CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIEN VE XKLĐ 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong nền kinh tế thị trường, xuất khâu lao động (XKLD) là một bộ phận không thé thiếu của hoạt động kinh tế đối ngoại. XKLD mang day đủ tính chất của hoạt động xuất khâu nói chung. Ban chat của hoạt động XKLD là sự di dân tuy nhiên đây là sự di dân hợp pháp và được sự chấp thuận của các bên liên quan. Ở ngoài nước, các công trình nghiên cứu về di cư lao động quốc tế đã xuất hiện từ cuối thé kỷ XIX, trong đó có thể ké tới các công trình nghiên cứu gan đây như: OECD (2011), OECD Employment Outloook 2011, OECD Publishing; OECD (2012), OECD Employment Outloook 2012, OECD Publishing; OECD (2013), OECD Employment Outloook 2013, OECD Publishing; OECD (2014), OECD Employment Outloook 2014, OECD Publishing: là một chuỗi bài viết tổng hợp qua các năm trong Bao cáo triển vọng việc làm của OECD( Organization for Economic Cooperation and Development- Tổ chức Hợp tác va Phát triển Kinh tế).
Báo cáo cung cấp số liệu về dân số, lực lượng lao động, việc làm, thất nghiệp, cơ cau giới , tình trạng công việc. Các số liệu thống kê bao gồm các quốc gia là thành viên của OECD và toàn thể liên minh Châu Âu. Nội dung báo cáo cung cấp số liệu tong quan về tình hình di cư quốc tế năm 2010-2011, năm 2012-2013; phân tích các xu hướng di cư , các chính sách , luật pháp, hợp tác và đối thoại quốc tế ở cấp độ toàn cầu. ILO (2013), Global Employment Trends 2013: Recovering from a Second jobs Dip, ILO, Switzerland: Báo cáo nghiên cứu cuộc khủng hoảng việc lam toàn cầu, trong đó, tâm điểm là khủng hoảng tại các nước phát triển và ảnh hưởng của nó tới các quốc gia đang phát triển.
Báo cáo đưa ra các chỉ số định lượng và định tính của thị trường lao động toàn cau và khu vực, kết hợp phân tích các yếu tố vĩ mô dé đưa ra chính sách phù hợp. Patrick Belser (2000), Vietnam: On the road to labor- intensive growth?, The Policy Research Dissemination Center: Nghiên cứu tìm hiểu về quá trình thay đổi cơ cấu, chất lượng, sự chuyên dịch lao động giữa các ngành, tình hình xuất khẩu lao động nói chung Việt Nam trong giai đoạn 1993-1998. Ngoài ra chương 3 của Nghiên cứu đi sâu phân tích các quy định liên quan tới người lao động, lương tối thiểu và lương thực tế, thủ tục cần thiết khi muốn chấm dứt hợp đồng lao động từ đó đưa ra các nhận định về việc cần thiết cải cách luật lao động hay không. Futaba Ishizuka (2013), International labor Migration in Vietnam and the Impact Receiving Countries’ Policies, Institute of Developing Economies (IDE), JETRO, Japan: Nghiên cứu tìm hiểu về chính sách XKLD va hiệu quả tổ chức đưa lao động đi nước ngoai của Việt Nam dựa trên thực trạng XKLD của Việt Nam trong giai đoạn 2002-2012, đặc biệt chú trong tới hai thị trường chính là Hàn Quốc và Nhật Bản.
