Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến gian lận báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM

Khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến gian lận báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP Hồ Chí Minh.

• Tác giả: Trần Thanh Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Trần Phương Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính-Ngân hàng
• Đề tài: Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Tại Doanh Nghiệp Niêm Yết Trên Sàn TP.HCM
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Giới thiệu vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa luận văn
• 1.8. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ GIAN LẬN BÁO CÁO TÀI CHÍNH VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN GIAN LẬN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 2.1. Nền tảng lý thuyết về gian lận BCTC
• 2.2. Định nghĩa về gian lận BCTC
• 2.3. Lý thuyết về gian lận báo cáo tài chính
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VỀ GIAN LẬN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TP.
• 3.1. Những gian lận BCTC của DNNY trên SGDCK Tp.
• 3.2. Phân tích thực trạng khả năng gian lận lợi nhuận trên BCTC của các doanh nghiệp niêm yết trên SGDCK Tp.
• 3.3. Thực trạng sai lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán
• 3.4. Thực trạng sai lệch nghiêm trọng lợi nhuận trước và sau kiểm toán
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN GIAN LẬN BCTC CỦA DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TẠI SGDCK TP.
• 4.1. Mô hình nghiên cứu
• 4.2. Các biến nghiên cứu
• 4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4.4. Thu thập và xử lý dữ liệu
• 4.5. Kết quả kiểm định giả thuyết
• 4.6. Kết quả kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến gian lận BCTC
• 4.7. Kết quả kiểm định sự khác biệt trong ảnh hưởng của các tỷ số tài chính đến gian lận BCTC
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Hạn chế của luận văn và hướng nghiên cứu tiếp theo
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về gian lận báo cáo tài chính

Gian lận báo cáo tài chính (gian lận tài chính) là một vấn đề nghiêm trọng trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt tại các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán TP.HCM. Theo định nghĩa, gian lận BCTC là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin tài chính nhằm thu lợi ích bất hợp pháp. Các doanh nghiệp niêm yết thường phải đối mặt với áp lực từ cổ đông và thị trường, dẫn đến việc sử dụng các thủ thuật kế toán để che giấu thực trạng tài chính. Những gian lận này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp mà còn gây ra rủi ro cho nhà đầu tư và thị trường chứng khoán. Việc phát hiện và ngăn chặn gian lận BCTC là một thách thức lớn cho các cơ quan quản lý và kiểm toán viên. Theo một nghiên cứu, tỷ lệ gian lận BCTC tại các doanh nghiệp niêm yết có thể lên đến 83,41%, cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề này.

1.1 Định nghĩa và các phương thức gian lận

Gian lận BCTC có thể được thực hiện qua nhiều phương thức khác nhau, bao gồm ghi nhận doanh thu ảo, ghi khống giá trị hàng tồn kho, và trích lập dự phòng không chính xác. Những hành vi này thường được thực hiện bởi các cá nhân trong ban lãnh đạo hoặc nhân viên có quyền hạn. Theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế, gian lận BCTC không chỉ là hành vi cố ý mà còn có thể bao gồm việc bỏ sót thông tin quan trọng. Điều này dẫn đến việc các nhà đầu tư không thể đánh giá chính xác tình hình tài chính của doanh nghiệp, từ đó ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của họ.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến gian lận báo cáo tài chính

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng xảy ra gian lận BCTC tại các doanh nghiệp niêm yết. Một trong những yếu tố quan trọng là áp lực tài chính. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn về tài chính, ban lãnh đạo có thể cảm thấy bị buộc phải thực hiện gian lận để duy trì hình ảnh và giá trị cổ phiếu. Bên cạnh đó, cơ hội thực hiện gian lận cũng là một yếu tố quyết định. Nếu hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém, khả năng gian lận sẽ cao hơn. Thái độ và cá tính của những người có trách nhiệm trong doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng. Những cá nhân có tính cách dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực và có xu hướng tìm kiếm lợi ích cá nhân có thể dễ dàng thực hiện gian lận.

