Chương 1. Một số vấn đề lý luận và quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi. Thực trạng xét xử sơ thâm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi trên địa bàn tỉnh Nghệ An và giải pháp nâng cao hiệu quả. MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CUA PHÁP LUAT TO TUNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VE XÉT XỬ SƠ THÂM VỤ ÁN HÌNH SỰ DOI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUOI 1.
Một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối người dưới 18 tuổi 1. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi 1. Khái niệm người dưới 18 tuổi Ở Việt Nam, người được coi là có nhận thức đầy đủ là người từ đủ 18 tuổi trở lên hay còn gọi là người đã thành niên, người dưới 18 tuổi còn gọi là người chưa thành niên. Trong Từ dién tiếng Việt có nêu rõ khái niệm người dưới 18 tuổi hay người chưa thành niên như sau: "Người chưa thành niên là người chưa phát triển day đủ, toàn diện về thé lực, trí tuệ, tinh than cũng như chưa có day đủ quyên và nghĩa vụ công dân".
[Viện ngôn ngữ học (2005), Từ điển tiếng Việt, NXB Da Nẵng] Theo quy định tại Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1990 thì: “Trẻ em có nghĩa là người dưới T8 tuổi trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó có quy định tuổi thành niên sớm hơn". Ngoài ra, trong các Quy tắc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước tự do năm 1990 của Liên Hợp quốc cho rằng: “Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi” [điềm a Quy tắc 11].Tuy nhiên, trên thực té, tuy thudc vao su phat triển và van hóa mà mỗi quốc gia sẽ có những quy định cụ thể khác nhau. Trong pháp luật Việt Nam, khái niệm về người dưới 18 tuổi lần đầu được nêu ra tại Điều 20 Bộ luật Dân sự năm 1995 như sau “Người từ du mười tám tuổi trở lên là người thành niên. Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên.
Thông qua những kinh nghiệm được thừa nhận trong quá khứ, đồng thời kết hợp với các thành tựu do các ngành khoa học khác mang lại và tiếp thu các văn bản pháp luật quốc tế mà tuỳ theo từng lĩnh vực điều chỉnh của từng ngành luật, khái niệm vê người chưa thành niên, được hiệu 13 như sau: Tại khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên" hay trong Bộ luật Lao động năm 2019 cũng quy định người lao động chưa thành niên là người dưới 18 tuôi. Như vậy, có thé thống nhất một quan điểm là người dưới 18 tuổi chính là người chưa thành niên. Độ tuổi người chưa thành niên được xác định thống nhất trong Hiến Pháp năm 2013, BLHS năm 2015, BLTTHS năm 2015, Bộ luật Lao động năm 2019, Bộ luật Dân sự năm 2015 và một số văn bản quy phạm pháp luật khác. Tat ca các văn bản pháp luật đó đều quy định tuổi của người chưa thành niên là đưới 18 tuổi và quy định riêng những chế định pháp luật đối với người chưa thành niên trong từng lĩnh vực cụ thê.
Có thé thấy, các quan điểm này của pháp luật Việt Nam cũng hoàn toàn phù hợp với các quan điểm trên thế giới như Công ước quốc tế về quyền trẻ em ngày 20/2/1990 mà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là thành viên. Tuy nhiên cần phải phân biệt giữa khái niệm người chưa thành niên và khái niệm trẻ em. Theo Điều 1 Luật Trẻ em năm 2016: “Tré em là người dưới 16 tuổi”. Về thuật ngữ, BLHS năm 2015 đã sử dụng thuật ngữ “người dưới 18 tuổi” thay cho thuật ngữ “người chưa thành niên” và “người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi” thay cho thuật ngữ “trẻ em”.
Qua những phân tích trên, có thé hiểu khái niệm: Người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên, chưa phát triển hoàn thiện về thé chất và tinh than, chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên. Đặc điểm người dưới 18 tuổi Đối với người dưới 18 tuổi thì có những đặc điểm nỗi bật, phân biệt được họ với đối tượng khác, cụ thể như sau: + Về trạng thái cảm xúc Người dưới 18 tuổi là người đang trong quá trình phát triển cả về tâm sinh lý và ý thức. Theo khía cạnh y học, trong giai đoạn này, các vùng não 14 điều khiển cảm xúc của ho đang phát triển và trưởng thành, được đặc trưng bởi những bộc phát do tự phát mà có [Evan G. Graber, DO (2021), Nemours/Alfred I.
duPont Hospital for Children, Sw phát triển ở tuổi vi thành niên]. Do đó, tính không 6n định về cảm xúc là một kết quả trực tiếp của sự phát triển thần kinh trong thời kỳ này. Có thé thấy đây là giai đoạn phát triển rất phức tạp, điển hình là trạng thái tâm trạng, cảm xúc, cách suy nghĩ của họ cũng đã phức tạp hơn người đã trưởng thành. Có thê hiểu đây là giai đoạn người dưới 18 tuổi mat cân bằng tạm thời về trạng thái xúc cảm, và chính điều này là một trong những nhân tố có thé dẫn tới hành vi phạm tội khi các em không làm chủ được bản thân và khi nó được kết hợp với một số yếu tố tâm lí có tính tiêu cực khác.
