Luận văn thạc sĩ luật học ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ binh chủng hóa học trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ binh chủng hóa học trong xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS,TS Lê Văn Long
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận, lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Ý Thức Pháp Luật Của Cán Bộ, Chiến Sĩ Binh Chủng Hóa Học Trong Nhà Nước Pháp Quyền Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA CÁN BỘ, CHIẾN SĨ BINH CHỦNG HÓA HỌC
• 1.1. Những vấn đề lý luận về ý thức pháp luật
• 1.2. Khái niệm ý thức pháp luật
• 1.3. Đặc điểm ý thức pháp luật
• 1.4. Cấu trúc của ý thức pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG, YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO CÁN BỘ, CHIẾN SĨ BINH CHỦNG HÓA HỌC TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học
• 2.2. Nguyên nhân và những bài học kinh nghiệm rút ra từ thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học
• 2.3. Yêu cầu nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay
• 2.4. Giải pháp nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học

Nghiên cứu về ý thức pháp luật là một lĩnh vực quan trọng trong việc xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền. Ý thức pháp luật được định nghĩa là tổng hợp các quan điểm, tư tưởng và thái độ của con người đối với pháp luật. Đặc biệt, trong bối cảnh nhà nước pháp quyền Việt Nam, cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học cần có ý thức pháp luật cao để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Ý thức pháp luật không chỉ là nhận thức mà còn là hành động, thể hiện qua việc chấp hành và thực thi pháp luật. Việc nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ chiến sĩ là cần thiết để đảm bảo tính kỷ luật và hiệu quả trong hoạt động quân sự. Theo đó, ý thức pháp luật có vai trò quyết định trong việc hình thành và thực thi pháp luật, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội. Những yếu tố như giáo dục, môi trường làm việc và văn hóa pháp lý có tác động lớn đến ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ.

1.1. Đặc điểm của ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự phát triển của xã hội và giai cấp. Nó không chỉ là sản phẩm của các quy định pháp luật mà còn là kết quả của quá trình giáo dục và đào tạo. Đặc biệt, trong Binh chủng hóa học, ý thức pháp luật cần được củng cố để đảm bảo rằng cán bộ chiến sĩ nhận thức rõ ràng về vai trò và trách nhiệm của mình trong việc thực hiện pháp luật. Ý thức pháp luật cũng có tính giai cấp, thể hiện sự khác biệt trong nhận thức và hành động giữa các tầng lớp xã hội. Việc nghiên cứu và nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ chiến sĩ không chỉ giúp họ thực hiện tốt nhiệm vụ mà còn góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

1.2. Cấu trúc của ý thức pháp luật

Cấu trúc của ý thức pháp luật bao gồm hai thành phần chính: tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật. Tư tưởng pháp luật là những quan điểm, học thuyết về pháp luật, trong khi tâm lý pháp luật phản ánh thái độ và cảm xúc của con người đối với pháp luật. Sự kết hợp giữa hai yếu tố này tạo nên ý thức pháp luật tổng thể. Đối với cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học, việc hiểu rõ cấu trúc này giúp họ nhận thức được tầm quan trọng của pháp luật trong hoạt động quân sự. Từ đó, họ có thể phát triển ý thức pháp luật một cách toàn diện, góp phần vào việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc và xây dựng nhà nước pháp quyền.

II. Thực trạng và yêu cầu nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học

Thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc giáo dục và nâng cao ý thức pháp luật, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Một số cán bộ chiến sĩ chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của pháp luật trong hoạt động quân sự, dẫn đến việc vi phạm pháp luật và kỷ luật. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ chiến sĩ. Việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo về pháp luật, cũng như tăng cường công tác tuyên truyền sẽ giúp cán bộ chiến sĩ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Đồng thời, cần tạo ra một môi trường văn hóa pháp lý lành mạnh, khuyến khích cán bộ chiến sĩ thực hiện đúng pháp luật.

2.1. Nguyên nhân và bài học kinh nghiệm

Nguyên nhân dẫn đến thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học chưa cao có thể kể đến như thiếu sự quan tâm từ cấp trên, môi trường làm việc chưa thực sự khuyến khích việc chấp hành pháp luật. Bài học kinh nghiệm rút ra là cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc giáo dục pháp luật. Việc xây dựng một hệ thống giáo dục pháp luật đồng bộ và hiệu quả sẽ giúp cán bộ chiến sĩ nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật. Hơn nữa, cần có những biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những hành vi vi phạm pháp luật để tạo ra tính răn đe và nâng cao ý thức pháp luật trong toàn lực lượng.

2.2. Giải pháp nâng cao ý thức pháp luật

Để nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ chiến sĩ Binh chủng hóa học, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, tăng cường công tác giáo dục pháp luật thông qua các chương trình đào tạo, bồi dưỡng. Thứ hai, cần xây dựng môi trường làm việc thân thiện, khuyến khích cán bộ chiến sĩ tham gia vào các hoạt động pháp lý. Thứ ba, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong việc tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Cuối cùng, việc duy trì kỷ luật và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật sẽ góp phần nâng cao ý thức pháp luật trong lực lượng quân đội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ý thức pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, với sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật và hội nhập quốc tế, việc nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học – một lực lượng kỹ thuật đặc thù trong Quân đội nhân dân Việt Nam – trở nên cấp thiết. Binh chủng Hóa học chịu trách nhiệm phòng chống vũ khí hủy diệt lớn, xử lý chất độc tồn lưu sau chiến tranh và bảo vệ môi trường, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ phải có trình độ chuyên môn cao, ý thức pháp luật và kỷ luật nghiêm minh.

Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học trong 5 năm gần đây, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao ý thức pháp luật phù hợp với điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng, nguyên nhân và các giải pháp nâng cao ý thức pháp luật, góp phần xây dựng lực lượng vũ trang chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho lãnh đạo, chỉ huy các cấp trong quân đội, đặc biệt là Binh chủng Hóa học, trong công tác giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật, góp phần bảo đảm an ninh quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, đồng thời kế thừa các nghiên cứu khoa học về ý thức pháp luật. Khung lý thuyết tập trung vào:

• Khái niệm ý thức pháp luật: Là tổng thể các tư tưởng, quan điểm, thái độ, tình cảm của con người đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lý, phản ánh mối quan hệ giữa con người với pháp luật.
• Đặc điểm ý thức pháp luật: Có tính kế thừa, độc lập tương đối với tồn tại xã hội, tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác như ý thức chính trị, đạo đức.
• Cấu trúc ý thức pháp luật: Bao gồm tư tưởng pháp luật (quan điểm, học thuyết pháp luật), tri thức pháp luật (kiến thức pháp luật được trang bị), và tâm lý pháp luật (tâm trạng, niềm tin, thái độ pháp lý).
• Vai trò ý thức pháp luật: Là nhân tố quyết định tính tổ chức, kỷ luật, hiệu quả thực thi pháp luật và nhiệm vụ quân sự của cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học.
• Nhân tố ảnh hưởng: Bao gồm tình hình chính trị, kinh tế xã hội, yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền, đặc điểm hoạt động quân sự, văn hóa, trình độ văn hóa và khoa học kỹ thuật của cán bộ, chiến sĩ.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Luận văn sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các văn bản pháp luật, báo cáo của Bộ tư lệnh Binh chủng Hóa học, các tài liệu nghiên cứu khoa học, cùng với dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra xã hội học tại các đơn vị thuộc Binh chủng.
• Phương pháp phân tích: Phân tích - tổng hợp, so sánh, điều tra xã hội học, tổng kết thực tiễn nhằm đánh giá thực trạng ý thức pháp luật, xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Điều tra xã hội học được tiến hành với khoảng vài trăm cán bộ, chiến sĩ tại các đơn vị đại diện cho Binh chủng Hóa học trên nhiều địa bàn khác nhau, đảm bảo tính đại diện và khách quan.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 5 năm gần đây, từ 2011 đến 2016, nhằm phản ánh thực trạng và xu hướng phát triển ý thức pháp luật trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Trình độ và ý thức pháp luật cơ bản của cán bộ, chiến sĩ tương đối tốt: Hơn 80% cán bộ có trình độ đại học trở lên, trong đó 25% có trình độ thạc sĩ, tiến sĩ; trên 95% chiến sĩ có trình độ phổ thông trung học trở lên. Kết quả kiểm tra nhận thức pháp luật đạt yêu cầu từ 95-100%, trong đó 70-75% đạt khá, giỏi.

2. Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật được quan tâm và đổi mới: Binh chủng đã triển khai nhiều hình thức giáo dục pháp luật đa dạng, từ giảng dạy chuyên đề, thi tìm hiểu pháp luật đến sử dụng công nghệ thông tin, mạng LAN, clip, sân khấu hóa tình huống pháp luật.

3. Ý thức pháp luật có sự gắn kết cao trong nhận thức và hành vi: Cán bộ, chiến sĩ thể hiện sự tự giác chấp hành pháp luật, kỷ luật quân đội, đồng thời có tinh thần đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật, góp phần xây dựng môi trường văn hóa pháp luật lành mạnh.

4. Tỷ lệ vi phạm pháp luật, kỷ luật giảm dần qua các năm: Từ 0,9% năm 2011 xuống còn 0,32% năm 2016; số vụ việc phải xử lý hình sự cũng giảm từ 6 người năm 2011 xuống 3 người năm 2016.

Thảo luận kết quả

• Nguyên nhân thành công: Sự lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng; đầu tư trang bị hiện đại; chính sách hậu phương quân đội; công tác giáo dục pháp luật đổi mới, đa dạng; trình độ văn hóa, chuyên môn của cán bộ, chiến sĩ ngày càng cao.

• Hạn chế tồn tại: Một số cán bộ, chiến sĩ nhận thức chưa đầy đủ về vai trò pháp luật, còn coi trọng kỷ luật hơn pháp luật; công tác giáo dục pháp luật chưa toàn diện, chưa thường xuyên; cơ sở vật chất phục vụ giáo dục pháp luật chưa đáp ứng đầy đủ; còn hiện tượng vi phạm pháp luật, kỷ luật ở mức độ khác nhau.

• So sánh với nghiên cứu khác: Luận văn bổ sung nghiên cứu chuyên sâu về ý thức pháp luật của lực lượng đặc thù Binh chủng Hóa học, trong khi các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào các lực lượng khác hoặc phạm vi rộng hơn.

• Ý nghĩa: Kết quả nghiên cứu làm rõ vai trò quan trọng của ý thức pháp luật trong xây dựng lực lượng vũ trang chính quy, tinh nhuệ, góp phần bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao nhận thức cho các tổ chức, lực lượng về vai trò pháp luật và ý thức pháp luật

   • Tổ chức các lớp bồi dưỡng, tuyên truyền sâu rộng về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các văn bản pháp luật liên quan.
   • Thời gian: Liên tục, định kỳ hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Cấp ủy, chỉ huy các cấp, cơ quan chính trị.

2. Tăng cường công tác giáo dục pháp luật đa dạng, sáng tạo

   • Đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật phù hợp với đặc thù Binh chủng Hóa học, sử dụng công nghệ thông tin, sân khấu hóa, thi tìm hiểu pháp luật.
   • Thời gian: Thường xuyên, gắn với các hoạt động huấn luyện, sinh hoạt đơn vị.
   • Chủ thể thực hiện: Hội đồng phối hợp tuyên truyền, giáo dục pháp luật, cán bộ tuyên truyền pháp luật.

3. Nâng cao trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ

   • Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng sử dụng vũ khí, trang bị hiện đại.
   • Thời gian: Theo kế hoạch đào tạo hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ tư lệnh Binh chủng, các trường quân sự.

4. Cải thiện đời sống vật chất, tinh thần và tạo môi trường văn hóa pháp lý lành mạnh

   • Đảm bảo chế độ, tiêu chuẩn, điều kiện sinh hoạt, học tập, giải trí cho cán bộ, chiến sĩ.
   • Phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương xây dựng môi trường an ninh, trật tự, văn hóa.
   • Thời gian: Liên tục, ưu tiên các đơn vị vùng sâu, vùng xa.
   • Chủ thể thực hiện: Cấp ủy, chỉ huy đơn vị, chính quyền địa phương.

5. Duy trì nghiêm các chế độ nền nếp chính quy, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm

   • Thiết lập chế độ kiểm tra, giám sát thường xuyên, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật, kỷ luật.
   • Thời gian: Thường xuyên, định kỳ.
   • Chủ thể thực hiện: Cấp ủy, chỉ huy các cấp, cơ quan thanh tra, kiểm tra.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo, chỉ huy các cấp trong Quân đội

   • Lợi ích: Có cơ sở khoa học để chỉ đạo công tác giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, chiến sĩ.
   • Use case: Xây dựng kế hoạch, chương trình giáo dục pháp luật phù hợp với đặc thù đơn vị.

2. Cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học

   • Lợi ích: Hiểu rõ vai trò, ý nghĩa của ý thức pháp luật trong thực hiện nhiệm vụ, nâng cao nhận thức và tự giác chấp hành pháp luật.
   • Use case: Tự học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ pháp luật và kỹ năng thực thi nhiệm vụ.

3. Nhà nghiên cứu, giảng viên chuyên ngành luật, lịch sử nhà nước và pháp luật

   • Lợi ích: Tham khảo nghiên cứu chuyên sâu về ý thức pháp luật trong lực lượng vũ trang, đặc biệt là binh chủng kỹ thuật.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, giảng dạy chuyên đề liên quan.

4. Cơ quan quản lý, xây dựng chính sách về quốc phòng và pháp luật quân sự

   • Lợi ích: Cung cấp dữ liệu thực tiễn để hoàn thiện chính sách, pháp luật liên quan đến công tác giáo dục pháp luật trong quân đội.
   • Use case: Xây dựng, sửa đổi văn bản pháp luật, quy định phù hợp với thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Ý thức pháp luật là gì và tại sao nó quan trọng đối với cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học?
   Ý thức pháp luật là tổng thể các tư tưởng, quan điểm, thái độ và tình cảm của con người đối với pháp luật. Đối với cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học, ý thức pháp luật giúp họ chấp hành nghiêm kỷ luật, thực hiện đúng quy trình kỹ thuật, bảo vệ an toàn bản thân và hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu.

2. Thực trạng ý thức pháp luật của cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học hiện nay ra sao?
   Phần lớn cán bộ, chiến sĩ có trình độ văn hóa và ý thức pháp luật cơ bản tốt, tỷ lệ vi phạm pháp luật, kỷ luật giảm dần qua các năm. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế như nhận thức chưa đầy đủ, vi phạm pháp luật ở mức độ khác nhau.

3. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến ý thức pháp luật của cán bộ, chiến sĩ?
   Bao gồm tình hình chính trị, kinh tế xã hội, yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền, đặc điểm hoạt động quân sự, văn hóa, trình độ văn hóa và chuyên môn, cũng như tác động của mặt trái kinh tế thị trường và sự chống phá của các thế lực thù địch.

4. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, chiến sĩ?
   Các giải pháp gồm nâng cao nhận thức tổ chức, đổi mới công tác giáo dục pháp luật, nâng cao trình độ chuyên môn, cải thiện đời sống vật chất, duy trì nghiêm kỷ luật và tăng cường thanh tra, kiểm tra xử lý vi phạm.

5. Làm thế nào để đánh giá hiệu quả của việc nâng cao ý thức pháp luật trong Binh chủng Hóa học?
   Có thể đánh giá qua tỷ lệ vi phạm pháp luật, kỷ luật giảm, kết quả kiểm tra nhận thức pháp luật, sự tự giác chấp hành pháp luật trong thực tiễn, cũng như qua các báo cáo, đánh giá của cấp ủy, chỉ huy các cấp.