2.1 Rủi ro gian lận và quản trị doanh nghiệp

Quản trị doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đến rủi ro gian lận BCTC. Các công ty có hệ thống quản trị tốt thường có khả năng phát hiện và ngăn chặn gian lận hiệu quả hơn. Việc áp dụng các chuẩn mực kế toán và kiểm toán nghiêm ngặt cũng giúp giảm thiểu rủi ro gian lận. Ngoài ra, sự minh bạch trong báo cáo tài chính và quy trình kiểm toán cũng là yếu tố quan trọng giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và giảm thiểu khả năng gian lận. Các biện pháp phòng ngừa như đào tạo nhân viên về đạo đức nghề nghiệp và thiết lập các kênh báo cáo gian lận cũng cần được thực hiện để bảo vệ doanh nghiệp khỏi các hành vi gian lận.

III. Thực trạng gian lận báo cáo tài chính tại doanh nghiệp niêm yết

Thực trạng gian lận BCTC tại các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán TP.HCM cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Nhiều doanh nghiệp đã bị phát hiện có sai lệch lớn trong báo cáo tài chính trước và sau kiểm toán. Các trường hợp điển hình như Công ty Cổ phần Đầu tư Khoáng sản Tây Bắc và Tập đoàn Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành đã gây ra sự hoang mang trong giới đầu tư. Những sai lệch này không chỉ ảnh hưởng đến giá cổ phiếu mà còn làm giảm niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường chứng khoán. Việc phát hiện gian lận BCTC là một thách thức lớn đối với các cơ quan quản lý và kiểm toán viên, khi mà các thủ thuật gian lận ngày càng tinh vi.

3.1 Phân tích thực trạng gian lận

Phân tích thực trạng gian lận BCTC cho thấy rằng tỷ lệ gian lận tại các doanh nghiệp niêm yết có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Các doanh nghiệp thường sử dụng các thủ thuật kế toán để làm đẹp báo cáo tài chính, từ đó thu hút nhà đầu tư. Việc này không chỉ gây thiệt hại cho nhà đầu tư mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán. Các cơ quan quản lý cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để kiểm soát và ngăn chặn gian lận BCTC, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và duy trì sự ổn định của thị trường.

IV. Kết luận và kiến nghị

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy gian lận BCTC là một vấn đề nghiêm trọng tại các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán TP.HCM. Các yếu tố như áp lực tài chính, cơ hội thực hiện gian lận và thái độ của ban lãnh đạo đều có ảnh hưởng lớn đến khả năng xảy ra gian lận. Để giảm thiểu rủi ro gian lận, các doanh nghiệp cần cải thiện hệ thống quản trị và kiểm soát nội bộ, đồng thời tăng cường tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Các cơ quan quản lý cũng cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để phát hiện và xử lý gian lận BCTC, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và duy trì sự ổn định của thị trường chứng khoán.