Có nhiều trường hợp chỉ vì mâu thuẫn nhỏ nhặt, do xuất phát từ những lời qua tiếng lại, họ đã không kiềm chế được bản thân dẫn đến sự nóng giận quá khích họ đã phạm sai lầm. + Về nhu cẩu độc lập Nhu cầu độc lập của người dưới 18 tuôi thể hiện sự mong muốn tự hành động, tự đưa ra quyết định theo cách phù hợp với nhận thức của bản thân. Sự hình thành và phát triển nhu cầu độc lập ở người dưới 18 tuổi là sự phát triển tâm lí có tính chất tất yêu. Ho muốn tự khang định những phát triển của minh về nhân cách trên con đường trở thành người lớn.
Tuy nhiên, nhu cầu độc lập khi được phát triển theo hướng thái quá thì những hành vi này của người dưới 18 tudi sẽ mang tính chất lệch chuẩn, dẫn tới các hành vi phạm tội. Đa sé người dưới 18 tuổi phạm tội đều có nhu cầu độc lập quá mức kèm theo tính tự chủ kém. Họ cho rằng mình đã là người lớn, đã đủ chín chắn để có thể làm mọi việc ma mình thích. Thêm vào đó là sự thiếu quan tâm giáo dục từ gia đình và nhà trường đã dẫn đến những hậu quả đáng tiếc đối với nhóm đối tượng này.
+ Về nhận thức pháp luật 15 Hoạt động học tập đối với người dưới 18 tuổi là hoạt động chủ đạo, nó giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển tâm lý, nhân cách. Quá trình học tập ảnh hưởng một phần không nhỏ đến nhận thức và sự phát triển của lứa tuôi này. Qua thực tiễn nghiên cứu và thống kê hiện nay, đối với trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội, các em thường có những biểu hiện như học vấn kém, biểu hiện tiêu cực đối với học tập, dẫn đến kiến thức xã hội và ý thức pháp luật của họ còn rất hạn chế; dé sa ngã và dé nhiễm những thói hư tật xấu từ chính môi trường học đường từ đó dẫn đến những hành vi phạm pháp luật. Đa số đối tượng này thường thờ ơ, lãnh đạm đối với các quy định của pháp luật.
Tóm lại, người dưới 18 tuổi phạm tội thông thường là để thỏa mãn nhu cầu bộc phát, chứ các em chưa thực sự nhận ra đó là những hành vi nguy hiểm cho xã hội cũng như những hậu quả pháp lý các em phải chịu khi thực hiện những hành VI này. Còn đối với người dưới 18 tuổi là bị hại hoặc người làm chứng, thông thường do nhận thức và hiểu biết chưa đủ về tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác, nên nhiều trường hợp, các em không nhận thức được quyền và lợi ích hợp pháp của mình đang bị xâm hại, không dám tổ giác, khiến cho hành vi phạm tội dễ dàng diễn ra hơn. + Về nhu cau khám phá cái mới Tìm hiểu, khám phá cái mới là một trong những nhu cầu của các em ở lứa tuổi chưa thành niên. Trong thời buồi công nghệ 4.0, mang internet phủ sóng, các phương tiện thông tin đại chúng phát triển mạnh mẽ và hiện đại như hiện nay thì khao khát hiểu biết của người dưới 18 tuổi là rất lớn, bao gồm phạm vi cuộc sống xung quanh mình, phạm vi đất nước mình và phạm vi cuộc sống ngoài đất nước mình.
Điều này giúp cho người dưới 18 tuổi nâng cao nhận thức, hiểu biết cho mình, góp phần quan trọng trong việc phát triển nhân cách của họ. 16 Tuy nhiên, tồn tại mặt tiêu cực ở đây là các đối tượng này ngoài nhu cầu khám phá cái mới thì họ còn có nhu cầu tìm tòi, thử nghiệm cái mới, bao gồm cả những hoạt động thiếu lành mạnh, trái với các chuẩn mực xã hội. Hiện nay trên mạng Internet có rất nhiều thông tin, tuy nhiên người dưới 18 tuổi chưa có khả năng chọn lọc và tiếp nhận thông tin nào tốt, thông tin nào xấu. Nếu không có sự hướng dẫn, kiểm tra, giám sát của gia đình, xã hội đồng thời bản thân không làm chủ thi sẽ dan đến những hành vi vi phạm pháp luật.
Tom lại, người dưới 18 tuổi phạm tội thường có tính hiểu động, bắt cần, hay tò mò, có tính độc lập cao, hay bắt chước, khả năng tự chủ kém, nhận thức học tập, nhận thức pháp luật còn hạn chế và yếu kém,. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi “Xét xử” là từ Hán Việt được hiểu theo nghĩa là xem xét và phán xử. Theo Từ điển Luật hoc năm 2006, xét xử là “Hoat động xem xét, đánh gia ban chất pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước dua ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc” [Tw điển Luật học, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr. Xét xử là hoạt động đặc trưng, là chức năng, nhiệm vụ của Tòa án và Tòa án là cơ quan duy nhất được đảm nhiệm chức năng xét xử theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay.