MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đào Tấn là một tài năng lớn, toàn diện, một “nhân tài nghệ thuật đặc biệt” (Xuân Diệu) trong lịch sử văn hoc nghệ thuật Việt Nam. Hơn nữa, Đào Tấn còn đƣợc coi là “Hậu tổ” của nghệ thuật tuồng. Ông đã để lại một di sản văn hóa phong phú, đồ sộ, có giá trị cao, có sức sống lâu bền với hơn 40 kịch bản do ông biên soạn và nhuận sac.
Có thể nói ông là một trong những tác giả tiêu biểu nhất của nghệ thuật tuồng. Cuộc đời và sự nghiệp Đào Tấn đã thu hút mạnh mẽ sự nghiên cứu của các nhà khoa hoc ngay từ những năm đầu của thế kỉ XX. Theo tác giả Lê Ngoc Cầu, trƣớc đây “Sự nghiên cứu tuồng và chèo hầu như chỉ thu hẹp vào phạm vi sân khấu, mặt vǎn học ít dược chú ý dến. Cách làm như vậy có khuynh hướng làm giảm bớt những giá trị thẩm mỹ của tuồng và chèo, kéo nó xuống hàng một nghệ thuật diễn xuất dơn thuần trong dó vai trò của kỹ thuật biểu diễn xâm chiếm ưu thế hơn so với vai trò của nội dung thực sự vǎn học của tác phẩm” [12, tr.
Mỗi loại hình nghệ thuật đều có một chất liệu riêng để diễn đạt. Chất liệu của hội hoa là màu sac, chất liệu của âm nhạc là âm thanh. Đối với tuồng, bên cạnh những chất liệu đặc trƣng nhƣ diễn xuất, hình thể, giong nói của diễn viên, không thể thiếu một nhân tố cơ bản quan trong hàng đầu là kịch bản tuồng mà hạt nhân của nó không gì khác ngoài chất liệu ngôn từ. Lâu nay, trong một số công trình nghiên cứu tuồng ít ai đề cập đến phần kịch bản văn hoc tuồng về các vấn đề nhƣ đặc trƣng ngôn ngữ, nội dung, nghệ thuật kịch bản tuồng.
Tuồng Đào Tấn là đỉnh cao của nghệ thuật Tuồng Bình Định. Phong cách Tuồng Đào Tấn là một thể thống nhất từ tƣ tƣởng đến cấu trúc kịch bản, từ văn hoc Tuồng đến nghệ thuật biểu diễn, từ âm nhạc ca hát đến vũ đạo và mỹ thuật sân khấu,… Đào Tấn đã khai thác những nét ƣu tú của Tuồng cung 2 đình và kết hợp với những riêng biệt Tuồng hát bội Bình Định để tạo thành phong cách đặc trƣng cho cá nhân mình. Khi nói đến các loại hình dân gian và bác hoc đặc trƣng của khu vực văn hóa Nam Trung bộ, các nhà nghiên cứu luôn đề cập đến nghệ thuật Tuồng, với tƣ cách là một biểu tƣợng văn hóa. Từ góc độ khu vực văn hóa, tuồng là một loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền của dân tộc, là niềm tự hào của ngƣời dân của vùng đất này.
Sự tồn tại và lƣu truyền hàng trăm vở tuồng cổ cho đến nay chứng tỏ loại hình sân khấu này có giá trị và đƣợc nhiều thế hệ khán giả yêu thích. Tuy nhiên, trong thời buổi hiện nay, nghệ thuật tuồng dần đi xuống. Bên cạnh đó là sự du nhập của các loại hình nghệ thuật mới đƣợc giới trẻ hào hứng tiếp nhận, giới trẻ ít ai thực sự quan tâm và thƣởng thức loại hình nghệ thuật này nên nghệ thuật tuồng dần lui về. Có lẽ, đây là một trong những nguyên nhân cơ bản, khiến cho bộ môn Tuồng dần bị mai một trong tâm trí ngƣời dân.
Thế nhƣng những thế hệ lớn hơn, lớp ngƣời già thì van dành tình yêu cho các đào kép, cho tiếng trống chầu một thời đã làm cho ho ngất ngây. Ở Bình Định, trong những năm gần đây, cùng với sự nỗ lực của địa phƣơng và các nhà nghiên cứu, đội ngũ các nhà khoa hoc, giảng viên khoa Ngữ văn, Trƣờng Đại hoc Quy Nhơn đã tích cực giới thiệu, giảng dạy và hƣớng dan tìm hiểu về những nét đẹp của bộ môn nghệ thuật độc đáo đã làm nên tên tuổi của vùng văn hóa xứ Nau đặc sac này. Đã nhiều lần nghệ thuật Tuồng Đào Tấn đƣợc đƣa vào giới thiệu ở các trƣờng hoc tại Tỉnh Bình Định, nhƣng chƣa phổ biến sâu rộng nghệ thuật mà chỉ mang tính hình thức. Thế nên ngƣời thƣởng thức đƣợc cái hay của loại hình này không nhiều.
Thiết nghĩ, Tuồng Đào Tấn đƣợc phát triển cao hơn, hay hơn cần phải có nhiều ngƣời biết và hiểu về nó. Điều đó đặt ra một yêu cầu cấp thiết là đƣa Tuồng Đào Tấn đến gần với thế hệ trẻ, trong đó biện pháp hữu hiệu nhất là đƣa loại hình nghệ thuật này trở thành một trong những nội dung giáo dục HĐNK 3 trong nhà trƣờng. Điều đó sẽ giúp cho lớp trẻ hôm nay nhận ra đƣợc những giá trị tinh thần vô cùng to lớn đƣợc kết tinh trong các làn điệu Tuồng của quê hƣơng Bình Định. Từ chỗ hiểu đƣợc các giá trị, các em biết trân trong, yêu quý và có ý thức, trách nhiệm giữ gìn và bảo tồn di sản tinh thần to lớn đó.
Là một ngƣời con của quê hƣơng Bình Định, để đóng góp phần nhỏ bé của mình vào việc gìn giữ vốn giá trị, vốn quý của nghệ thuật tuồng Đào Tấn, việc nghiên cứu, sƣu tầm, khảo sát, đánh giá về ngôn ngữ đƣợc Đào Tấn sử dụng trong các vở tuồng của mình từ góc nhìn văn hóa là việc làm có ý nghĩa khoa hoc và góp phần tôn vinh những giá trị mà nhà văn hoá Đào Tấn đã để lại cho nhân dân Bình Định nói riêng và Việt Nam nói chung. Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chon vấn đề Ngôn ngữ văn hoá trong k ch bản tuồng Hộ sanh đàn của Đào Tấn để làm đề tài luận văn thạc sĩ của cá nhân, hi vong thông qua luận văn của mình, chúng tôi có thể đóng góp thêm một phần nhỏ công sức đối với lịch sử nghiên cứu nghệ thuật Tuồng Nôm nói chung và tác giả Đào Tấn nói riêng cho vùng văn hoá Tuy Phƣớc, Bình Định. Tổng quan tình hình nghiên cứu 2. ch sử nghiên cứu tuồng Nôm Bình Đ nh Có thể nói, tuồng Nôm là một loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền của dân tộc Việt Nam nói chung và Bình Định nói riêng; sự tồn tại và lƣu truyền khá nhiều kịch bản tuồng Nôm cho đến nay ở vùng “đất võ trời văn” này đã chứng minh sức sống bất diệt của loại hình sân khấu truyền thống khá đặc biệt này.
Trƣớc những năm trƣớc Cách mạng tháng Tám, một số hoc giả cho rằng, cụ Đào Tấn thông qua những trải nghiệm của bản thân trong lĩnh vực sáng tác và biểu diễn đã biên soạn một tài liệu cơ bản về tuồng với nhan đề Hý trường tùy bút lục [19, tr. Đây thực sự là những ghi chép tản mạn nhƣng khá sâu sac 4 về Tuồng. Đây thực sự là những ghi chép tản mạn nhƣng khá sâu sac về Tuồng. Tuy nhiên tác phẩm này cũng còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu thêm.
Xét về nội dung, tác phẩm cũng đã cung cấp cho ngƣời đoc, cho các nghệ sĩ tuồng những nhận thức cần thiết khi thƣởng thức và biểu diễn bộ môn nghệ thuật này. Năm 1926, trên Nam phong tạp chí (số 65), ông Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục đã có bài viết về nghệ thuật diễn xƣớng của Việt Nam. Trong bài viết này, ông cũng đã bƣớc đầu đánh giá một số mặt tiến bộ và giá trị nghệ thuật tuồng cổ Hán Nôm ở khu vực Quảng Nam, Bình Định. Đầu thập niên 40 của thế kỉ XX, sau Nguyễn Đôn Phục, Ƣng Bình Thúc Dạ thị cũng tiếp tục nêu bật và trải nghiệm những ƣu thế của Tuồng Nôm qua một số vở do ông chuyển thể và biên soạn, tiêu biểu nhất là vở Đông Lộ Địch (Le Cid) [dan lại 45, tr.