Nghiên cứu giải đáp câu hỏi tại sao vẫn tồn tại tình trạng lao động bỏ trốn khi tham gia lao động, giải pháp của chính phủ hai bên với van đề này như thé nào? Phần cuối nghiên cứu đưa ra kết luận về các tác động của chính sách tiếp nhận lao động của Hà Quốc và Nhật Bản tới XKLĐ Việt Nam nói chung và tình trạng lao động bỏ trốn nói riêng. Kannika Angsuthanasombat (2010), Situation and Trends of Vietnamese Labor Export , http://www.org/asf/ejourn/articles/kannika_a.pdf: Bai viét dé cập tới thực trang XKLD của Việt Nam nói chung, phân tích các điểm mạnh, các khó khăn gặp phải của lao động Việt Nam. Phần cuối bài viết, tác giả chỉ ra xu hướng XKLD sắp tới của Việt Nam. Bên cạnh các công trình nghiên cứu ngoài nước, trong nước cũng có nhiều công trình nghiên cứu về XKLĐ của Việt Nam nói chung và XKLĐ của Việt Nam sang từng thị trường, trong đó có thị trường Nhật Bản.
Các nghiên cứu liên quan tới đề tài XKLĐ rất phong phú, phần lớn khái quát về tình hình chung của XKLĐ Việt Nam: Nguyễn Lương Trào (1993): Mở rộng và nâng cao hiệu quả việc dua lao động di làm việc có thời hạn ở nước ngoài - Luan án tiễn sĩ kinh tế; Cao Văn Sâm (1994): Hoàn thiện hệ thống tổ chức và cơ chế xuất khẩu lao động - Luận án tiễn sĩ kinh tế; Trần Văn Hằng (1995): Các giải pháp nhằm đổi mới quản lý nhà nước về xuất khẩu lao động trong giai đoạn 1995-2010 - Luận án tiến sĩ kinh té;; Nguyễn Văn Tiến (2002): Đổi mới cơ chế quản lý nhà nước về xuất khẩu lao động - Thực trạng và giải pháp - Luận văn thạc si quản ly kinh tế; Nguyễn Phúc Khanh (2004): Xuất khẩu lao động với chương trình quốc gia về việc làm - Thực trạng và giải pháp - Đề tài khoa học cấp Bộ. Các nghiên cứu trên đều chỉ ra khái niệm và đặc điểm của XKLĐ, làm rõ các vấn đề về quản lý Nhà nước trong lĩnh vực XKLĐ, từ đó đưa ra đánh giá, giải pháp để đổi mới quản lý Nhà nước đối với lĩnh vực này.TS Đặng Đình Đào (2012): Tổng quan XKLĐ Việt Nam- Bài viết Tạp chí Kinh tế và Phát triển số 92; Nguyễn Đình Thiện (2000): M6t số van dé về xuất khẩu lao động của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - Luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị: nêu lên thực trang của hoạt động XKLD của Việt Nam, đưa ra các thành tựu và hạn chế của hoạt động này. Thông qua đó, các tác giả kiến nghị một số giải pháp nhằm đây mạnh hoạt động XKLĐ của Việt Nam. Nguyễn Tiến Dũng (2010), Phát triển xuất khẩu lao động Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế- Luận án Tiên sĩ: luận án đưa ra cơ sở lý luận của XKLĐ, nghiên cứu về thực trang XKLĐ nước ta tại một số thị trường như Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Malaysia.; thông qua đó đánh giá kết quả đạt được và hạn chế, kiến nghị các giải pháp dé phát triển hoạt động XKLĐ của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.
Tran Thu Hà(2007): Xuất khẩu lao động sang thị trường Đông Bắc Á- Luận văn thạc s¥;ThS Đỗ Thi Ngọc Duy (2009): Phân tích tình hình xuất khẩu lao động Việt Nam sang một số nước Châu A giai đoạn 2007 — 2009- Chuyên đề Kinh tế: các nghiên cứu ngoai chi ra cơ sở khoa học của XKLD đã đi sâu vào phân tích thực trạng XKLD tại các thị trường cụ thé: Hàn Quốc, Nhật Ban, Malaysia, Đài Loan., nêu bật các thành tự và hạn chế trong XKLD của Việt Nam, từ đó đưa ra các giải pháp day mạnh hoạt động này. Nguyễn Thị Hồng Bích(2007): Xuất khẩu lao động của một số nước Đông Nam Á kinh nghiệm và bài học- NXB Khoa học xã hội: Nghiên cứu cung cấp khái niệm chung về XKLD, tập trung phân tích tình hình XKLD của một số nước Đông Nam Á, tình hình XKLĐ của Việt Nam và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ thực tế XKLĐ của các nước Đông Nam Á khác. Đặc biệt cũng có một số công trình nghiên cứu chuyên sâu về thị trường Nhật Bản, bênh cạnh việc đưa ra cơ sở lý luận khoa học của XKLĐ, các nghiên cứu đều cung cấp bức tranh tông quan về thực trạng XKLD của Việt Nam sang Nhật Bản, qua đó kiến nghị các giải pháp thúc đây XKLĐ Việt Nam sang thị trường này. Có thé kế đến các nghiên cứu: Dinh Trung Thanh (2009) :Xuát khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản thập niên dau thé ky XXI - những van dé đặt ra và phương hướng giải quyết — chuyên đề nghiên cứu Số 268-269, tạp chí Kinh tế Châu A - Thái Binh Dương; Lưu Văn Hưng (2005)- Mộ: số vấn dé trong tuyển dụng lao động nước ngoài của Nhật Bản, Hàn quốc thời gian gân đây- Tạp chí Những van đề kinh tế thế giới, số 7 (111); TS.
Nguyễn Mạnh Tuấn: Xuất khẩu lao động sang thị trường Nhật Ban trong bồi cảnh mới: thực trạng và giải pháp— bai viết trên Tạp chí của Viện nghiên cứu Đông Bắc Á; Lê Thị Minh Vinh (2009): Xuất khẩu lao động của Việt Nam sang Nhật bản trong những năm dau thé kỷ XXI: Thực trạng và giải pháp- khóa luận cử nhân chuyên ngành Kinh tế; ThS. Phan Cao Nhật Anh (2009): Việt Nam hướng tới thị trường lao động có trình độ tại Nhật Bản- bài viết trên Tạp chí của Viện nghiên cứu Đông Bắc Á. Bản thân tác giả cũng đã có công trình nghiên cứu Xuất khẩu lao động Việt Nam sang Nhật Ban- Khóa luận cử nhân chuyên ngành Kinh tế quốc tế (2010) Tuy nhiên trong điều kiện nền kinh tế thế giới, khu vực và bản thân Nhật Bản cũng luôn hàm chứa những yếu tố biến đổi không ngừng có tác động không nhỏ tới việc tuyển dụng lao động nước ngoài; hoạt động XKLD của nước ta tại thị trường này còn nhiều tồn tại, khó khăn, có nhiều diễn biến phức tạp chưa giải quyết được thì việc nghiên cứu, làm rõ cả về lý luận và thực tiễn về XKLĐ nói chung, hoạt động XKLD của Việt Nam sang thị trường khu vực Nhật Ban nói riêng là cần thiết, với mong muốn đóng góp một vài nhìn nhận, đánh giá cũng như giải pháp giúp thị trường này phát triển hơn nữa trong tương lai.2 Cơ sở lý luận về xuất khẩu lao động 1.1 Khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu lao động 1.1 Các khải niệm cơ bản -Sức lao động: là toàn bộ năng lực thể chất và tinh thần của một con người dùng để sản xuất ra một hàng hóa, tạo ra một giá trị thặng dư nào đó. Sức lao động là yếu tố cơ bản và cần thiết nhất của quá trình sản xuất.
Trên thị trường lao động, giá ca hàng hóa sức lao động cũng tuân theo quy luật cung cầu thị trường để xác định giá cả. -Xuất khẩu lao động (XKLĐ): là hoạt động kinh té của một quốc gia thực hiện việc cung ứng lao động cho một quốc gia khác trên cơ sở những hiệp định hoặc hợp đồng có tính chất hợp pháp quy định sự thống nhất giữa quốc gia đưa và nhận lao động.