mở đầu cho lịch sử phát hiện và nghiên cứu về trang trí trên ngói ở Thăng Long. Tiếp theo đó, các phát hiện về trang trí trên ngói ở Thăng Long (Hà Nội) kéo dài cho đến thập niên 40 của thế kỷ này. Năm 1901, tại khu vực Quần Ngựa đã tìm thấy một lá đề lệch cao 38em chạm hình rồng đầu ngâng cao, mồm ngậm ngọc, bờm uốn lượn nhiều dải, thân thon đài uốn lượn hình sin [8]. Năm 1926, ở làng Yên Lãng đã tìm thấy 2 chiếc khuôn có hình dáng giống nhau, kích thước 2lcm x 18cm và 29 cm x 18.
Trên một mặt khuôn chạm tỉa một đải lá có cuống, bên trong có nhiều dải xoắn kiểu dây lá hình sin. Đây có thé là một trong những khuôn để tạo các mào trang trí gắn ghép các tượng đầu rồng, đầu phượng lớn. [8] Năm 1928, ở Quần Ngựa, tiếp tục tìm thấy đầu ngói ống men xanh in nổi hình rồng trong hai vòng tròn đường kính 12,5cm, lá đề lệch in nổi hình rồng. Tính đến năm 1917, tổng số những mảnh đất nung sưu tầm được lên tới 3171 mảnh, trong đó có nhiều thành phần trang trí trên ngói.
Khoảng những năm 1922 - 1925, khu vực Ngọc Hà, Kim Mã cũng tìm thấy một số đầu ngói ống băng đất nung trang trí hoa sen, cánh sen được tạo bằng những đường chỉ nỗi gồm nhiều lớp cánh [8]. Năm 1928, ở Cầu Giấy và năm 1938, ở Kim Mã đã phát hiện một số mảnh ngói ống in trang trí nổi hình người. Những mảnh ngói này có xương gốm trắng, phủ men xanh lục phía ngoài. Hình trang trí in nỗi trên mặt của ngói ống có nhiều mẫu hình khác nhau: hình Phật ngồi toa thiền, hình người cầu nguyện.
BTLS Việt Nam còn trưng bày một viên ngói bò trên lưng gắn một tượng quan võ băng đất nung, đầu đội mũ, khuôn mặt khoẻ mạnh [8]. Có thê thấy vùng Ngọc Hà, Kim Mã, Quần Ngựa. (tức là khu vực Hà Nội từ khu trung tâm Ba Đình trở về phía Tây đến khoảng khu vực Quần Ngựa), việc xây dựng những công trình kiến trúc ở đây trong những thập kỷ đầu thế kỷ trước thường tìm thấy đồ đất nung trang trí hình rồng, phượng, hoa lá.Đó chủ yếu là những bộ phận kiến trúc và trang trí kiến trúc mang phong cách Lý - Trần. Một bộ phận các di vật đó hiện đang được lưu giữ và trưng bày tại BTLS Việt Nam, một số khác đã được người Pháp đưa về nước hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Guimé của Pháp [16].
đã hệ thống tất cả những phát hiện lẻ tẻ của người Pháp từ năm 1900 đến năm 1917 thành công trình nghiên cứu “Những thành phân kiến trúc cỗ ở miễn Bắc Viét Nam” (Eléments anciene d' architecture au Nord Vietnam). Đây là công trình tương đôi chuyên sâu về các thành phần kiến trúc cổ ở miền Bắc Việt Nam mà chủ yếu là ở khu vực thành Thăng Long. Trong công trình đó, các ông đã chú ý ít nhiều đến ngói và trang trí trên ngói. Công trình đã phân loại tương đối rõ về các loại ngói theo loại hình, cách lợp, chât liệu và màu sắc.
Hoa văn trang trí được nhắc đên theo các chủ đê, cách thức trang trí và chức năng của chúng trong bộ mái kiến trúc. Các hoa văn như hoa sen, hình rồng, hình mặt người.được trang trí trên đầu ngói ống. Đầu ngói âm đương được gọi là nhitng “Vat hình tam giác”. Trang trí hình lá đề gọi là “những tắm bịt đầu mái” với với các hoa văn trang trí hình rồng, phượng.
Tượng uyên ương cũng được mô tả. Chất liệu của những loại ngói trang trí được đề cập đến với ba màu sắc đỏ, xám và trắng. Màu men được nói đến là màu men vàng. Trang trí trên đầu ngói ống và đầu ngói âm dương được mô tả là hai bộ phận tách rời sau đó gắn lại với phần thân ngói.
Kỹ thuật tạo những thành phần trang trí này được nói đến là cắt gọt trực tiếp và dùng khuôn. Đầu ngói ống và một số hình lá đề được tạo bằng khuôn. Những thành phần kiến trúc và trang trí kiến trúc được hệ thống trong công trình nghiên cứu này được xếp vào niên đại từ khoảng đầu thế kỷ 11 đến cuối thế kỷ 15 [51]. Có thể nói, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu tương đối hệ thống và chi tiết về các loại hình ngói và các thành phần trang trí trên ngói.
Tuy nhiên, công trình cũng còn có nhiều điểm thiếu sót. Trang trí hình lá đề không nói rõ là lá đề lệch hay lá đề cân. Số lượng tư liệu thu được là rất lớn nhưng hai ông không đưa ra được số lượng của mỗi loại hình ấy là bao nhiêu, kích thước như thế nào. Trang trí trên ngói ở Thăng Long được diễn ra trong một quá trình lâu đài hàng nghìn năm, nhưng trong công trình này ta không thấy các tác giả đề cập đến đặc trưng, niên đại và diễn biến của những thành phần trang trí trên ngói.
Đến năm 2004, một số hiện vật tìm thấy trong thời kỳ này hiện đang lưu giữ tại BTLS Việt Nam như đầu ngói hoa sen, lá đề trang trí hình rồng, tượng người đặt trên ngói bò. được Nguyễn Đình Chiến giới thiệu trong bài “ Vật liệu kiến trúc thời Lý - Trần tìm được trong khu vực thành Thăng Long lưu giữ tại BTLS Việt Nam ” tại Hội thảo khoa học toàn quốc tô chức vào tháng 8 nam 2004 vé giá trị của khu di tich HTTL tai 18. Tóm lại, những phát hiện trước năm 1954 tuy lẻ tẻ, ngẫu nhiên, nhưng tập hợp lại có thể cho thấy đó là một khối lượng di vật khá lớn và phong phú có giá trị phản ánh nhiều mặt lịch sử kiến trúc và trang trí kiến trúc ở Thăng Long. Tuy nhiên, tất cả các phát hiện đó đều không xuất phát từ các cuộc khai quật khoa học cho nên chúng ta không thê biết được diễn biến các di vật trong các lớp đất ra sao, cũng không có hồ sơ khoa học dé chung ta có thể tiếp cận khối tư liệu này một cách đầy đủ chỉ có công trình nghiên cứu tương đối đầy đủ của Parmentier H.
và Mercier R mà luận văn vừa đề cập trên đây. Tuy nhiên, công trình này cũng chỉ cho phép nhìn nhận một cách tương đối tổng quan về các phát hiện về trang trí trên ngói ở Thăng Long thời đó, chứ chưa giúp được nhiều điều cho việc nghiên cứu kỹ lưỡng và chính xác về trang trí trên ngói qua các thời.Những phát hiện và nghiên cứu sau năm 1954 Sau năm 1954, các công trình nghiên cứu ở khu vực Thăng Long ngảy càng nhiều. Theo đó, các phát hiện về trang trí trên ngói cũng ngày một nhiều hơn. Năm 1970 -1971, Khoa Sử - Đại học tông hợp Hà Nội khai quật ở sườn Tây Nam núi Cung (làng Đại Yên — thuộc khu vực Ngọc Hà).
