CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỀN CỦA VIỆC DAY HOC THEO PHƯƠNG PHÁP “BAN TAY NAN BOT” TRONG CHUONG TRINH VAT LY THPT 11 Cơ sởH luận 1.1 Dạy học theo phương pháp BTNB 1.1 Khái niệm đạy học theo phương pháp BTNB Phương pháp BTNB là phương pháp day hoc cho hoe sinh dựa trên hoạt động tìm tòi, nghiên cứu, khám phá thực tiễn. Với phương phip BTNB, thay cô giáo không phải là người trực tiếp truyền đạt kiến thức mà chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn, nêu vấn đề để học sinh tự đi tìm kiến thức dựa trên việc giải quyết các tình huống thông qua hoạt động thực hành, thí nghiệm do chính các em tự làm, hoạt động thảo luận nhóm để đưa ra những giả thiết. Thây cô sẽ giúp học sinh chứng minh những giả thiết của các em và cùng các em tìm ra câu trả lời đúng [5].
Cũng như các phương pháp đạy học tích cực khác, BTNB luôn coi học sinh là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các em là người tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức đưới sự giúp đỡ của giáo viên. Điểm khác biệt của phương pháp BTNB so với các phương pháp khác là ở chỗ các tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề là những sự vật hay hiện tượng của thế giới thực tại, gần gũi với đời sống, để cảm nhận và các em sẽ thực hành trên những cái đó.12 _ Mục tiểu củaphương pháp BTNB Mục tiêu của phương pháp BTNB là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá và say mê khoa học của học sinh. Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học, phương pháp BTNB_ còn chú ý nhiều đến việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho học sinh.2 Cơ sở khoa học của phương pháp BTNB 1.1 VỀ mặt tẩm sinh H, nhận thức Học sinh đang ở lứa tuổi tinh nghịch, hiếu động và có nhu cầu tìm hiểu kiến thức rất cao. Đối với học sinh THPT nói riêng, các em đã có đủ khả năng để đánh giá, nhìn nhận các sự vật, hiện tượng một cách đúng đắn và có logic.
Với phương pháp BTNB, các em có thể tự mình kết hợp cùng các bạn trong lớp để tự tìm ra kiến thức mình cần mà không phải nhận kiến thức một cách “máy móc” từ giáo viên. Điều này có tác dụng rất lớn trong việ tạo hứng thú và giúp các em học tập chủ động, sáng fạo hơn.2 Vémat giáo dục Phương pháp BTNB không chỉ kích thích, tạo hứng thú cho học sinh trong việc tìm kiếm kiến thức mới mà còn rèn luyện, bồi dưỡng các kĩ năng cần thiết trong học tập và trong cuộc sống. Với phương pháp BTNB, học sinh có điều kiện phát triển tư duy, đề xuất các phương án thí nghiệm và liên hệ với các hiện tượng trong đời sống; vừa rèn luyện kĩ năng thao tác thí nghiệm, thực hành; kĩ năng xử 1í số liệu, kết quả thí nghiệm; kĩ năng giao tiếp, làm việc nhóm; kĩ năng trình bay, báo cáo.3 Vémat khoahgc Phương pháp BTN là một phương pháp dạy và học khoa học xuất phát từ sự hiểu biết và cách thức học tập của học sinh, bản chất của nghiên cứu khoa học và sự xác định các kiến thức cũng như kĩ năng mà học sinh cần nắm vững. Phương pháp đạy học này chú trọng việc học sinh thực sự hiểu những gì được học chứ không đơn giản chỉ là học để nhắc lại nội dung kiến thức thu được.
Ban chat của nghiên cứu khoa học trong phương pháp BTNB Học sinh tiếp cận vấn đề đặt ra qua tình huống; nêu các giả thiết, các nhận định ban đầu của mình; đề xuất và tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu; đối chiếu các nhận định; đối chiếu cách làm thí nghiệm và kết quả với các nhóm khác; nếu không phù hợp học sinh phải quay lại điểm xuất phát, tiến hành lại các thí nghiệm như đề xuất của các nhóm khác để kiểm chứng; rút ra kết luận và giải thích cho vấn đề đặt ra ban đầu. Trong quá trình này học sinh luôn luôn phải động não, trao đổi với các học sinh khác trong nhóm, trong lớp, hoạt động tích cực để tìm ra kiến thức. Con đường tìm ra kiến thức của học sinh gần giống với quá trình tìm ra kiến thức mới của các nhà khoa học. Lia chon kién thire Khoa hoc trong phwong phap BINB Việc xác định kiến thức khoa học phù hợp với học sinh theo độ tuổi là một vấn đề quan trọng đối với giáo viên.
Giáo viên phải tự đặt ra các câu hỏi như: Có cần thiết giới thiệu kiến thức này không? Giới thiệu vào thời điểm nào? Cần yêu cầu học sinh hiểu ở mức độ nào? Giáo viên có thể tìm câu hỏi này thông qua việc nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa và tài liệu để xác định rõ hàm lượng kiến thức tương đối với trình độ, độ tuổi của học sinh và điều kiện địa phương. Cách thức học tập của học sinh Phương pháp BTNB dựa trên thực nghiệm và nghiên cứu cho phép giáo viên hiểu rõ cách thức mà học sinh tiếp thu các kiến thức khoa học. Phương pháp BTNB cho thấy cách thức học tập của học sinh là tò mò tự nhiên, giúp các em có thể tiếp cận thế giới xung quanh qua việc tham gia các hoạt động nghiên cứu. Quan niệm ban đầu của học sinh Quan niệm ban đầu là những biểu tượng ban đầu, ý kiến ban đầu của học sinh về sự vật, hiện tượng trước khi được tìm hiểu về bản chất sự vật, hiện tượng.
