Chương 1 MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE XÁC ĐỊNH THIET HAI TRONG BOI THUONG THIET HAI NGOAI HOP DONG 1. Khái niệm, đặc điểm của xác định thiệt hai trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 1. Khái niệm xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Phải khăng định rằng, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự, trong đó có chủ thể gây hại đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, các quyên, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc các chủ thể khác. Việc đặt ra trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được thực hiện trong trường hợp có đủ các căn cứ, điều kiện phát sinh theo quy định của pháp luật.
Trong đó việc xảy ra thiệt hại là điều kiện tiên quyết, đặc biệt quan trọng. Bởi lẽ, mục đích của bồi thường thiệt hại nói chung và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói riêng là khôi phục, là bù đắp những tốn thất cho người phải gánh chịu các thiệt hại, do vậy, nếu không có thiệt hại phát sinh thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng sẽ không được đặt ra dù trong thực tế thực sự phát sinh hành vi trái pháp luật. Thiét hại là mat mát, hư hỏng nặng nề về người va của [14, tr. Cách hiểu này phù hợp với quan điểm cé điển khi nói về thiệt hại khi chỉ công nhận những thiệt hại về tài sản và tính mạng, sức khỏe của con người.
Hiện nay, khái niệm này được mở rộng hơn, là “ton thất vé tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín tài sản cua cá nhân, tổ chức được pháp luật bảo vệ” [26, tr. Và việc xác định thiệt hại là điều quan trọng, nhất là trong viéc giải quyết yêu cầu về bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, trong khoa học pháp lý hiện nay thì cách hiểu về xác định thiệt hại còn nhiều quan điểm còn tôn tại. Có người cho rằng, xác định thiệt hại là các quy định của luật.
Có người cho răng, xác định thiệt hại là những phương pháp dé tính những tốn thất trên thực tế mà người bị thiệt hại phải gánh chịu, từ đó làm cơ sở cho việc giải quyết vấn đề yêu cầu bồi thường. Cũng có quan niệm cho rằng: Xác định thiệt hại là tổng hợp các quy định liên quan đến những thiệt hại được bồi thường khi đối tượng được luật bảo vệ bị xâm phạm. Theo quan điểm của tác giả: Xác định thiệt hại là một công đoạn quan trọng của quá trình giải quyết bồi thường thiệt hại, được tiễn hành bởi một hoặc nhiều chủ thé khác nhau, sử dụng các phương pháp, cách thức dé tính những ton thất xảy ra trên thực tế, làm cơ sở cho việc giải quyết yêu cầu bồi thường. Đặc điểm của xác định thiệt hại trong bi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Thứ nhất, xác định thiệt hại là hoạt động quan trọng trong việc giải quyết yêu cầu bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Trong đời sống xã hội, việc phát sinh hành vi làm ảnh hưởng đến quyên, lợi ích hợp pháp của người khác diễn ra tương đối phổ biến, với nhiều hình thức, mức độ thiệt hại khác nhau. Khi đó, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm bồi thường. Và dé có thé đưa ra mức bồi thường thiệt hại một cách hợp lý, hợp pháp thì đầu tiên phải sử dụng các phương pháp để xác định được các thiệt hại xảy ra trên thực tế. Nếu như không xác định thiệt hại thì không có cơ sở để xác định mức bồi thường thiệt hại.
Nếu xác định thiệt hại không chính xác thì giải quyết bồi thường không hiệu quả, dẫn đến mâu thuẫn, bất cập, thậm chí có thé dẫn đến kháng cáo, kháng nghị đối với bản án của Tòa. Thứ hai, xác định thiệt hai trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có thể do các bên thỏa thuận hoặc do pháp luật quy định. 10 Xuất phát từ nguyên tắc tự thỏa thuận trong bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, các bên có thê tự thỏa thuận, thương lượng với nhau trong việc xác định các thiệt hại xảy ra, từ đó làm cơ sở ấn định mức bồi thường. Khi các bên thỏa thuận có thé lớn hoặc nhỏ hơn hoặc bằng mức độ tốn thất thực tế.
Trường hợp các bên không thỏa thuận được thì việc xác định thiệt hại trong trường hợp này được xác định dựa trên các quy định của pháp luật. Thứ ba, việc xác định thiệt hại có thé do nhiễu chủ thể tiễn hành bang các phương pháp khác nhau. Không chỉ một mà có thé có nhiều chủ thé cùng tham gia vào quá trình xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Đó có thé là người trực tiếp đưa ra yêu cầu bồi thường thiệt hại, nêu rõ từng thiệt hại thực tế đã xảy ra, mức bồi thường mong muốn và các tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ.