Từ năm 1945, sau khi tham gia chính quyền cách mạng, Trúc Tôn Phạm Phú Tiết, một nhà nghiên cứu, một diễn viên Tuồng dày dạn kinh nghiệm của Quảng Nam trƣớc và sau 1945 cũng đã tìm hiểu và nghiên cứu về phƣơng diện lý luận của bộ môn nghệ thuật này qua công trình Chầu dôi (do Vũ Ngoc Liễn sƣu tầm, giới thiệu). Xét về phƣơng diện lý luận và biên khảo, chú giải kịch bản tuồng, chúng tôi cho rằng những đóng góp của cụ Phạm Phú Tiết là vô cùng to lớn và sâu sac. Trong giai đoạn 1945 đến 1975, ở cả hai miền Nam - Bac, các cơ quan quản lý nghệ thuật, một số hoc giả đã bat đầu quan tâm hơn đến lý luận sân khấu và cho xuất bản một số đầu sách, công trình khoa hoc có liên quan đến kịch bản sân khấu Tuồng nói chung và kịch bản tuồng Nôm Bình Định nói riêng (chủ yếu là của Nguyễn Diêu và Đào Tấn). Việc thành lập Ban nghiên cứu Tuồng thuộc Bộ Văn hoá trong thời kì kháng chiến chống Mỹ là một chủ trƣơng có tính quyết liệt, hiệu quả đối với công cuộc bảo tồn vốn cổ của tiền nhân.
Cơ quan này tập hợp một số nhà nghiên cứu kỳ cựu lúc bấy giờ, tiêu biểu nhƣ cụ Phạm Phú Tiết, Mịch Quang, 5 Nguyễn Lai, Hồ Lãng, Lê Ngoc Cầu, Lê Cƣờng, Vũ Ngoc Liễn… do nhà nghiên cứu Hoàng Châu Ký làm Trƣởng ban. Đây là cơ quan nhà nƣớc vừa có chức năng nghiên cứu lý luận vừa có chức năng sƣu tầm, chỉnh lý các văn bản tuồng Hán Nôm. Có thể nói, đây là cái nôi đã hỗ trợ cho những công trình, chuyên luận về Tuồng ra đời trong các giai đoạn sau này nhƣ: Tuồng cổ - Nghiên cứu và hiệu dính vǎn bản (1973), Sơ khảo lịch sử nghệ thuật Tuồng (1978), Tuồng - Hát bội và bản sắc sân khấu truyền thống Việt Nam (1981), Nghệ thuật biểu diễn Tuồng (1983), Nghệ thuật Tuồng cung dình (1989), Mấy diều cơ bản trong biên dịch Tuồng (1990), Tổng tập Vǎn học Việt Nam - Tập 15A (dành riêng cho kịch bản Tuồng - 1994), Tuồng Quảng Nam (1999), Từ diển nghệ thuật Hát bội Việt Nam (2000)…Sự ra đời của Ban nghiên cứu Tuồng đã đánh một dấu mộc quan trong trong diễn trình lịch sử nghiên cứu phê bình của bộ môn này. Sự tác động của các công trình nêu trên đến việc nghiên cứu tuồng cổ Bình Định là vô cùng thiết thực.
Trực tiếp sƣu tầm và nghiên cứu về văn bản tuồng Bình Định, đặc biệt là sơ thảo mối liên hệ và tác động của Đào Tấn đến sự phát triển của tuồng Bình Định, chúng ta có thể ghi nhận những đóng góp của hai tác giả Quách Tấn và Quách Giao. Đƣợc khởi thảo từ những năm 1960 của thế kỉ trƣớc, tập sách Ðào Tấn và Hát bội Bình Ðịnh (xuất bản năm 2007) là những suy nghĩ, phác thảo một cách có hệ thống, sự kết hợp giữa phƣơng pháp điền dã và phân tích logic, hai nhà biên soạn đã cho chúng ta thấy đƣợc mối quan hệ và ảnh hƣởng qua lại giữa Đào Tấn và hát bội Bình Định.