phần mở đầu; kết luận và kiến nghị; danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, đề án đƣợc kết cấu thành 03 chƣơng: Chƣơng 1. Những vấn đề lý luận về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trƣờng trên địa bàn quận. Thực trạng xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trƣờng trên địa bàn quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh. Giải pháp và lộ trình đảm bảo xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trƣờng trên địa bàn quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2025-2030.
7 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC MÔI TRƢỜNG TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 1. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trƣờng Luật và chính sách bảo vệ môi trƣờng (BVMT) là lĩnh vực tƣơng đối mới đối với hệ thống pháp luật Việt Nam cũng nhƣ nhiều quốc gia trên thế giới. Chính vì sự chậm phổ biến pháp luật môi trƣờng cũng nhƣ các biện pháp chế tài xử lý hành vi vi phạm trong lĩnh vực môi trƣờng đã dẫn đến nhiều hoạt động xâm hại môi trƣờng của các cá nhân, tổ chức trong thời gian qua. Do đó việc phổ biến kiến thức pháp luật môi trƣờng cũng nhƣ nâng cao hiệu quả công tác xử phạt các hành vi vi phạm trở thành giải pháp then chốt cho vấn đề nêu trên.
Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường Định nghĩa vi phạm hành chính (VPHC) đƣợc nêu rõ tại khoản 2, điều 1, Pháp lệnh xử lý VPHC ngày 06 tháng 07 năm 1995 có sửa đổi, bổ sung ngày 02 tháng 07 năm 2002, theo đó “vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Nhƣ vậy, định nghĩa trên đã chỉ ra đặc điểm pháp lý cơ bản của VPHC là việc xâm phạm các quy định quản lý nhà nƣớc, làm trái quy định của pháp luật và do đó cần phải bị xử phạt hành chính. Tƣơng tự các hành vi vi phạm pháp luật khác, VPHC cũng tác động xấu đến sự phát triển của xã hội, xâm phạm đến các quy tắc quản lý hành chính Nhà nƣớc, ảnh hƣởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức. Do đó, để đảm bảo các cá nhân, tổ chức nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của pháp luật cũng nhƣ răn đe các hành vi làm trái quy định của pháp luật, duy trì trật tự, kỷ cƣơng trong xã hội, việc áp dụng các biện pháp xử phạt vi phạm hành chính (XPVPHC) là cần thiết và là một nội dung quan trọng trong công tác quản lý nhà nƣớc.
Theo Luật xử lý VPHC năm 2012, “Xử phạt 8 vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Nhiều quy định pháp luật về XPVPHC đã đƣợc ban hành, trong đó, những cơ sở pháp lý quan trọng để tiến hành hoạt động XPVPHC gồm Luật xử lý VPHC số 15/2012/QH13 ngày 20/6/2012 [9]; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật xử lý vi phạm hành chính số 67/2020/QH14 ngày 13/11/2020 [13]; Nghị định số 118/2021/NĐ-CP ngày 23/12/2021 của Chính phủ, quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật xử lý vi phạm hành chính [1]. Trong lĩnh vực môi trƣờng, VPHC là hình thức vi phạm phổ biến nhất, những hành vi này không chỉ vi phạm các quy tắc quản lý hành chính Nhà nƣớc trong lĩnh vực môi trƣờng mà còn có thể trực tiếp hoặc gián tiếp tác động đến môi trƣờng theo chiều hƣớng xấu, xâm hại tài sản, tính mạng và sức khỏe của cá nhân, tổ chức. Do đó, Nhà nƣớc áp dụng các biện pháp xử phạt để chế tài các đối tƣợng có hành vi vi phạm.
Việc XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng không những đóng vai trò quan trọng quyết định hiệu quả của công tác quản lý Nhà nƣớc trong lĩnh vực BVMT mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường được hiểu là biện pháp chế tài (cảnh cáo, phạt tiền, tước quyền sử dụng giấy phép, tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để vi phạm) do cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường. Các biện pháp này đƣợc áp dụng nhằm mục đích ngăn chặn, giảm thiểu và khắc phục các hậu quả xấu gây ra cho môi trƣờng, đồng thời răn đe, giáo dục các đối tƣợng vi phạm và nâng cao ý thức BVMT của cộng đồng. Các căn cứ pháp lý cho hoạt động xử phạt VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng bao gồm Luật Bảo vệ môi trƣờng 2020 [12], Nghị định số 45/2022/NĐ-CP của Chính phủ, ban hành ngày 07/7/2022, quy định về xử phạt VPHC trong lĩnh vực BVMT [2].
Ngoài ra, Chính phủ cũng ban hành các nghị định, quy định cụ thể về hành vi VPHC, hình thức xử 9 phạt, mức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả, thẩm quyền xử phạt và thẩm quyền lập biên bản VPHC đối với từng lĩnh vực quản lý Nhà nƣớc. Đặc điểm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường Phân tích dƣới góc độ luật học, việc XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng mang những đặc điểm sau: Thứ nhất, XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng là một biện pháp quan trọng nhằm ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật môi trƣờng mà chƣa đủ nghiêm trọng để truy cứu trách nhiệm hình sự. XPVPHC giúp ngăn chặn và răn đe các hành vi vi phạm, bên cạnh đó còn tạo ra sức ép pháp lý buộc các cá nhân và tổ chức phải tuân thủ các quy định về BVMT. Đây là bƣớc đầu tiên nhằm phòng ngừa các hành vi vi phạm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn.
Ngoài việc áp dụng các biện pháp phạt tiền hoặc tƣớc quyền sử dụng giấy phép, các biện pháp XPVPHC còn bao gồm việc yêu cầu cá nhân hoặc tổ chức khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra hoặc khôi phục tình trạng môi trƣờng ban đầu. Thứ hai, chủ thể có thẩm quyền XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng là các cá nhân và tổ chức Nhà nƣớc đƣợc trao thẩm quyền quản lý Nhà nƣớc về môi trƣờng bao gồm Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp, các cơ quan quản lý Nhà nƣớc về môi trƣờng các cấp từ trung ƣơng đến địa phƣơng, lực lƣợng thanh tra chuyên ngành về môi trƣờng, lực lƣợng cảnh sát môi trƣờng và một số cơ quan khác. Những cơ quan này đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về BVMT. Thứ ba, đối tƣợng bị XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng chính là các cá nhân và tổ chức có hành vi xâm hại đến môi trƣờng.
Cá nhân bị xử phạt bao gồm những ngƣời tham gia vào các hoạt động xâm hại môi trƣờng. Trong khi đó, tổ chức bao gồm các công ty, doanh nghiệp có hành vi vi phạm các quy định về BVMT. Ngoài ra tổ chức vi phạm bị xử phạt cũng có thể bao gồm các tổ chức hành chính, cơ quan Nhà nƣớc không tuân thủ quy định về BVMT. 10 Thứ tư, XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng đƣợc tiến hành khi hành vi vi phạm các quy định pháp luật về BVMT đƣợc xác lập.
Căn cứ theo khoản 2, điều 3, Pháp lệnh xử lý VPHC [16] quy định: “cá nhân, tổ chức chỉ bị XPVPHC khi có VPHC do pháp luật quy định”. Nhƣ vậy, hoạt động XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng chỉ đƣợc thực hiện khi chủ thể có thẩm quyền xử phạt chứng minh đƣợc hành vi vi phạm các quy định pháp luật về BVMT của cá nhân, tổ chức. Thứ năm, XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng là hoạt động cƣỡng chế mang tính quyền lực Nhà nƣớc. Cụ thể, XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng là hình thức áp dụng biện pháp xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả (nếu có) dƣới dạng cƣỡng chế hành chính.
Tính quyền lực Nhà nƣớc còn thể hiện thông qua việc cƣỡng chế hành chính chỉ có cơ quan Nhà nƣớc, cá nhân có thẩm quyền trong các cơ quan Nhà nƣớc đƣợc Nhà nƣớc trao thẩm quyền XPVPHC tiến hành. Cá nhân, tổ chức VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng bị xử phạt cần phải nghiêm chỉnh chấp hành. Nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường Trong công tác XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng, một số nguyên tắc quan trọng đƣợc quy định trong Luật BVMT 2020 [12] và các văn bản pháp luật liên quan cần đƣợc tuân thủ và áp dụng. Các nguyên tắc này bao gồm: Thứ nhất, nguyên tắc mọi VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng phải đƣợc phát hiện, ngăn chặn kịp thời và phải bị xử lý nghiêm minh.
Hậu quả do VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng gây ra phải đƣợc khắc phục theo đúng quy định của pháp luật. VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng là hành vi trái quy định của pháp luật nên có tính nguy hiểm cho xã hội. Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng thể hiện ở chỗ phá vỡ trật tự xã hội đƣợc Nhà nƣớc thiết lập, xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, xã hội, Nhà nƣớc. Việc phát hiện, ngăn chặn kịp thời hành vi VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng sẽ góp phần xác minh các tình tiết liên quan đến vi phạm để xử lý chính xác hay ngăn chặn tác động tiêu cực của hành vi vi phạm.
11 Thứ hai, nguyên tắc XPVPHC trong lĩnh vực môi trƣờng đƣợc tiến hành nhanh chóng, công khai, khách quan, đúng thẩm quyền, bảo đảm công bằng, đúng quy định của pháp luật. VPHC trong lĩnh vực môi trƣờng đƣợc coi là hành vi có tính nguy hiểm thấp hơn tội phạm nên thông thƣờng việc xử phạt VPHC không phải mất quá nhiều thời gian mà vẫn có thể đảm bảo chính xác, đúng pháp luật. Việc xử phạt nhanh chóng còn nhằm ngăn ngừa kịp thời các tác động tiêu cực do VPHC gây ra.