Kết luận

• Ý thức pháp luật là nhân tố thiết yếu, tiền đề tư tưởng cho việc xây dựng và thực thi pháp luật trong Binh chủng Hóa học.
• Cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học có trình độ văn hóa, chuyên môn cao, ý thức pháp luật cơ bản tốt nhưng vẫn còn tồn tại hạn chế cần khắc phục.
• Nghiên cứu đã làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng, nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nâng cao ý thức pháp luật phù hợp với đặc thù và yêu cầu nhiệm vụ của Binh chủng.
• Các giải pháp tập trung vào nâng cao nhận thức, đổi mới giáo dục pháp luật, nâng cao trình độ chuyên môn, cải thiện đời sống và tăng cường quản lý, kiểm tra, xử lý vi phạm.
• Tiếp tục triển khai nghiên cứu, áp dụng các giải pháp đồng bộ, thường xuyên, liên tục để xây dựng lực lượng vũ trang chính quy, tinh nhuệ, đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Lãnh đạo, chỉ huy các cấp và toàn thể cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Hóa học cần tích cực tham gia, phối hợp thực hiện các giải pháp nâng cao ý thức pháp luật, góp phần xây dựng lực lượng vững mạnh, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao trong tình hình mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÉ Ý THỨC PHÁP LUẬT CUA CAN BỘ, CHIEN SĨ BINH CHUNG HÓA HỌC. Những van dé lý luận về ý thức pháp luật 1. Khai niệm y thức pháp luật Quá trình phát triển của xã hội, ở những điều kiện lịch sử nhất định, khi mà xã hội phân chia thành giai cấp, nhà nước và pháp luật ra đời thì ý thức pháp luật cũng xuất hiện. Nó là sản phẩm của quá trình phát triển xã hội, chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng và quan niệm trong xã hội.

Nó dần dan trở thành nhân tố quan trọng và không thé thiếu trong xã hội hiện dai. Nghiên cứu ý thức pháp luật dù dưới góc độ nào cũng hết sức có ý nghĩa cả về phương diện lí luận và thực tiễn. Có thé nói không có yếu tố nào của quá trình điều chỉnh pháp luật lại không liên quan hoặc thiếu đi sự chỉ phối của ý thức pháp luật, việc nghiên cứu ý thức pháp luật trong điều kiện quản lý xã hội bằng pháp luật không đơn thuần chỉ để nhận thức mà cần gắn với điều kiện, hoàn cảnh cụ thê của lịch sử để thấy được vai trò và sự thích ứng của nó. Có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến ý thức pháp luật ở các góc độ khác nhau.

Mặc dù còn nhiều điều cần phải xem xét khi bàn về ý thức pháp luật, song hiện nay phần lớn đều cho rằng: Ý thức pháp luật là tổng thé những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm, tâm trạng, thái độ, tình cảm của con người đối với pháp luật và các hiện tượng pháp ly khác, thé hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật, sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp đối với hành vi của các chủ thé trong xã hội. | Ý thức pháp luật tồn tại cùng nhiều hình thái ý thức xã hội khác nhau như: ý thức chính trị, ý thức dao đức, ý thức tôn giáo, ý thức thâm mf. Trong đó, ý thức pháp luật giữ vị trí quan trọng, trung tâm trong hệ thống ý thức xã hội. Ị Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nxb Tư pháp, Hà Nội, tr.

Cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, ý thức pháp luật được nhận diện theo từng cá nhân, nhóm, cộng đồng xã hội, ý thức pháp luật luôn mang tính giai cấp. Ý thức pháp luật luôn chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tố như nền tảng kinh tế, kết cầu xã hội, tương quan so sánh lực lượng, quan điểm, tư tưởng của lực lượng cầm quyền, xu thế thời đại. Suy cho cùng ý thức pháp luật chính là sản phẩm từng giai cấp trong sự phát triển lịch sử xã hội. Nó là tiền dé để xây dựng các giá trị, chuân mực pháp lý đối với xã hội, là cơ sở dé hình thành thế giới quan pháp lý chính thống trong xã hội.