Đó cũng có thé là người gây thiệt hai, đưa ra các căn cứ đề xác định thiệt hại thực tế đối với người bị thiệt hại nhăm bảo vệ quyền lợi cho mình trước các yêu cầu của người bị thiệt hại. Một chủ thé khác cũng có tư cách tham gia xác định thiệt hại là Tòa án. Việc tham gia của Tòa án trong việc xác định thiệt hại được thực hiện khi các bên không tự thỏa thuận giải quyết mức bồi thường thiệt hại. Các chủ thể này có thé sử dụng các phương pháp thu thập bằng chứng, chứng cứ nhằm hướng đến việc giải quyết yêu cầu bồi thường.
Thứ tư, quá trình xác định thiệt hại phải đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc nhất định. Xác định thiệt hại là hoạt động quan trọng trong việc giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, vì vậy, khi xác định thiệt hại phải tuân thủ các nguyên tắc nhất định, nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xác. Có thể ké đến các nguyên tắc như: Tôn trọng sự thỏa thuận của các bên trong xác định thiệt hại; tôn trọng sự thật khách quan; kip thời, chính xác. 11 Thứ năm, xác định thiệt hại phải căn cứ vào những ton thất thực tế.
Tổn thất thực tế được hiểu là những thiệt hại xảy ra trên thực tế, xuất phát trực tiếp từ hành vi xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Chính vì vậy, khi xác định thiệt hại trong vụ án bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải dựa trên những bằng chứng, chứng cứ xác thực. Ví dụ, việc thuê phương tiện đưa người bị thiệt hại đến cơ sở khám chữa bệnh và trở về nơi ở được xác định dựa trên vé tàu, vé xe hay chi phí khám bệnh, chữa bệnh xác định dựa trên tiền đóng viện phí, hóa đơn mua thuốc,.có như vậy thì việc xác định thiệt hại được đảm bảo chính xác hơn. Nguyên tắc xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Xuất phát từ vai trò của việc xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nên trong quá trình xác định thiệt hại cần đảm bảo một số nguyên tắc sau: Thứ nhất, nguyên tắc tự thỏa thuận giữa các bên về việc xác định các thiệt hại thực tế xảy ra Nguyên tắc này xuất phát từ việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự.
Chính vì vậy, nguyên tắc tự thỏa thuận là nguyên tắc đầu tiên mà các bên được phép áp dụng. Các bên có quyên tự do thỏa thuận về việc cùng xác định thiệt hại, chủ thể giám định thiệt hại hay mức độ thiệt hại xảy ra trên thực tế. Các bên phải đảm bảo rằng việc thỏa thuận là hoàn toàn tự nguyện, bình đăng, không có sự lừa dối, cưỡng ép. Việc đảm bảo nguyên tắc tự thỏa thuận góp phan vào việc xác định thiệt hai và giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có hiệu quả.
Thứ hai, xác định thiệt hại phải kịp thời và xảy ra trên thực rễ Khi có thiệt hại xảy ra có thé làm chủ thể bị thiệt hại lâm vào tinh trạng khó khăn, cả về vật chất hoặc tinh thần. Chính vì vậy, việc xác định các thiệt 12 hại xảy ra là điều cần thiết và phải được thực hiện nhanh chóng, chính xác, đáp ứng yêu cầu về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Trong quá trình xác định thiệt hại thì các thiệt hại xảy ra trên thực tế cần được đảm bảo chính xác. Đó là các thiệt hại đã xay ra, có thể là thiệt hại về vật chất hay thiệt hại về tinh thần được tính thành tiền tại thời điểm giải quyết bồi thường.
Đối với các thiệt hại phát sinh sau thời điểm giải quyết bồi thường lần đầu được xác định tại thời điểm giải quyết bồi thường lần tiếp theo nếu có yêu cầu của người bị thiệt hại. Ví dụ: Do tranh chấp cá nhân, A đã dùng thanh sắt đập vào người B, làm B phải điều trị dài ngày. Tại thời điểm Tòa án giải quyết bồi thường thì tổng thiệt hại thực tế là X đồng, bao gồm: chi phi điều trị, mức thu nhập bị mất hoặc giảm sút; chi phí cho người chăm sóc, tốn that tinh thần. Sau đó, B vẫn phải tiếp tục điều trị thì các chỉ phí phát sinh sau thời điểm Tòa án giải quyết sẽ được giải quyết trong vụ án khác nếu có yêu cầu của người bị thiệt hại.
Thứ ba, nguyên tắc tôn trọng sự thật khách quan trong việc xác định thiệt hại trong bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Đây là nguyên tắc quan trọng trong quá trình xác định thiệt hại cũng như giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Đề xác định thiệt hại có kết quả đảm bảo tính khách quan và phù hợp với thực tế mà các bên đều có thé chấp nhận được thì những chủ thé có thâm quyền, những người tham gia xác định thiệt hại và cả các bên trong quan hệ bồi thường thiệt hại đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật hiện hành trên cơ sở tôn trọng sự thật khách quan, tránh phụ thuộc vào những yếu tố chủ quan bên ngoài. Phân loại xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Có nhiều căn cứ để phân loại xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, ở đây liệt kê ra một số phương pháp như sau: 13 1.