4.1 Kiến nghị cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý

Doanh nghiệp cần xây dựng một môi trường làm việc đạo đức, khuyến khích nhân viên báo cáo gian lận mà không sợ bị trả thù. Cơ quan quản lý cần thiết lập các quy định chặt chẽ hơn về công bố thông tin và kiểm toán, đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ để phát hiện kịp thời các hành vi gian lận. Việc nâng cao nhận thức của nhà đầu tư về gian lận BCTC cũng là một yếu tố quan trọng giúp bảo vệ quyền lợi của họ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ 2011 đến 2015, Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (SGDCK Tp.HCM) chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng về số lượng doanh nghiệp niêm yết, từ 303 cổ phiếu năm 2011 lên 307 cổ phiếu năm 2015, với giá trị vốn hóa thị trường tăng từ khoảng 453.783 tỷ đồng lên hơn 1 triệu tỷ đồng. Song song với sự phát triển này, vấn đề gian lận báo cáo tài chính (BCTC) của các doanh nghiệp niêm yết trở thành mối quan tâm cấp thiết. Theo thống kê, trung bình có khoảng 83,41% doanh nghiệp công bố BCTC trước kiểm toán xuất hiện sai lệch lợi nhuận so với sau kiểm toán, trong đó gần 40,38% có sai lệch trên 5%, mức mà Ủy ban Chứng khoán yêu cầu phải có giải trình. Những trường hợp điển hình như Tập đoàn Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành, Công ty cổ phần Hùng Vương hay Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển dự án hạ tầng Thái Bình Dương đã làm dấy lên nghi ngờ về tính minh bạch và trung thực của thông tin tài chính trên thị trường.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc phân tích thực trạng gian lận lợi nhuận trong BCTC của các doanh nghiệp niêm yết trên SGDCK Tp.HCM và xác định các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến hành vi gian lận này. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong 317 doanh nghiệp niêm yết trên sàn trong giai đoạn 2011-2015, sử dụng dữ liệu BCTC trước và sau kiểm toán từ nguồn Vietstock. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp công cụ nhận diện gian lận cho nhà đầu tư, kiểm toán viên và cơ quan quản lý, góp phần nâng cao chất lượng thông tin tài chính và giảm thiểu rủi ro thông tin bất cân xứng trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết nền tảng về gian lận báo cáo tài chính, bao gồm:

• Mô hình tam giác gian lận (Fraud Triangle) của Cressey, nhấn mạnh ba yếu tố tạo điều kiện cho gian lận: áp lực, cơ hội và thái độ/cá tính của người thực hiện. Áp lực có thể đến từ khó khăn tài chính hoặc yêu cầu đạt mục tiêu lợi nhuận; cơ hội xuất hiện khi kiểm soát nội bộ lỏng lẻo; thái độ cá nhân quyết định việc có thực hiện gian lận hay không.

• Mô hình bàn cân gian lận của Steve Albrecht, cho rằng nguy cơ gian lận phụ thuộc vào sự kết hợp giữa áp lực, cơ hội và tính trung thực cá nhân. Khi áp lực và cơ hội cao, tính trung thực thấp thì nguy cơ gian lận rất lớn.

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory) của Jensen và Meckling, giải thích nguyên nhân gian lận do sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành, dẫn đến thông tin bất cân xứng và hành vi tư lợi của nhà quản lý.

• Lý thuyết đối tượng liên quan (Stakeholder Theory) của Freeman, nhấn mạnh trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và mâu thuẫn lợi ích giữa các bên liên quan có thể dẫn đến gian lận.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: gian lận báo cáo tài chính, sai lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán, tỷ số tài chính (đòn bẩy tài chính, tỷ số sinh lợi, tỷ số thanh khoản, tỷ số kết cấu tài sản), thủ thuật kế toán gian lận.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp thống kê mô tả, so sánh đối chiếu và phân tích định lượng. Dữ liệu được thu thập từ BCTC trước và sau kiểm toán của 317 doanh nghiệp niêm yết trên SGDCK Tp.HCM trong giai đoạn 2011-2015, chủ yếu là doanh nghiệp phi tài chính. Cỡ mẫu cuối cùng gồm 66 công ty có khả năng gian lận và 66 công ty không gian lận được lựa chọn dựa trên mức sai lệch lợi nhuận nghiêm trọng (giảm lợi nhuận sau kiểm toán từ 10% trở lên được xem là gian lận).

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Stata 12 với các kỹ thuật:

• Kiểm định t hai mẫu độc lập (Independent sample t-test) để so sánh sự khác biệt các tỷ số tài chính giữa nhóm gian lận và không gian lận.

• Mô hình hồi quy logistic để xác định các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến khả năng gian lận BCTC, với biến phụ thuộc nhị phân (1: gian lận, 0: không gian lận).

Các biến độc lập bao gồm: tỷ số đòn bẩy tài chính (Tổng nợ/Vốn chủ sở hữu, Tổng nợ/Tổng tài sản), tỷ số kết cấu tài sản (Tài sản ngắn hạn/Tổng tài sản, Hàng tồn kho/Tổng tài sản, Các khoản phải thu/Doanh thu), tỷ số thanh khoản (Vốn lưu động/Tổng tài sản), tỷ số sinh lợi (Lợi nhuận ròng/Doanh thu), tỷ số vòng quay vốn (Doanh thu/Tổng tài sản).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ sai lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán rất cao: Trung bình 83,41% doanh nghiệp có sai lệch lợi nhuận, trong đó 33,85% có sai lệch từ 5% trở lên, và 71% trong số đó có sai lệch trên 10%. Điều này cho thấy mức độ gian lận hoặc sai sót nghiêm trọng trong BCTC chưa kiểm toán.

2. Tỷ lệ doanh nghiệp có lợi nhuận giảm sau kiểm toán vượt trội: 53,55% doanh nghiệp giảm lợi nhuận sau kiểm toán, cao gấp đôi so với tỷ lệ doanh nghiệp có lợi nhuận tăng. Điều này phản ánh xu hướng công bố lợi nhuận cao hơn thực tế trước kiểm toán, ngụ ý hành vi gian lận có chủ đích.

3. Các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến gian lận: Kết quả hồi quy logistic cho thấy các tỷ số đòn bẩy tài chính (Tổng nợ/Vốn chủ sở hữu, Tổng nợ/Tổng tài sản) có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến khả năng gian lận. Tỷ số kết cấu tài sản như tỷ lệ hàng tồn kho và các khoản phải thu cũng có tác động đáng kể, phản ánh việc sử dụng các khoản mục này để thực hiện thủ thuật kế toán gian lận. Tỷ số thanh khoản và tỷ số sinh lợi có mối liên hệ phức tạp, trong đó thanh khoản thấp và lợi nhuận không ổn định làm tăng nguy cơ gian lận.

4. Sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm doanh nghiệp gian lận và không gian lận: Kiểm định t hai mẫu độc lập cho thấy các tỷ số tài chính của nhóm gian lận có sự khác biệt có ý nghĩa so với nhóm không gian lận, đặc biệt là các tỷ số đòn bẩy và kết cấu tài sản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của gian lận BCTC được lý giải qua mô hình tam giác gian lận: áp lực tài chính cao do đòn bẩy lớn, cơ hội do kiểm soát nội bộ yếu kém và thái độ không trung thực của ban lãnh đạo. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu quốc tế như của Beneish (1999) và Summers & Sweeney (1998), đồng thời phản ánh đặc thù thị trường Việt Nam với mức độ sai lệch lợi nhuận nghiêm trọng và phổ biến.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sai lệch lợi nhuận theo năm, bảng so sánh trung bình các tỷ số tài chính giữa nhóm gian lận và không gian lận, cũng như biểu đồ đường mô tả xu hướng sai lệch lợi nhuận qua các năm.

Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy các chỉ số tài chính có thể được sử dụng làm công cụ cảnh báo gian lận BCTC, hỗ trợ nhà đầu tư và cơ quan quản lý trong việc đánh giá chất lượng thông tin tài chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và kiểm soát nội bộ: Doanh nghiệp cần thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ, đặc biệt kiểm soát các khoản mục dễ bị gian lận như hàng tồn kho, các khoản phải thu và chi phí vốn hóa. Thời gian thực hiện: trong vòng 1 năm; Chủ thể: Ban giám đốc và phòng kiểm soát nội bộ.

2. Áp dụng công nghệ phân tích dữ liệu tài chính: Sở giao dịch và các cơ quan quản lý nên triển khai các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo để phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận dựa trên các tỷ số tài chính và biến động bất thường. Thời gian: 2 năm; Chủ thể: SGDCK, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

3. Nâng cao năng lực kiểm toán viên: Tổ chức đào tạo chuyên sâu về phát hiện gian lận và các thủ thuật kế toán phức tạp cho kiểm toán viên, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát chất lượng kiểm toán. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam, các công ty kiểm toán.

