Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ TRONG LĨNH VỰC GIAO THÔNG VẬN TẢI 1. Những khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về công nghệ số: Công nghệ số là tập hợp các công nghệ sử dụng dữ liệu số để thực hiện các hoạt động tự động hóa, phân tích, và chia sẻ thông tin, nhờ đó cải thiện hiệu quả và tối ưu hóa các quy trình trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Các công nghệ số bao gồm các hệ thống và thiết bị sử dụng dữ liệu số để lưu trữ, xử lý và truyền tải thông tin, giúp nâng cao năng suất, giảm thiểu sai sót và hỗ trợ ra quyết định chính xác hơn.
Ứng dụng công nghệ số là việc sử dụng các công nghệ hiện đại, phổ biến như công nghệ điện toán đám mây (Cloud), Internet kết nối vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big data), trí tuệ nhân tạo (AI), chuỗi khối (Blockchain) và các công nghệ di động để chuyển đổi đang góp phần thúc đẩy chuyển đổi số và tạo ra những thay đổi sâu rộng trong các ngành công nghiệp, giáo dục, y tế, và dịch vụ công. Công nghệ số giúp tiết kiệm thời gian, chi phí, nâng cao hiệu quả và tạo ra giá trị mới cho người dùng; thay đổi cách thức làm việc và cung cấp các dịch vụ, mang đến những cơ hội mới và thách thức cho mọi lĩnh vực trong xã hội. Công nghệ số được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực nhằm tối ưu hóa quy trình, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường trải nghiệm người dùng. Một số ví dụ điển hình của ứng dụng công nghệ số bao gồm: - Kinh doanh thương mại điện tử: sử dụng nền tảng thương mại điện tử AI để cá nhân hoá trải nghiệm khách hàng và dữ liệu để phân tích hành vi người tiêu dùng.
- Quản lý hành chính công: Chính phủ điện tử, dịch vụ công trực tuyến giúp người dân thực hiện các thủ tục hành chính dễ dàng hơn. - Giáo dục: nền tảng học trực tuyến, lớp học ảo và công nghệ VR/AR hỗ trợ học tập từ xa. 9 - Y tế: ứng dụng AI trong chẩn đoán, hồ sơ bệnh án điện tử và IoT trong giám sát sức khoẻ từ xa. - Giao thông: sử dụng IoT để quản lý giao thông, camera thông minh và phân tích dữ liệu để giảm ùn tắc và nâng cao an toàn trong giao thông.
Ứng dụng công nghệ số không chỉ cải tiến hoạt động của các tổ chức, doanh nghiệp mà còn tạo ra nhiều mô hình kinh doanh mới, thúc đẩy sự phát triển kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống. Khái niệm về công nghệ thông tin: Công nghệ thông tin: (information technology, viết tắt là IT) được hình thành từ ngành khoa học máy tính. Đây là một khái niệm khá rộng, đã bao hàm bên trong nhiều khái niệm khác nhau. Hiện nay, CNTT được hiểu là “Công nghệ thông tin là tập hợp các phương pháp khoa học, công nghệ và công cụ kỹ thuật hiện đại để sản xuất, truyền đưa, thu thập, xử lý, lưu trữ và trao đổi thông tin số” (tại Khoản 1, Điều 4, Luật Công nghệ thông tin năm 2006).
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc ứng dụng CNTT là xu thế, tối ưu hoá công tác quản lý của Nhà nước; tạo động lực quan trọng phát triển kinh tế tri thức, xã hội thông tin, nâng cao năng lực cạnh tranh trong quá trình hội nhập quốc tế; góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bảo đảm phát triển nhanh và bền vững đất nước. Khó khăn, thách thức của ứng dụng công nghệ số: Ứng dụng công nghệ số bắt nguồn từ những đột phá về công nghệ mới, nhưng ứng dụng công nghệ số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ, quan trọng hơn là chấp nhận cái mới, tư duy mới. Vì thế, công nghệ số là cuộc cách mạng về tư duy, nhận thức, thể chế, chính sách nhiều hơn là một cuộc cách mạng về công nghệ. Trích cuốn “Cẩm nang Chuyển đổi số” của Bộ Thông tin và Truyền thông, nêu khó khăn và thách thức lớn nhất của chuyển đổi số là thay đổi thói quen.
Thách thức lớn nhất của chuyển đổi số là có nhận thức đúng. 10 Con người đã quen với môi trường thực trong nhiều thế kỷ. Chuyển lên môi trường số là thay đổi thói quen. Thay đổi thói quen là việc khó.
Thay đổi thói quen làm việc lâu dài. Đổi mới cách thức làm việc ở một tổ chức, doanh nghiệp đều phụ thuộc chủ yếu vào quyết tâm của người đứng đầu. Ứng dụng công nghệ số là chuyện chưa có tiền lệ, vì vậy, nhận thức đúng là việc khó. Tùy thuộc vào mô hình hoạt động từng tổ chức mà vận dụng công nghệ số cho phù hợp.