Trong xã hội có giai cấp, sự khác nhau về điều kiện sinh hoạt vật chất, tinh thần của mỗi giai cấp, tang lớp xã hội đã đem lại sự khác nhau nhất định về ý thức pháp luật giữa các giai cấp, tầng lớp. Trong đời sống pháp lí, ý thức pháp luật là nhân tố đóng vai trò quyết định chi phối trực tiếp đến tính chat, hiệu quả thực tế của các hoạt động pháp lí. Đặc điểm ý thức pháp luật Dưới góc độ tông quan, việc nghiên cứu ý thức pháp luật có thể rút ra những đặc điểm cơ bản, đó là: Ý thức pháp luật được coi là cơ sở, tiền đề thiết yếu dé tạo nên pháp luật. Pháp luật thực chất đó là chuẩn mực, thước đo hành vi và là đại lượng công bằng trong điều kiện có sự khác biệt của xã hội con người.

Cũng như mọi hình thái ý thức xã hội khác, ý thức pháp luật do tồn tại xã hội qui định. Các Mác đã viết: “Không phải ý thức của con người qui định tồn tại của họ, trái lại, chính tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”. Mặc dù vậy, ý thức pháp luật có tính độc lập tương đối với tồn tại xã hội. Gắn liền với sự vận động và phát triển của xã hội, ý thức pháp luật tác động trở lại đối với tồn tại xã hội theo những chiều hướng khác nhau, nó là tích cự nếu là ý thức pháp luật tiến bộ, là tiêu cực nếu nó là ý thức pháp luật lạc hậu hoặc không phù hợp.

Ý thức pháp luật phản ánh điều kiện tồn tại xã hội và là cơ sở nhận thức dé cải tạo, phục vụ xã hội của con người. Trong quá trình vận động và phát triển, ý thức pháp luật có tính kế thừa trên cơ sở chọn lọc đôi với một sô nhân tô của ý thức pháp luật trước đó, * C.Ăngghen toàn tập (2004), tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. chăng hạn như các nguyên lí, học thuyết của pháp luật hoặc các tư tưởng, giá trị pháp lí ghi nhận về quyên con người. Trong ý thức pháp luật có bộ phận tư tưởng khoa học về pháp luật có thé vượt lên trước tồn tại xã hội.

Đối với hệ tư tưởng pháp luật thì tri thức khoa học là yếu tố cơ bản bởi nó có thé đem lại sự tồn tại khách quan đối với tồn tại xã hội. Trong những điều kiện nhất định, tư tưởng khoa học có tính dẫn đường, đi trước đối với tồn tại xã hội. Điều này không đơn thuần khang định sự độc lập tương đối của ý thức pháp luật so với ton tại xã hội mà nó là tiền dé tư tưởng — pháp lí trực tiếp góp phần phục vụ cho quá trình điều chỉnh pháp luật và công cuộc cải tạo xã hội trên thực té. Ý thức pháp luật có quan hệ va sự tác động qua lại với các hình thai ý thức xã hội khác của thượng tầng pháp lí.

Nhìn chung sự tác động của ý thức pháp luật với ý thức chính trị, ý thức dao đức, ý thức tôn giáo. luôn thé hiện ở sự đan xen, tương hỗ lẫn nhau trong quá trình ton tại và vận động. Sẽ là sự tác động tích cực nếu có sự phù hợp giữa ý thức pháp luật với các hình ý thức đó và ngược lại, đó sẽ là nhân tố cản trở lẫn nhau nếu giữa các phạm trù ý thức đó thiếu đi sự tương đồng cần thiết. Sự tác động qua lại giữa ý thức pháp luật đối với các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng pháp lí như nhà nước, pháp luật luôn là sự tương tác cơ bản và có ý nghĩa quan trọng nhất.

Ý thức pháp luật chi phối trực tiếp việc hình thành hệ thống cơ quan nhà nước và quá trình thực thi quyền lực nhà nước. Y thức pháp luật là nhân tố tiền dé cho việc xây dựng pháp luật, t6 chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật. Cấu trúc của ý thức pháp luật Xem xét cấu trúc của ý thức pháp luật tức là xem xét các bộ phận hợp thành để tạo cơ sở quan trọng tìm ra các phương thức thích hợp nâng cao ý thức pháp luật. Ở góc độ chung, ý thức pháp luật với tính cách là hiện tượng xã hội có hai bộ phận hợp thành là: Tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật.

Tư tưởng pháp luật là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng, học thuyết, trường phái lí luận về pháp luật. Tư tưởng pháp luật là bộ phận ở cấp độ lí luận có tinh khái quát, tính hệ thống cao được hình thành một cách tự giác. Tư tưởng pháp luật soi sáng cho tâm lý pháp luật, định hướng các hành vi pháp lí đối với các chủ thê pháp luật. Tư tưởng pháp luật phản ánh sâu sắc những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, đó là sự nhận thức lí luận về tồn tại xã hội.

Về mặt nội dung, tư tưởng pháp luật có thể có các nhân tố mang tính khoa học hoặc cũng có thé là phản khoa học. Tư tưởng pháp luật khoa học phản ánh đúng đắn các mối quan hệ vật chất của xã hội và qui luật phát triển khách quan của xã hội. Ngược lại, hệ tư tưởng pháp luật phản khoa học cũng phản ánh các mối quan hệ vật chất của xã hội nhưng đó là sự phản ánh sai lầm, xuyên tạc và thiếu tính khách quan. Tư tưởng pháp luật không đơn thuần là sản phẩm của giai cấp cầm quyên sáng tạo nên mà nó còn hàm chứa các giá trị khoa học được đúc kết, kế thừa từ thực tế của nền văn minh pháp lí nhân loại.

Tư tưởng pháp luật được xây dựng trên cơ sở nén tảng tri thức pháp lí có tính kế thừa qua các giai đoạn phát triển. Tri thức pháp luật được hiểu là tong thé sự hiểu biết khoa học về pháp luật bao gồm cả phương diện lí luận, thực tiễn và đời sống pháp lí. Tri thức pháp lí được hình thành thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học; thông qua quá trình đào tạo chuyên ngành; thông qua hoạt động thực tiễn. Tâm lí pháp luật biểu hiện tâm trạng, xúc cảm, thái độ của con người đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lí khác.

Cũng như tư tưởng pháp luật, tâm lí pháp luật cũng có thé mạng tính tích cực hoặc tiêu cực. Tuy nhiên, do tâm lí là yếu tố chủ quan nên việc nhận diện những đặc tính của nó đòi hỏi phải có quá trình lâu dài và cần phải thông qua các hành vi pháp luật thực tiễn. Mặt khác, tâm lí pháp luật mặc dù có tinh 6n định tương đối nhưng nó cũng có thê biến đổi khi môi trường kinh tế, chính trị, pháp lí có những thay đổi. Vì vậy, coi trọng yếu tô tâm lí pháp luật đòi hỏi phải quan tâm yếu tố con người trong các hoạt động thực tiễn và điều kiện tồn tại xã hội ở mỗi giai đoạn.

Tâm lí pháp luật thể hiện ở các khía cạnh như: xúc cảm, niềm tin pháp li; ý chí và thái độ pháp lí. Giữa tư tưởng pháp luật va tâm lí pháp luật có mối liên hệ tác động lẫn nhau vì chúng có chung nguồn gốc là tồn tại xã hội, cùng phản ánh tôn tại xã hội. Tư tưởng pháp luật chỉ dao tâm lí pháp luật va 10 quá trình xác lập hành vi thực tế của con người trong đời sống pháp lí. Tâm lí pháp luật là tiền đề cho sự hình thành và phát triển của tư tưởng pháp luật.

Xúc cảm và niềm tin pháp lí được coi như cầu nối giữa cái bên ngoài (pháp luật, thực tiễn pháp lí.) với cái bên trong là nội tâm của chủ thé.