Với diện tích khai quật 28m2 đã tìm thấy một số bộ phận trang trí trên ngói ống, điềm ngói.thuộc nhiều thời đại [36]. Tháng 11 năm 1971 đến tháng 3 năm 1972, BTLS Việt Nam khai quật khu Đồng Gạch và Đồng Giêng (Ba Đình - Hà Nội). Với diện tích 300m2 ngoài một số các di vật thuộc các loại hình khác đã tìm thấy một số bộ phận trang trí trên ngói như trang trí hình lá đề. Những người khai quật cho rằng khu vực Đồng Gạch, Đồng Giếng được xác định nằm trong khu vực Thăng Long thời Lý — Trần nhưng không phải là khu vực trung tâm [36].
Năm 1975, Viện KCH, Khoa Sử - Đại học Tổng hợp Hà Nội tiến hành nghiên cứu tại công trường 75. Tại đây đã tìm thấy một số mảnh đầu ngói ống trang tri hoa sen. Từ tháng 9 đến tháng 1] năm1978, Viện KCH, BTLS Việt Nam, Sở VHTT Hà Nội đã hai lần đào thám sát và khai quật khu vực Quần Ngựa (Ba Đình - Hà Nội) nhằm phục vụ cho việc giải phóng mặt bằng ở Cung Thiếu niên trung ương. Tại khu vực đình Thái Tế đã đào 17 hố thám sát với diện tích 128m2 tìm thấy một số bộ phận trang trí trên nóc mái như đầu rồng, thân rồng và trang trí gắn trên ngói như tượng uyên ương .Những hiện vật này khá đẹp và được so sánh với những di vật đã tìm thấy trong các di tích thời Trần ở Thái Bình, Nam Định.
Qua bốn đợt thám sát và khai quật từ năm 1970 — 1978, có thể thấy tại khu vực Quan Ngựa, những bộ phận trang trí trên ngói tìm thấy rất ít và cũng chỉ được nhắc đến như những di vật không có trang trí. Các tài liệu công bố về các di vật này cũng không được chú ý. Hoa văn trang trí, kích cỡ, chất liệu, màu sắc.cũng như chức năng của chúng đều không được chú ý. Do đó, rất khó tiếp cận được những tư liệu nảy.
Năm 1996, Viện KCH, Sở VHTT Hà Nội và BTLS Việt Nam khai quật “chữa cháy” địa điểm I1.Lê Hồng Phong (Ba Đình - Hà Nội). Chỉ với diện tích khai quật 30m2 đã tìm thấy 16 đầu ngói ống trang trí hoa sen hình tròn nỗi 8 cánh. Trang trí hình lá đề cân xứng với đề tài hình chim phượng. Tượng uyên ương thân hình tròn, hai cánh xoè rộng, diều ưỡn, đầu ngắng cao hướng thăng về phía trước, lông vũ được m tỉa rất tỉ mi, tỉnh xảo.
Kết quả nghiên cứu vật liệu địa điểm này đã được công bồ trong tạp chí KCH số 3 nam 2000 va bai “Vat liệu xây dựng tai dia diém 11.Lé Hong Phong (Ba Đình - Hà Nội) tại Hội nghị khoa học toàn quốc về giá trị của khu di tích HTTL tại 18.Hoàng Diệu tháng 8 nim 2004. Những bộ phận trang trí trên ngói ở đây được những người khai quật xếp vào niên đại từ thoi Ly [28, 30]. Đây là lần đầu tiên các nhà khảo cô học chú ý khá kỹ đến trang tri trên ngói. Kỹ thuật gắn trên ngói cũng được nói đến.
Liên tiếp từ năm 1998 đến năm 1999, Viện KCH, Sở VHTT Hà Nội và Văn phòng ban chỉ đạo kỷ niệm 1000 năm Thăng Long đã tổ chức thám sát và khai quật bốn địa điểm thuộc khu vực trung tâm của nội thành Hà Nội. Từ 16-11-1998 đến 16-2-1999, khai quật hai đợt địa điểm Hậu Lâu (còn gọi là Lầu Công Chúa) (Ba Đình - Hà Nội).