4. Tăng cường minh bạch và công khai thông tin: Doanh nghiệp niêm yết phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định công bố thông tin, đặc biệt giải trình các sai lệch lợi nhuận trên 5% theo quy định. Cơ quan quản lý cần xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để răn đe. Thời gian: ngay lập tức và duy trì; Chủ thể: Doanh nghiệp, SGDCK, Ủy ban Chứng khoán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức: Giúp nhận diện các dấu hiệu gian lận trong BCTC, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn, giảm thiểu rủi ro tài chính.

2. Kiểm toán viên và công ty kiểm toán: Cung cấp cơ sở lý thuyết và công cụ phân tích để phát hiện gian lận, nâng cao chất lượng kiểm toán và uy tín nghề nghiệp.

3. Cơ quan quản lý thị trường chứng khoán: Hỗ trợ xây dựng chính sách, quy định và công cụ giám sát hiệu quả nhằm bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư và nâng cao tính minh bạch thị trường.

4. Ban lãnh đạo doanh nghiệp niêm yết: Nhận thức rõ các yếu tố rủi ro và trách nhiệm trong việc đảm bảo tính trung thực của BCTC, từ đó xây dựng văn hóa doanh nghiệp minh bạch và tuân thủ pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Gian lận báo cáo tài chính là gì?
Gian lận BCTC là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin tài chính nhằm đánh lừa người sử dụng, thường do ban lãnh đạo hoặc nhân viên có trách nhiệm thực hiện. Ví dụ: ghi nhận doanh thu sớm hoặc giả mạo doanh thu.

2. Tại sao sai lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán lại quan trọng?
Sai lệch lớn cho thấy khả năng gian lận hoặc sai sót nghiêm trọng, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và đánh giá hiệu quả doanh nghiệp. Theo quy định, sai lệch trên 5% phải có giải trình.

3. Các yếu tố tài chính nào thường liên quan đến gian lận?
Các tỷ số đòn bẩy tài chính cao, tỷ lệ hàng tồn kho và khoản phải thu lớn, thanh khoản thấp và lợi nhuận không ổn định thường liên quan đến nguy cơ gian lận.

4. Làm thế nào để phát hiện gian lận qua báo cáo tài chính?
Sử dụng các mô hình phân tích tỷ số tài chính, so sánh lợi nhuận trước và sau kiểm toán, kết hợp với kiểm toán nội bộ và giám sát chặt chẽ các khoản mục dễ bị gian lận.

5. Ai chịu trách nhiệm trong việc ngăn chặn gian lận BCTC?
Ban lãnh đạo doanh nghiệp, kiểm toán viên, cơ quan quản lý thị trường và nhà đầu tư đều có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và ngăn chặn gian lận.

Kết luận

• Tỷ lệ sai lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán của doanh nghiệp niêm yết trên SGDCK Tp.HCM rất cao, phản ánh thực trạng gian lận phổ biến.
• Các yếu tố tài chính như đòn bẩy, kết cấu tài sản và thanh khoản có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng gian lận BCTC.
• Mô hình hồi quy logistic và kiểm định t hai mẫu độc lập là công cụ hiệu quả để phát hiện các dấu hiệu gian lận dựa trên dữ liệu tài chính công khai.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các giải pháp nâng cao minh bạch thông tin và giảm thiểu rủi ro gian lận trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các khuyến nghị về kiểm soát nội bộ, công nghệ phân tích dữ liệu và nâng cao năng lực kiểm toán viên nhằm bảo vệ nhà đầu tư và phát triển thị trường bền vững.

Hành động ngay: Các nhà đầu tư, kiểm toán viên và cơ quan quản lý nên áp dụng các kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả giám sát và ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu vấn đề nghiên cứu, tính cấp thiết và hữu dụng của đề tài nghiên cứu Chương 2: Tổng quan về gian lận và gian lận BCTC, các kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực này, các thủ thuật kế toán phổ biến dùng thực hiện gian lận. Chương 3: Thực trạng gian lận và sai lệch nghiêm trọng về lợi nhuận trong BCTC trước và sau kiểm toán của các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán Tp. Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực nghiệm về gian lận BCTC của doanh nghiệp niêm yết tại SGDCK Tp. Chương 5: Kết luận và đề xuất kiến nghị nhằm hạn chế gian lận BCTC.

123doc 7 CHƢƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ GIAN LẬN BÁO CÁO TÀI CHÍNH VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN GIAN LẬN BÁO CÁO TÀI CHÍNH Gian lận BCTC nằm trong một chủ đề nghiên cứu rộng hơn là lý thuyết về gian lận. Trong chương này tác giả giới thiệu các định nghĩa về gian lận BCTC, những kết quả nghiên cứu quan trọng đóng góp cho sự phát triển lý thuyết về gian lận BCTC. Trình bày các yếu tố gây ảnh hưởng đến rủi ro gian lận BCTC và chi tiết các thủ thuật kế toán dùng thực hiện gian lận. Tác giả cũng tổng kết các công trình tiêu biểu về sử dụng chỉ số tài chính để phát hiện gian lận BCTC một công ty.

Nền tảng lý thuyết về gian lận BCTC 2. Định nghĩa về gian lận BCTC Theo đinh ̣ nghiã trong chuẩn mực kiể m Việt Nam thì: “Gian lận báo cáo tài chính là những hành vi cố ý làm sai lệch thông tin kinh tế, tài chính do một hay nhiều người trong Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện, làm ảnh hưởng đến báo cáo tài chính”. Theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế(ISA) là “Hành vi cố ý của cá nhân hay tổ chức trong công ty, những người chịu trách nhiệm với Hội đồng quản trị, nhân viên hoặc bên thứ ba liên quan đến việc sử dụng lừa dối để thu lợi ích bất hợp pháp cho mình”. Theo Ủy ban thuộc Hội đồng Quốc gia về chống gian lận trên BCTC của Hoa kỳ (Treadway Commision) năm 1987 định nghĩa: “Gian lận trên báo cáo tài chính là hành vi cố ý bỏ sót không ghi chép các nghiệp vụ phát sinh hay công bố thiếu thông tin tài chính nhằm đánh lừa người sử dụng thông tin, đặc biệt là nhà đầu tư và chủ nợ”.

Như vậy có thể hiểu gian lận BCTC là những hành vi cố ý ghi nhận sai lệch thông tin trên BCTC, được thực hiện bởi những người có trách nhiệm trong công ty hoặc 123doc 8 bên liên quan đến công ty, nhằm mục đích đánh lừa người sử dụng thông tin trong BCTC. Tuy nhiên, Tại Việt Nam gian lận BCTC khó xác định là do cố ý hay vô ý, nên trong thực tế thường đề cập đến khả năng gian lận BCTC. Cũng theo thông tư số 155/2015/TT-BTC “hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán”: Số liệu, kết quả hoạt động kinh doanh lũy kế từ đầu năm tại báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong báo cáo tài chính quý 2 đã công bố so với báo cáo tài chính bán niên được soát xét; hoặc tại báo cáo tài chính quý 4 đã công bố so với báo cáo tài chính năm được kiểm toán có sự chênh lệch từ 5% trở lên thì phải có công văn giải trình với SGDCK. Như vậy mức chênh lệnh 5% được coi là không bình thường và cần phải công khai nguyên nhân, qua đó đối tượng quan tâm có thể đánh giá được khả năng gian lận BCTC của doanh nghiệp.

Lý thuyết về gian lận báo cáo tài chính Gian lận trên BCTC có thể được giải thích dựa vào lý thuyết tổng quát về gian lận của Cressey với mô hình tam giác gian lận hoặc của Steve Albrecht với mô hình về bàn cân gian lận. Ngoài ra lý thuyết đại diện của Jensen và Meckling, lý thuyết đối tượng liên quan của Freeman cũng góp phần làm rõ nguyên nhân dẫn đến gian lận BCTC. Cressey (1953) đã thực hiện một nghiên cứu tổng quát về gian lận, theo Cressey hành vi gian lận chỉ được thực hiện trên cơ sở hội đủ ba nhân tố sau: áp lực, cơ hội, cá tính của con người. Ông đề xuất mô hình tam giác gian lận(Fraud Triangle) như sau: Cơ hội Cá tính, Áp lực thái độ 123doc 9 Áp lực: Khởi nguồn của việc thực hiện gian lận là do người thực hiện chịu những áp lực.

Cressey tổng kết 6 trường hợp chính tạo nên áp lực gồm: khó khăn về tài chính; hậu quả từ thất bại cá nhân; khó khăn về kinh doanh; bị cô lập; muốn ngang bằng mọi người; mối quan hệ chủ-thợ. Cơ hội: Một khi đã có những áp lực hay động lực thúc đẩy, nếu có cơ hội, hành vi gian lận sẽ được thực hiện. Có hai yếu tố để tạo ra cơ hội:  Có thông tin: khi nhận biết được hành vi gian lận của người khác hay nhận thấy ở vị trí mình có thể thực hiện được hành vi gian lận tương tự.  Có kỹ thuật để thực hiện: là có đủ kỹ năng và phương tiện để thực hiện gian lận Thái độ, cá tính: Công trình nghiên cứu của Cressey cho thấy rằng, không phải tất cả mọi người khi hội đủ áp lực và cơ hội là thực hiện hành vi gian lận mà còn tùy thuộc vào thái độ và cá tính.

Theo Cressey khoảng 80% khi có cơ hội và chịu áp lực họ sẽ thực hiện hành vi gian lận. Trong khi đó, cũng nghiên cứu về gian lận, D. Steve Albrecht(1980) một nhà tội phạm học làm việc tại trường Đại học Brigham Young (Mỹ) đã xây dựng một mô hình nổi tiếng: Mô hình về bàn cân gian lận. Mô hình này cho rằng hành vi gian lận có xảy ra hay không phụ thuộc vào ba nhân tố: Hoàn cảnh tạo ra áp lực, nắm bắt cơ hội và tính trung thực của cá nhân.

Theo Albercht, khi hoàn cảnh tạo áp lực, cơ hội thực hiện gian lận cao cùng với tính trung thực của cá nhân thấp thì nguy cơ xảy ra gian lận là rất cao. Ngược lại, khi hoàn cảnh tạo áp lực, cơ hội thực hiện gian lận thấp cùng với tính trung thực cao thì nguy cơ xảy ra gian lận là rất thấp. Khác với hai lý thuyết trên, lý thuyết đại diện của Jensen và Meckling(1976) nghiên cứu mối quan hệ giữa bên ủy quyền và bên được ủy quyền cho rằng: do có sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành công ty nên các nhà quản lý(bên được ủy nhiệm) có thể thực hiện các hành vi tư lợi dẫn đến gian lận. Mặt khác do thông 123doc 10 tin bất cân xứng giữa nhà quản lý và cổ đông cũng là nguyên nhân tạo cơ hội cho hành vi gian lận.

Cụ thể: – Quan hệ nhà quản lý và cổ đông: Các giải pháp để giảm chi phí ủy quyền là thông qua hợp đồng giữa các cổ đông và nhà quản lý theo hướng khuyến khích nhà quản lý tối đa hóa giá trị thị trường của công ty và tối đa hóa lợi nhuận công ty. Phần lớn các kế hoạch khen thưởng dựa trên các con số kế toán, do đó nhà quản lý sẽ tìm cách tác động vào báo cáo tài chính thông qua vận dụng chính sách kế toán để đạt được mục đích hưởng lợi cá nhân của mình. – Quan hệ cổ đông và chủ nợ: Khi cho vay, chủ nợ có thể đưa vào hợp đồng các điều khoản hạn chế như: kiểm soát việc chia cổ tức, kiểm soát hoạt động đầu tư, yêu cầu thông tin để giám sát tình hình hoạt động doanh nghiệp. Việc sử dụng các điều khoản hạn chế nói trên phải dựa trên số liệu kế toán của doanh nghiệp.

Do đó, các nhà quản lý sẽ tìm cách vận dụng chính sách kế toán khi lập báo cáo tài chính có lợi nhất cho doanh nghiệp, đặc biệt khi doanh nghiệp gần đến tình trạng vi phạm hợp đồng vay. Lý thuyết đối tượng liên quan của Freeman(1984) đề cập đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và cũng được dùng để giải thích nguyên nhân về gian lận BCTC. Một khía cạnh của lý thuyết cho rằng: Ban điều hành doanh nghiệp thường ưu tiên lên hàng đầu trách nhiệm tối đa hóa lợi nhuận trong khuôn khổ luật chơi của thị trường, không bao gồm(hoặc coi nhẹ) các hành động dẫn đến sự hiểu lầm và gian lận. Tựu chung lại, để giải thích và tìm hiểu về gian lận BCTC người ta đã kết hợp lý thuyết tổng quát về gian lận với lý thuyết tài chính.

Hay gian lận BCTC nằm trong một chủ đề nghiên cứu rộng hơn là lý thuyết về gian lận. Các phƣơng thức gian lận thƣờng gặp trên BCTC 2.1 Các phƣơng thức gian lận trên BCTC nói chung Các phương thức gian lận đến từ lợi dụng sự linh động trong áp dụng chuẩn mực kế 123doc 11 toán(ví dụ các khoản mục có giá trị cho phép ước lượng theo ý chủ quan), hoặc cực đoan hơn nữa là vi phạm chuẩn mực. Ở đây tác giả trình bày kết quả các nghiên cứu tiêu biểu. Theo viện CFA hoa kỳ, các phương thức có thể được xếp vào hai nhóm chính: - Ghi nhận sai thời điểm hoặc sai giá trị: gian lận BCTC bằng cách ghi nhận sai thời điểm hoặc sai về giá trị sẽ ảnh hưởng đến nhiều tài khoản trong BCTC, ví dụ khi công ty cố tình ghi nhận doanh thu sớm hơn tiêu chuẩn cho phép hoặc ghi nhận cao hơn thực tế sẽ làm tăng lợi nhuận, vốn cổ phần, tài sản.

- Ghi nhận sai phân loại: gian lận bằng cách phân loại sai tài khoản trong ghi nhận các giao dịch kinh tế, ví dụ công ty cố tình phân loại hàng tồn kho vào mục tài sản dài hạn khác, hoặc phân loại dòng tiền hoạt động đầu tư khi bán tài sản dài hạn thành dòng tiền hoạt động kinh doanh. Công trình nghiên cứu của ACFE(2006) chỉ ra gian lận BCTC thường được thực hiện bằng các phương thức: - Che giấu hoặc phóng đại các khoản phải trả hay chi phí. - Phóng đại hoặc che dấu lợi nhuận. - Định giá sai giá trị tài sản.

- Cung cấp thông tin không chính xác: không lưu ý trách nhiệm trọng yếu hay giao dịch các bên liên quan. - Ghi nhận doanh thu hoặc chi phí không chính xác về thời điểm nhằm để bóp méo lợi nhuận. Ba phương cách đầu tiên được sử dụng thường xuyên và chiếm hơn 40% các trường hợp gian lận. Bên cạnh đó, 55% các trường hợp gian lận phối phợp nhiều hơn một phương thức để thực hiện các gian lận BCTC.