Đây là những quan niệm được hình thành trong vốn sống của học sinh, là các ý tưởng giải thích sự vật, hiện tượng theo suy nghĩ của học sinh. Quan niệm ban đầu không phải là kiến thức cũ, đã được học mà là quan niệm của học sinh về sự vật, hiện tượng mới trước khi học kiến thức đó. Quan niệm ban đầu vừa là một chướng ngại vừa là động lực trong quá trình hoạt động nhận thức của học sinh. Chướng ngại chỉ bị phá bỏ khi học sinh tự mình làm thí nghiệm, tự rút ra kết luận, đối chiếu với quan niệm ban đầu để tự đánh giá quan niệm của mình là đúng hay sai.
Tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ quan niệm ban đầu là một đặc trưng quan trọng của phương pháp dạy học BTNB. Quan niệm ban đầu của học sinh là rất đa dạng và phong phú. Những yêu cầu cơ bản của dạy học dựa trên cơ sé tim tòi- nghiên cứu trong phương pháp BTNB Dạy học theo phương pháp BTNB hoàn toàn khác nhau giữa các lớp khác nhau và phụ thuộc vào trình độ của học sinh. Giảng dạy theo phương pháp BTNB bắt buộc giáo viên phải năng động, không theo một khuôn mẫu nhất định.
Giáo viên được quyền biên soạn tiến trình giảng dạy của mình phù hợp với từng đối tượng học sinh, từng lớp học. Tuy vậy, để giảng đạy theo phương pháp BTNB cũng cần phải đảm bảo các yêu cầu sau: -_ Học sinh phải hiểu rõ câu hỏi đặt ra hay vấn đề trọng tâm của bài học. - _ Tự làm thí nghiệm là cốt lõi của việc tiếp thu kiến thức Khoa học. - Tìm tồi nghiên cứu khoa học đời hỏi học sinh nhiều kĩ năng.
Một trong những kĩ năng cơ bản đó là thực hiện một quan sát có chủ đích. - Học khoa học không chỉ là hành động với các động vật, dụng cụ thí nghiệm mà học sinh còn cần phải biết lập luận, trao đổi; biết viết cho mình và cho người khác hiểu. - Ding tai liệu khoa học để kết thúc quá trình tìm tòi - nghiên cứu. - _ Khoa học là một công việc cần sự hợp tác.
Một số phương pháp tiến hành thực nghiệm tìm tòi - nghiên cứu trong phương pháp BTNB a. Phương pháp quan sát Quan sát được sử dụng để giải quyết một vấn đề; miêu tả một sự vật, hiện tượng; xác định đối tượng; kết luận về tính chất, đặc điểm của sự vật, hiện tượng. Phương pháp thí nghiệm trực tiếp Các thí nghiệm thực hiện trong phương pháp BTNB là những thí nghiệm đơn giản, dễ làm, gần gũi với học sinh. Các thí nghiệm do chính học sinh đề xuất để giải quyết các câu hỏi đặt ra và do chính các em thực hiện.
Giáo viên chỉ là người quan sát, hướng dẫn khi cần thiết. Thí nghiệm trong phương pháp BTNB được thực hiện để kiểm chứng một giả thuyết đặt ra chứ không phải là để khẳng định lại một kiến thức. Một thí nghiệm yêu cầu học sinh trình bày nên đảm bảo 4 phần chính: Dụng cụ thí nghiệm. Bồ trí thí nghiệm.
Kết quả thu được. Phương pháp làm mồ hình Trong một số trường hợp, việc sử dụng phương pháp làm mô hình sẽ giúp học sinh hiểu về cơ chế hoạt động mà các phương pháp quan sát và thí nghiệm trực tiếp không làm rõ được. Phương pháp này được dùng như là một sự tổng kết các hiểu biết, các kết luận đơn lẻ được rút ra trước đó qua việc làm thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu. Các mô hình sử dụng ở đây chỉ nên thực hiện đơn giản, gân gũi với học sinh, không nên quá chú ý về hình thức.
Phương pháp nghiên cứu tài liệu Khác với việc nghiên cứu tài liệu trong phương pháp dạy học truyền thống, nghiên cứu tài liệu theo phương pháp BTNB được sử dụng để học sinh tìm ra câu trả lời mà chính các em tự đề xuất dựa trên cơ sở mâu thuẫn giữa các nhận thức ban đầu của học sinh, không phải là nghiên cứu tài liệu để trả lời các câu hỏi mà iáo viên đưa ra. Chỉ nên sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu khi đá thực hiện được các phương pháp khác. Có thể nói đây là phương pháp bổ trợ cho các phương pháp nói trên trong việc giúp học sinh tìm hiểu kiến thức một cách đầy đủ hơn. Các nguyễn tắc cơ bản của phương pháp BTNB Nguyên tắc 1: Học sinh quan sát một sự vật hay một hiện tượng của thế giới thực tại, gần gũi với đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ thực hành trên những cái đó.
Nguyên tắc 2: Trong quá trình tìm hiểu, học sinh lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mà nếu chỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên. Nguyễn tắc 3: Những hoạt động do giáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng cao dần mức độ học tập. Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập được nãng cao lên và đành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn.