đã đi xét nghiệm HIV và có nhận kết quả ở châu Âu là 31%, trong đó Ukraine là 43%; Croatia là 4%. Ở châu Mỹ Latinh và Caribe là 32%, trong đó Braxin 13%, Cộng hoà Dominica 7%.
Ở Đông Nam và Đông Nam Á là 27%, trong đó Campuchia 51%, Trung Quốc 49%, Myanma 48%, Malaysia 41%, Lào 22%, Việt Nam 19%, Philippines 7%[39].