Tư duy nhận thức của người lãnh đạo sẽ quyết định vào việc dám làm hay không dám làm, dám chấp nhận thay đổi cách nhìn nhận về công nghệ. Khái niệm về ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực giao thông vận tải: Ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực GTVT bao gồm việc tích hợp các công nghệ hiện đại để cải thiện hiệu quả, an toàn và tính bền vững của hệ thống giao thông. Ứng dụng các công nghệ mới vào lĩnh vực chuyên ngành để cải thiện việc quản lý, điều hành, tối ưu hoá các hoạt động liên quan đến GTVT và mang lại nhiều lợi ích như: - Quản lý giao thông thông minh (ITS): các camera và cảm biến IoT được lắp đặt tại các điểm giao thông trọng yếu giúp giám sát lưu lượng xe, phát hiện ùn tắc và điều tiết đèn giao thông; Hệ thống này cũng giúp phát hiện các hành vi vi phạm như vượt đèn đỏ, chạy quá tốc độ, từ đó cải thiện an toàn giao thông. Sử dụng công nghệ AI để phân tích lưu lượng và điều chỉnh tín hiệu đèn giao thông tự động, linh hoạt mục đích giảm thiểu tình trạng ùn tắc giao thông.
- Ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) trong dự báo và phân tích giao thông: ứng dụng điều hướng và người dùng để dự báo nhu cầu đi lại, từ đó tối ưu hóa kế hoạch giao thông và lộ trình di chuyển; Dự báo ùn tắc và tối ưu hoá lộ trình trong thời gian thực để cảnh báo tài xế về tình trạng giao thông và đưa ra lộ trình thay thế, giúp giảm thời gian di chuyển và tiêu hao nhiên liệu. - Hệ thống giao thông công cộng thông minh: sử dụng thẻ vé thanh toán thông minh hoặc mã QR trong các phương tiện công cộng cho phép hành khách dễ dàng thanh toán mà không cần dùng tiền mặt; Điều này giúp tăng tốc độ lên xuống xe và 11 quản lý lượng hành khách hiệu quả hơn. Ứng dụng di động cho giao thông công cộng cung cấp thông tin thời gian thực về lịch trình, lộ trình, và thời gian chờ của các phương tiện công cộng, giúp người sử dụng có kế hoạch di chuyển chính xác và tiện lợi hơn. - Quản lý vận tải hàng hoá và logistics: hệ thống quản lý đội xe sử dụng GPS và IoT để giám sát vị trí, trạng thái của các phương tiện vận tải, giúp các doanh nghiệp logistics tối ưu hóa lộ trình, tiết kiệm chi phí và nhiên liệu.
Giám sát và theo dõi hàng hoá trong suốt quá trình vận chuyển, giúp doanh nghiệp và khách hàng theo dõi tình trạng, vị trí và nhiệt độ của hàng hóa, đặc biệt hữu ích cho các mặt hàng dễ hư hỏng. - Phương tiện xanh và xe điện thông minh: công nghệ trong các phương tiện điện và trạm sạc tự động giúp giảm ô nhiễm môi trường, đồng thời tích hợp IoT để tối ưu hóa hiệu suất sạc và quản lý năng lượng hiệu quả, góp phần xây dựng hệ thống giao thông bền vững. - Trung tâm Điều hành giao thông thông minh: hệ thống điều phối giao thông và cứu hộ khẩn cấp, nơi tổng hợp dữ liệu giao thông thời gian thực từ các cảm biến, camera giám sát, và ứng dụng công nghệ AI để phát hiện và xử lý sự cố giao thông ngay lập tức. Công nghệ AI phân tích các mô hình dữ liệu để đưa ra cảnh báo sớm về tình trạng ùn tắc, tai nạn hoặc thời tiết xấu, từ đó có thể điều phối các lực lượng cứu hộ và cảnh sát kịp thời.
- Ứng dụng Blockchain trong quản lý vận tải: theo dõi nguồn gốc, tình trạng hàng hoá trong cung ứng minh bạch và chống gian lận. Quản lý tài sản và hợp đồng thông minh dùng để lưu trữ hợp đồng và các giao dịch vận tải, giúp giảm thiểu thời gian xử lý thủ tục và chi phí quản lý trong logistics. Ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp quản lý và vận hành giao thông hiệu quả hơn, an toàn hơn, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống giao thông bền vững, thông minh và an toàn hơn cho xã hội góp phần mang lại nhiều lợi ích kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Mục tiêu, vai trò của ứng dụng công nghệ số đối với ngành Giao thông vận tải Trong bối cảnh hội nhập kinh tế Thế giới, Chính phủ tập trung phát triển nhiều lĩnh vực trọng tâm nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao góp phần tạo chuyển biến tích cực trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước giao cho.
Trong đó, linh vực GTVT được xem là một trong những ngành trọng điểm của Quốc gia, tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ số trong ngành GTVT đem lại nhiều hiệu quả tích cực, thay đổi cách thức quản lý, điều hành chuyên nghiệp hơn. Năm 2020, Chính phủ đã phê duyệt Đề án ứng dụng CNTT trong quản lý, điều hành lĩnh vực GTVT; Bộ GTVT ban hành Chương trình chuyển đổi số Bộ GTVT theo định hướng của Chương trình chuyển đổi số Quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Trong đó, tập trung triển khai các hệ thống số, nền tảng dữ liệu số, phần mềm nghiệp vụ có tác động lớn, với mục tiêu sau: - Thứ nhất, nâng cao nhận thức về chuyển đổi số cho các cán bộ quản lý, điều hành trong Bộ GTVT, đưa chuyển đổi số trở thành mục tiêu hướng tới trong hoạt động quản lý chuyên ngành; đồng thời phối hợp với các cơ quan, đơn vị trong ngành GTVT nâng cao nhận thức và hiểu rõ việc chuyển đổi số của ngành.
- Thứ hai, xây dựng và hoàn thiện các chính sách quản lý, phát triển ngành GTVT và dịch vụ logistics, thay đổi các quy trình nghiệp vụ theo hướng ứng dụng công nghệ số toàn diện trong tất cả các lĩnh vực của Bộ GTVT quản lý.