Tổ Chức Không Gian Kiến Trúc Làng Gốm Truyền Thống Khu Vực Miền Trung Việt Nam

Các làng gốm truyền thống miền Trung là nơi lưu giữ và phát triển văn hóa kiến trúc đặc sắc. 228 trang · Trường Đại Học Kiến Trúc Hà Nội · 2024.

• Tác giả: Nguyễn Văn Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS.KTS Đặng Đức Quang
• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc Hà Nội
• Chuyên ngành: Kiến Trúc
• Đề tài: Tổ Chức Không Gian Kiến Trúc Làng Gốm Truyền Thống Khu Vực Miền Trung Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC LÀNG GỐM TRUYỀN THỐNG KHU VỰC MIỀN TRUNG
• 1.1. Khái quát về nghề gốm và làng gốm truyền thống Việt Nam
• 1.2. Khái quát các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung. Những đặc điểm chung
• 1.3. Các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung
• 1.4. Tình hình hoạt động nghề gốm
• 1.5. Đặc điểm hình thái cấu trúc làng gốm truyền thống
• 1.6. Thực trạng không gian kiến trúc các làng gốm truyền thống KVMT
• 1.7. Những biến đổi không gian làng
• 1.8. Thực trạng không gian kiến trúc LGTT
• 1.9. Thực trạng nhà ở hoạt động nghề gốm
• 1.10. Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan trong và ngoài nước
• 1.10.1. Nhóm các đề tài nghiên cứu về tổ chức không gian làng
• 1.10.2. Nhóm đề tài nghiên cứu về làng gốm truyền thống
• 1.10.3. Những vấn đề tồn tại và tập trung nghiên cứu
• 1.10.4. Những vấn đề tồn tại trong nghiên cứu
• 1.10.5. Những vấn đề cần tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CÁC LÀNG GỐM TRUYỀN THỐNG KHU VỰC MIỀN TRUNG
• 2.1. Các văn bản quy phạm pháp luật
• 2.2. Các quy chuẩn, tiêu chuẩn. Những định hướng phát triển
• 2.3. Cơ sở lý thuyết tổ chức không gian kiến trúc
• 2.4. Cơ sở lý luận về các nguyên tắc thiết kế bảo tồn
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về mô hình định cư. Lý thuyết về tổ chức không gian làng nghề
• 2.6. Các mô hình thiết kế trong tổ chức không gian làng gốm truyền thống
• 2.7. Cơ sở thực tiễn tổ chức không gian kiến trúc các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung
• 2.7.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.7.2. Điều kiện kinh tế
• 2.7.3. Điều kiện văn hoá xã hội
• 2.7.4. Đặc điểm nghề gốm khu vực miền Trung
• 2.7.5. Đặc trưng không gian kiến trúc các LGTT khu vực miền Trung
• 2.7.6. Kinh nghiệm trong nước và một số nước có điều kiện tương tự
• 2.7.6.1. Kinh nghiệm trong nước
• 2.7.6.2. Kinh nghiệm nước ngoài có điều kiện tương tự
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC LÀNG GỐM TRUYỀN THỐNG KHU VỰC MIỀN TRUNG
• 3.1. Quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc
• 3.2. Xây dựng tiêu chí đánh giá tiềm năng bảo tồn và phát triển làng gốm truyền thống khu vực miền Trung
• 3.3. Giải pháp bảo tồn và phát triển không gian làng gốm truyền thống khu vực miền Trung
• 3.3.1. Thiết lập ranh giới bảo tồn
• 3.3.2. Các mô hình không gian kiến trúc LGTT phục vụ phát triển du lịch
• 3.3.3. Đề xuất các biện pháp tăng cường khả năng tiếp cận
• 3.3.4. Giải pháp tổ chức không gian làng gốm truyền thống khu vực miền Trung
• 3.4. Đề xuất không gian chức năng mới và mối quan hệ trong cấu trúc không gian LGTT
• 3.4.1. Tổ chức không gian quy hoạch tổng thể làng
• 3.4.2. Tổ chức không gian ở kết hợp sản xuất - dịch vụ
• 3.4.3. Tổ chức không gian công cộng, tôn giáo tín ngưỡng
• 3.4.4. Tổ chức không gian cảnh quan
• 3.4.5. Tổ chức hạ tầng kỹ thuật
• 3.5. Giải pháp bảo tồn và phát triển không gian kiến trúc nhà ở làng gốm khu vực miền Trung
• 3.5.1. Cơ cấu chức năng chính của nhà ở làng gốm truyền thống
• 3.5.2. Tổ chức không gian kiến trúc nhà ở
• 3.6. Nghiên cứu áp dụng - Tổ chức không gian kiến trúc làng gốm truyền thống Thanh Hà, thành phố Hội An, Quảng Nam
• 3.6.1. Giới thiệu chung
• 3.6.2. Thực trạng và những tồn tại trong tổ chức không gian làng gốm truyền thống Thanh Hà. Những giá trị, đặc trưng làng gốm truyền thống Thanh Hà
• 3.6.3. Các vấn đề cần giải quyết
• 3.6.4. Giải pháp tổ chức không gian kiến trúc tổng thể LGTT Thanh Hà
• 3.6.5. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiến Trúc Làng Gốm Truyền Thống Miền Trung

Các làng gốm truyền thống miền Trung là nơi lưu giữ và phát triển văn hóa kiến trúc đặc sắc. Nghề gốm, với lịch sử lâu đời, không chỉ là hoạt động kinh tế mà còn là di sản văn hóa phi vật thể. Mỗi làng gốm mang một bản sắc riêng, thể hiện qua kỹ thuật chế tác, mẫu mã sản phẩm và không gian kiến trúc độc đáo. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và hội nhập kinh tế đang đặt ra nhiều thách thức cho sự tồn tại và phát triển của các làng nghề này. Việc nghiên cứu và bảo tồn kiến trúc làng gốm là vô cùng cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa và phát triển bền vững.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Làng Gốm Miền Trung

Nghề gốm ở miền Trung có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ văn hóa Sa Huỳnh từ thế kỷ thứ 2 TCN đến thế kỷ thứ 2 CN, sau đó được tiếp nối từ thế kỷ thứ 10. Sản xuất gốm trở nên phổ biến, trở thành một phần quan trọng của đời sống, kinh tế, và văn hóa địa phương. Các làng nghề phát triển với những phương pháp sản xuất và mẫu mã riêng biệt, tận dụng nguyên liệu địa phương và kỹ thuật thủ công truyền thống.

1.2. Đặc Điểm Chung Của Làng Gốm Truyền Thống Miền Trung

Mặc dù mỗi làng gốm có nét độc đáo riêng, nhưng vẫn tồn tại những đặc điểm chung như vị trí địa lý thường gắn liền với nguồn nước, bố cục không gian mang tính cộng đồng cao, và kiến trúc nhà ở kết hợp sản xuất. Các làng gốm thường có cấu trúc không gian bao gồm khu vực ở, khu vực sản xuất, và khu vực công cộng như đình, chùa, miếu. Lò gốm truyền thống cũng là một yếu tố quan trọng trong không gian kiến trúc của làng.

1.3. So Sánh Với Làng Gốm Bát Tràng và Các Làng Nghề Khác

So với làng gốm Bát Tràng, làng gốm truyền thống miền Trung thường có quy mô nhỏ hơn và mang đậm nét văn hóa địa phương hơn. Trong khi Bát Tràng tập trung vào sản xuất hàng loạt, các làng gốm miền Trung chú trọng vào sản phẩm thủ công mỹ nghệ với số lượng hạn chế. Ngoài ra, yếu tố văn hóa Chăm pa cũng ảnh hưởng đến mỹ thuật gốm truyền thống của một số làng nghề.

II. Thách Thức và Biến Đổi Kiến Trúc Làng Gốm Hiện Nay

Quá trình đô thị hóa và hội nhập kinh tế đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong kiến trúc làng gốm. Sự phát triển của các ngành công nghiệp khác cạnh tranh trực tiếp với nghề gốm, dẫn đến sự suy giảm về số lượng thợ gốm và sản lượng sản phẩm. Đồng thời, sự thay đổi về lối sống và nhu cầu của người dân cũng tác động đến không gian kiến trúc truyền thống. Nhiều ngôi nhà truyền thống bị thay thế bằng nhà hiện đại, các khu vực sản xuất bị thu hẹp hoặc chuyển đổi sang mục đích sử dụng khác.

2.1. Tác Động Của Đô Thị Hóa Đến Không Gian Làng Gốm

Đô thị hóa dẫn đến sự thay đổi về quy hoạch, hạ tầng, và mật độ xây dựng. Các làng gốm bị chia cắt bởi đường giao thông, các khu vực sản xuất bị xâm lấn bởi nhà ở và công trình công cộng. Sự xuất hiện của các vật liệu xây dựng mới và phong cách kiến trúc hiện đại làm mất đi đặc điểm kiến trúc làng gốm truyền thống. Ví dụ, hiện tượng xây chèn, lấp đầy tại làng Quảng Đức và làng Vân Sơn.

2.2. Sự Thay Đổi Trong Cơ Cấu Kinh Tế và Nghề Nghiệp

Sự phát triển của các ngành công nghiệp khác tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, khiến nhiều người dân làng gốm chuyển đổi nghề nghiệp. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt về lao động và kỹ năng trong nghề gốm. Đồng thời, sự thay đổi về cơ cấu kinh tế cũng làm giảm nhu cầu về sản phẩm gốm truyền thống, khiến nhiều làng nghề gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất. Chẳng hạn, sự chuyển dịch không gian sản xuất – dịch vụ gốm làng Trường Thịnh, giai đoạn phát triển mạnh mẽ, và hiện nay.

2.3. Mất Mát Giá Trị Văn Hóa và Bản Sắc Làng Nghề

Sự thay đổi về không gian kiến trúc và cơ cấu kinh tế dẫn đến sự mất mát về giá trị văn hóa và bản sắc làng nghề. Các phong tục tập quán, lễ hội truyền thống liên quan đến nghề gốm dần bị mai một. Nguy cơ biến mất làng gốm truyền thống miền Trung ngày càng trở nên rõ rệt nếu không có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

III. Giải Pháp Tổ Chức Không Gian Kiến Trúc Làng Gốm Bền Vững

Để bảo tồn và phát triển kiến trúc làng gốm, cần có những giải pháp tổ chức không gian phù hợp, kết hợp giữa việc bảo tồn các giá trị truyền thống và đáp ứng nhu cầu phát triển hiện đại. Các giải pháp này cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng bản sắc văn hóa, khai thác tối đa nguồn lực địa phương, và tạo ra sự hài hòa giữa con người và môi trường tự nhiên.

3.1. Quy Hoạch và Thiết Kế Làng Gốm Hợp Lý

Cần có quy hoạch tổng thể cho các làng gốm, xác định rõ các khu vực bảo tồn, khu vực phát triển, và khu vực chức năng khác nhau. Thiết kế đô thị cần chú trọng đến việc duy trì hình thái kiến trúc truyền thống, tạo ra không gian công cộng hấp dẫn, và đảm bảo kết nối giao thông thuận tiện. Ví dụ, thiết lập ranh giới bảo tồn và phân khu chức năng trong làng là rất quan trọng.

3.2. Phát Triển Du Lịch Làng Nghề Gắn Với Bảo Tồn Kiến Trúc

Phát triển du lịch làng nghề là một giải pháp hiệu quả để tạo ra nguồn thu nhập mới cho người dân và nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa của làng gốm. Cần khai thác các tiềm năng du lịch của làng gốm, như các công trình kiến trúc truyền thống, các hoạt động sản xuất gốm, và các lễ hội văn hóa. Đồng thời, cần đảm bảo rằng hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến không gian kiến trúc và môi trường tự nhiên. Đề xuất các biện pháp tăng cường khả năng tiếp cận cho du khách.

3.3. Hỗ Trợ Phát Triển Sản Xuất Gốm Truyền Thống

Cần có các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất gốm truyền thống, như cung cấp vốn, đào tạo kỹ năng, và xúc tiến thương mại. Cần khuyến khích các nghệ nhân trẻ tham gia vào nghề gốm, bảo tồn và phát huy các kỹ thuật chế tác truyền thống. Đồng thời, cần tìm kiếm các thị trường mới cho sản phẩm gốm truyền thống, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng hiện đại. Tổ chức không gian ở kết hợp sản xuất và dịch vụ.

IV. Tổ Chức Không Gian Chức Năng Mới Trong Làng Gốm Truyền Thống

Việc bổ sung các không gian chức năng mới vào cấu trúc không gian làng gốm là cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển hiện đại, đồng thời vẫn duy trì bản sắc văn hóa truyền thống. Các không gian này bao gồm khu trưng bày sản phẩm, xưởng sản xuất hiện đại, trung tâm đào tạo nghề, và khu vực dịch vụ du lịch.

4.1. Khu Trưng Bày và Bán Sản Phẩm Gốm

Khu trưng bày và bán sản phẩm gốm cần được thiết kế đẹp mắt, thu hút khách du lịch, và tạo điều kiện cho các nghệ nhân giới thiệu sản phẩm của mình. Không gian trưng bày cần đa dạng, thể hiện được tinh hoa của nghề gốm truyền thống, đồng thời đáp ứng nhu cầu mua sắm của khách hàng. Bàn luận về các kết quả nghiên cứu liên quan đến khu vực này.

4.2. Xưởng Sản Xuất Gốm Hiện Đại

Xưởng sản xuất gốm hiện đại cần được trang bị các thiết bị tiên tiến, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, xưởng sản xuất cần đảm bảo an toàn lao động và bảo vệ môi trường. Cần có sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm gốm độc đáo, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Tổ chức không gian quy hoạch tổng thể làng.

4.3. Trung Tâm Đào Tạo Nghề Gốm

Trung tâm đào tạo nghề gốm cần được thành lập để truyền dạy các kỹ năng chế tác gốm truyền thống cho thế hệ trẻ. Chương trình đào tạo cần kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, giúp học viên nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết để trở thành nghệ nhân gốm giỏi. Tổ chức không gian công cộng, tôn giáo tín ngưỡng.

V. Nghiên Cứu Áp Dụng Tại Làng Gốm Thanh Hà Hội An

Làng Gốm Thanh Hà, Hội An là một ví dụ điển hình về làng gốm truyền thống miền Trung đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp tổ chức không gian kiến trúc tại đây có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển làng nghề.

5.1. Thực Trạng và Tồn Tại Tại Làng Gốm Thanh Hà

Thực trạng tại Làng Gốm Thanh Hà là sự xuống cấp của nhiều công trình kiến trúc truyền thống, thiếu không gian công cộng, và ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất gốm. Cần xác định rõ những giá trị, đặc trưng làng gốm truyền thống Thanh Hà trước khi đưa ra giải pháp.

5.2. Giải Pháp Tổ Chức Không Gian Tổng Thể Tại Thanh Hà

Các giải pháp cần tập trung vào việc bảo tồn các công trình kiến trúc có giá trị, tạo ra không gian công cộng xanh, và cải thiện môi trường sản xuất. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình quy hoạch và thiết kế. Giải pháp tổ chức không gian kiến trúc tổng thể làng gốm truyền thống Thanh Hà cần tính đến yếu tố lịch sử và văn hóa.

VI. Kết Luận và Định Hướng Phát Triển Kiến Trúc Làng Gốm

Nghiên cứu về tổ chức không gian kiến trúc làng gốm truyền thống miền Trung có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa và phát triển bền vững làng nghề. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, các nhà khoa học, và cộng đồng địa phương để thực hiện các giải pháp bảo tồn và phát triển hiệu quả. Đề xuất các kiến nghị để phát huy các giá trị kiến trúc làng gốm.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã hệ thống hóa các đặc điểm kiến trúc làng gốm, phân tích các thách thức và cơ hội phát triển, và đề xuất các giải pháp tổ chức không gian phù hợp. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng cho các làng gốm khác ở miền Trung và cả nước.

6.2. Định Hướng Phát Triển Kiến Trúc Làng Gốm Trong Tương Lai

Trong tương lai, kiến trúc làng gốm cần phát triển theo hướng bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và hiện đại hóa. Cần chú trọng đến việc sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường, tiết kiệm năng lượng, và tạo ra không gian sống tiện nghi cho người dân. Phát triển du lịch làng nghề cần gắn liền với bảo tồn giá trị văn hóa và bản sắc làng nghề.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kiến trúc với đề tài “Tổ chức không gian kiến trúc làng gốm truyền thống khu vực miền Trung Việt Nam” được nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Nguyên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.KTS Đặng Đức Quang tại Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội (năm 2024, chuyên ngành Kiến trúc, mã số 9580101).

Nghề gốm truyền thống ở miền Trung Việt Nam có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ nền văn hóa Sa Huỳnh (tồn tại từ thế kỷ thứ II trước Công nguyên đến thế kỷ thứ II sau Công nguyên) và được truyền lại qua văn hóa Champa từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ XV, tiếp nối qua các đợt di dân từ thế kỷ XV từ vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh vào phía Nam. Làng gốm truyền thống là nơi lưu giữ không gian văn hóa truyền thống và di sản văn hóa không thể tái tạo. Dưới tác động nhanh của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa và áp lực kinh tế thị trường, các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung đang đối mặt với nguy cơ biến dạng cấu trúc, phá vỡ hình thái không gian, mai một hoạt động sản xuất thủ công và suy thoái môi trường cảnh quan.

Chính phủ đã ban hành Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07/7/2022 phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030, trong đó xác định hai nhóm nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm: [1] Bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, làng nghề truyền thống; [2] Phát triển làng nghề gắn với du lịch và xây dựng nông thôn mới. Khoảng trống nghiên cứu thực tế là các làng gốm truyền thống miền Trung có tính đặc thù cao về vị trí địa lý, kỹ thuật sản xuất, quy mô và ranh giới nhưng chưa được nghiên cứu hệ thống hóa về cấu trúc không gian kiến trúc; thiếu cơ sở khoa học để xác định ranh giới bảo tồn thích ứng; thiếu giải pháp tổ chức không gian cư trú kết hợp sản xuất và dịch vụ du lịch.

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu đề xuất giải pháp về tổ chức không gian kiến trúc làng và kiến trúc nhà ở tại các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung, nhằm: gìn giữ và phát huy các giá trị, bản sắc văn hóa kiến trúc truyền thống; tăng cường tiếp cận, thúc đẩy phát triển thích ứng; nâng cao điều kiện sống, sinh kế cho người dân làng nghề; bảo vệ cảnh quan, không gian và môi trường góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.
• Đối tượng nghiên cứu: Không gian kiến trúc làng, kiến trúc nhà ở tại các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi không gian: Vùng duyên hải miền Trung và Thừa Thiên Huế (gồm 8 tỉnh, thành: Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận), trực tiếp khảo sát và nghiên cứu 13 làng gốm truyền thống.
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu về không gian kiến trúc của các làng gốm truyền thống đến năm 2030 và tầm nhìn 2050.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả phân chia các công trình nghiên cứu liên quan trong và ngoài nước thành hai nhóm chính:

• Nhóm các đề tài nghiên cứu về tổ chức không gian làng: Tập trung vào các quy luật hình thành, biến đổi hình thái điểm dân cư nông thôn truyền thống Việt Nam; cấu trúc không gian làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ; các nghiên cứu quy hoạch sử dụng đất và chỉ tiêu kiến trúc cảnh quan nông thôn theo tiêu chuẩn quốc gia.
• Nhóm các đề tài nghiên cứu về làng gốm truyền thống: Bao gồm các công trình lịch sử, khảo cổ học về các trung tâm gốm cổ qua các thời kỳ (Bắc Sơn, Đa Bút, Quỳnh Văn, Phùng Nguyên, Lý, Trần, Lê); các nghiên cứu về những làng gốm tiêu biểu của miền Bắc (Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng, Thổ Hà), miền Nam (Tân Vạn, Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, Cây Mai, Vĩnh Long); các bài viết khảo sát riêng lẻ về gốm Sa Huỳnh, Champa, làng Phước Tích, làng Thanh Hà, làng Bàu Trúc.
• Kinh nghiệm quốc tế: Tác giả điểm lại mô hình bảo tồn và phát triển làng nghề tại Nhật Bản (làng gốm Ontayaki, làng gốm Tokoname, tuyến phố Oribe) và Ấn Độ (làng thủ công mỹ nghệ Shilpgram, làng Belapur của kiến trúc sư Charles Correa, làng Khamir, trung tâm văn hóa nghệ thuật Kendra).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Các nghiên cứu trước chủ yếu tiếp cận làng gốm dưới góc độ lịch sử mỹ thuật, dân tộc học, văn hóa học hoặc quy hoạch nông thôn tổng quát. Chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu toàn diện hình thái không gian kiến trúc đặc thù của mạng lưới làng gốm duyên hải miền Trung dưới tác động kép của đô thị hóa và du lịch dịch vụ. Luận án giải quyết khoảng trống về phương pháp xác định ranh giới bảo tồn thích ứng và mô hình chuyển hóa mặt bằng nhà ở kết hợp ba chức năng: ở - sản xuất gốm - dịch vụ du lịch.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích:
  • Khung pháp lý: Luật Di sản văn hóa; Nghị định số 52/2018/NĐ-CP (khoản 1 Điều 3 quy định về nghề truyền thống, khoản 3 Điều 3 quy định về làng nghề truyền thống); Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ; các tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng điểm dân cư nông thôn.
  • Khung lý thuyết: Lý thuyết tổ chức không gian làng nghề; lý thuyết mô hình định cư nông thôn; các nguyên tắc thiết kế bảo tồn di sản thích ứng.
  • Khung phân tích cấu trúc không gian làng: Cấu trúc không gian làng được phân tích thông qua ba thành phần hình học: điểm (kết cấu công trình kiến trúc), đường (kết cấu mạng lưới đường giao thông) và mặt phẳng (kết cấu ô đất).
  • Khái niệm ranh giới: Phân định giữa ranh giới tự nhiên (núi, sông ngòi, mặt nước) và ranh giới nhân tạo (đường giao thông, đất canh tác, nhà ở). Luận án xác định ranh giới bảo tồn thích ứng gắn liền với địa bàn thực tế của các hộ làm nghề và di tích tín ngưỡng, không nhất thiết đồng nhất hoàn toàn với ranh giới hành chính của xã, phường.
• Phương pháp nghiên cứu thực tế: Luận án áp dụng kết hợp 7 phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích không gian:
  1. Phương pháp khảo sát hiện trạng: Điều tra thực địa tại 13 làng gốm miền Trung về bố trí dân cư, công trình tín ngưỡng, mặt bằng nhà xưởng, lò nung và hộ gia đình.
  2. Phương pháp dự báo: Dựa vào dữ liệu hiện trạng để tính toán, dự báo nhu cầu tương lai về chức năng mới trong sinh hoạt, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ du lịch.
  3. Phương pháp sơ đồ hóa: Mô tả và mô hình hóa cấu trúc không gian, phân cấp giao thông, chuỗi dây chuyền sản xuất và các mối liên hệ cộng đồng - riêng tư.
  4. Phương pháp chồng lớp bản đồ: Phân tích dữ liệu không gian theo thời gian nhằm nhận diện sự biến đổi hình thái và sự chuyển dịch của các khu vực sản xuất gốm trong làng.
  5. Phương pháp phân tích và tiếp cận hệ thống: Thu thập, phân tích tài liệu thứ cấp, liên kết các yếu tố tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội với hình thái kiến trúc.
  6. Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu, tham vấn ý kiến chuyên môn từ các chuyên gia kiến trúc và nhà nghiên cứu bảo tồn.
  7. Phương pháp thống kê, đối chiếu: Cơ cấu dữ liệu khảo sát, phân loại các làng gốm theo hình thái không gian, số hộ làm nghề và quy mô đón tiếp du khách.
• Nguồn tư liệu, dữ liệu: Số liệu điều tra thực địa tại 13 làng gốm thuộc 8 tỉnh miền Trung; các bản đồ địa chính, quy hoạch địa phương; các chỉ tiêu sử dụng đất điểm dân cư nông thôn theo quy chuẩn hiện hành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về không gian kiến trúc làng gốm truyền thống khu vực miền Trung

Chương 1 khái quát tiến trình kỹ thuật của nghề gốm Việt Nam từ thời kỳ đồ đá mới (nung củi ngoài trời ở văn hóa Bắc Sơn, Đa Bút, Quỳnh Văn), qua thời kỳ đồ đồng (bàn xoay ở văn hóa Phùng Nguyên, lò nung có ngăn đốt và ngăn nung), đến thời Lý (gốm men ngọc), thời Trần (gốm hoa nâu làm từ đất sét trắng và cao lanh), thời Lê sơ và Lê trung hưng (gốm hoa lam tham gia mạng lưới xuất khẩu đường biển từ thế kỷ XIV đến XVII).

Về mặt địa lý, các làng gốm duyên hải miền Trung phân bố dọc hệ thống sông ngòi giàu phù sa ("nhất cận thị, nhị cận giang"), chịu ảnh hưởng sâu sắc từ không gian văn hóa Sa Huỳnh và Champa, kết hợp với các đợt di dân từ thế kỷ XV. Cấu trúc làng xã miền Trung mang đặc tính "vừa đóng vừa mở": tính mở thể hiện ở ranh giới tự nhiên linh hoạt, ít có cổng làng kiên cố như Bắc Bộ; tính đóng thể hiện ở mối liên kết cộng đồng chặt chẽ, dân chủ và bình đẳng.

Luận án thống kê và khảo sát 13 làng gốm truyền thống tại 8 tỉnh duyên hải miền Trung:

STT	Tên làng gốm	Tỉnh / Thành phố	Phân loại hình thái bố cục	Phân loại nhóm hoạt động
1	Phước Tích	Thừa Thiên Huế	Co cụm - tập trung	Nhóm 1 (Phát triển du lịch)
2	Mỹ Xuyên	Thừa Thiên Huế	Tuyến / Chuỗi điểm	Nhóm 3 (Không còn hộ sản xuất)
3	Thanh Hà	Quảng Nam	Co cụm - tập trung	Nhóm 1 (Phát triển du lịch)
4	Phổ Khánh	Quảng Ngãi	Tuyến dọc - ngang	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)
5	Mỹ Thiện	Quảng Ngãi	Chuỗi điểm	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)
6	Vân Sơn	Bình Định	Tuyến dọc - ngang	Nhóm 1 (Phát triển du lịch)
7	Trà Quang Nam	Bình Định	Chuỗi điểm	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)
8	Quảng Đức	Phú Yên	Tuyến dọc bờ sông	Nhóm 3 (Không còn hộ sản xuất)
9	Trường Thịnh	Phú Yên	Tuyến dọc trục đường	Nhóm 1 (Phát triển du lịch)
10	Lư Cấm	Khánh Hòa	Co cụm / Tuyến	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)
11	Trung Dõng	Khánh Hòa	Tuyến bám đồng ruộng	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)
12	Bàu Trúc	Ninh Thuận	Co cụm - tập trung	Nhóm 1 (Phát triển du lịch)
13	Bình Đức	Bình Thuận	Co cụm / Chuỗi điểm	Nhóm 2 (Còn ít hộ sản xuất)

Tình hình hoạt động nghề gốm chia thành 3 nhóm:

• Nhóm 1 (Các làng phát triển du lịch): Còn nhiều hộ sản xuất kết hợp du lịch cộng đồng, bao gồm Thanh Hà, Bàu Trúc, Trường Thịnh, Vân Sơn. Tại Bàu Trúc, phụ nữ Chăm giữ vai trò kỹ thuật chính với thao tác "đánh vòng" (đi giật lùi quanh khối đất để tạo hình mà không dùng bàn xoay).
• Nhóm 2 (Các làng còn ít hộ sản xuất): Gồm Mỹ Thiện, Trà Quang Nam, Lư Cấm, Trung Dõng, Bình Đức. Điển hình tại Mỹ Thiện, năm 1982 từng có hợp tác xã với 200 thợ gốm, nhưng đến năm 2018 chỉ còn lại một chủ lò duy nhất là nghệ nhân Đặng Văn Thịnh hoạt động cầm chừng; làng Trung Dõng chỉ còn 1 hộ dù được nhà nước hỗ trợ thiết bị.
• Nhóm 3 (Các làng không còn hộ sản xuất hoặc còn rất ít): Gồm Quảng Đức và Mỹ Xuyên. Tại Quảng Đức, toàn bộ người dân đã bỏ nghề gốm và chuyển sang đúc chậu xi măng.

Các biến đổi không gian kiến trúc:

• Chuyển đổi mục đích sử dụng công trình công cộng: Trụ sở hợp tác xã, nhà kho cũ bị chuyển đổi thành trường học, nhà trẻ.
• Chuyển dịch không gian: Làng Thanh Hà thu hẹp sản xuất vật liệu xây dựng toàn làng, co cụm khu sản xuất gốm mỹ nghệ về dải ven sông phục vụ du lịch. Làng Trường Thịnh chuyển dịch nhà xưởng từ trung tâm làng ra bám dọc tuyến đường giao thông chính, hình thành tuyến phố kinh doanh.
• Mở rộng và lấp đầy không gian: Các làng ven đồng ruộng (Trung Dõng, Vân Sơn) mở rộng đất ở ra khu vực canh tác; các làng ven sông (Thanh Hà, Phước Tích) không thể mở rộng ranh giới ngoài nên tăng mật độ xây dựng bên trong. Xu hướng tách hộ và bổ sung công năng du lịch khiến sân phơi, vườn cây bị lấp đầy bởi các xưởng trải nghiệm (Thanh Hà) hoặc nhà trưng bày sản phẩm (Bàu Trúc).
• Hình thành trung tâm dịch vụ mới: Xuất hiện Công viên đất nung Thanh Hà (rộng khoảng 6.000m2), nhà trưng bày mẫu gốm Phước Tích, nhà trưng bày Hợp tác xã gốm Bàu Trúc.
• Bất cập hạ tầng và kiến trúc: Thiếu bãi đỗ xe (làng Thanh Hà bãi xe chỉ chứa khoảng 15 xe 35 chỗ, trong khi ngày cao điểm đón tới 1.000 khách); thương mại tự phát làm biến dạng mặt tiền đường làng; lò nung xây dựng phân tán gây ô nhiễm khói bụi (lò úp, lò ngửa chữ nhật, lò ngửa tròn, nung mở bằng củi ở Bàu Trúc); các công trình tín ngưỡng (đình, miếu thờ Tổ nghề gốm) thiếu công trình vệ sinh và chưa kết nối đồng bộ vào luồng tuyến du lịch.

Chương 2: Cơ sở khoa học về tổ chức không gian kiến trúc các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung

Chương 2 trình bày hệ thống văn bản pháp lý, quy chuẩn xây dựng điểm dân cư nông thôn (tiêu chuẩn sử dụng đất, đất xây dựng theo các bảng 2.1, 2.2 trong văn bản) và lý thuyết bảo tồn thích ứng.

Về mặt tự nhiên và văn hóa, làng gốm miền Trung phân bố dọc theo các con sông lớn mang lại nguồn đất sét phù sa dồi dào. Nghề gốm gắn với cấu trúc cộng đồng gia đình, dòng họ, tín ngưỡng thờ Thành hoàng và miếu thờ Tổ nghề gốm. Về kỹ thuật nung, vùng miền Trung tồn tại các loại lò nung đặc trưng (Bảng 2.5): lò úp, lò ngửa hình chữ nhật, lò ngửa hình tròn, và kỹ thuật nung mở lộ thiên bằng củi tại Bàu Trúc và Bình Đức.

Luận án nghiên cứu các bài học kinh nghiệm trong và ngoài nước:

• Kinh nghiệm trong nước: Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) với quy hoạch phân khu chức năng sử dụng đất rõ ràng giữa vùng cư trú và vùng sản xuất tập trung; làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) với quá trình chuyển đổi kỹ thuật từ lò than/củi sang lò gas và hình thành các tuyến phố gốm thương mại.
• Kinh nghiệm quốc tế:
  • Làng Ontayaki (Nhật Bản): Bảo tồn cấu trúc sản xuất gia đình kết hợp nguồn thủy lực tự nhiên để giã đất sét ven suối.
  • Làng Tokoname và phố Oribe (Nhật Bản): Quy hoạch đường đi bộ khám phá di sản gốm, chuyển đổi lò nung cổ thành điểm tham quan, tổ chức chợ nghệ nhân và tuyến đường lễ hội.
  • Làng Shilpgram (Ấn Độ): Tổ chức không gian cụm nghệ nhân phân tán theo địa hình tự nhiên.
  • Làng Belapur (Ấn Độ của KTS Charles Correa): Tổ chức các cụm nhà ở vây quanh sân chung theo mô hình phân tầng bậc không gian từ công cộng, bán công cộng đến riêng tư.
  • Làng Khamir và Trung tâm văn hóa Kendra (Ấn Độ): Mô hình tích hợp đồng bộ giữa không gian ở của nghệ nhân, xưởng chế tác thực nghiệm, khu lưu trú nghệ sĩ và nhà triển lãm sản phẩm.

Chương 3: Giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng gốm truyền thống khu vực miền Trung

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp quy hoạch và thiết kế kiến trúc:

• Quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc: Bảo tồn tính xác thực của cấu trúc không gian di sản; kết hợp hài hòa giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế du lịch; phân loại giải pháp theo 3 nhóm hiện trạng hoạt động; phân vùng kiểm soát không gian kiến trúc và bảo vệ môi trường sinh thái.
• Bộ tiêu chí đánh giá tiềm năng bảo tồn và phát triển (Bảng 3.1): Xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng và định tính bao gồm 4 nhóm chính:
  1. Nhóm tiêu chí về giá trị lịch sử, văn hóa và di sản nghề gốm.
  2. Nhóm tiêu chí về đặc trưng hình thái cấu trúc không gian và cảnh quan kiến trúc.
  3. Nhóm tiêu chí về năng lực sản xuất, quy mô hộ nghề và số lượng nghệ nhân.
  4. Nhóm tiêu chí về hạ tầng kỹ thuật, khả năng tiếp cận và tiềm năng khai thác du lịch.
• Giải pháp xác lập ranh giới bảo tồn thích ứng: Luận án đề xuất phương pháp xác định ranh giới bảo tồn không phụ thuộc vào ranh giới hành chính cơ học, mà khoanh vùng dựa trên mật độ phân bố thực tế của các hộ gia đình làm gốm, nghệ nhân và hệ thống công trình tín ngưỡng. Cấu trúc phân khu gồm:
  • Vùng bảo tồn nghiêm ngặt (Vùng lõi): Khu vực tập trung các xưởng gốm truyền thống lâu đời, di tích miếu Tổ nghề, đình làng và cảnh quan mặt nước nguyên bản.
  • Vùng đệm chỉnh trang: Khu vực chuyển tiếp, kiểm soát tầng cao, mật độ xây dựng và hình thức kiến trúc nhà ở kết hợp dịch vụ.
  • Vùng phát triển mới: Bố trí các công trình hạ tầng kỹ thuật đầu mối, bãi đỗ xe trung chuyển, trung tâm giới thiệu sản phẩm và trạm xử lý chất thải.
• Giải pháp tổ chức không gian theo 3 dạng hình thái:
  • Dạng co cụm - tập trung: Thiết lập mạng lưới giao thông tuần hoàn khép kín; kết nối bến thuyền ven sông với trung tâm dịch vụ; bảo vệ hành lang xanh và vùng trũng tự nhiên.
  • Dạng tuyến: Tách luồng giao thông đối ngoại cơ giới ra khỏi trục đi bộ làng nghề; bố trí các điểm dừng chân, bãi đỗ xe trung chuyển tại các điểm đầu mối giao cắt.
  • Dạng chuỗi điểm: Xây dựng tuyến đường cảnh quan kết nối các cụm xóm nghề rời rạc; thiết lập các trung tâm hỗ trợ kỹ thuật và trưng bày chung cho cụm điểm.
• Giải pháp tổ chức không gian nhà ở kết hợp sản xuất và dịch vụ:
  • Thiết lập cơ chế phân vùng không gian theo trật tự: Công cộng (khu trưng bày sản phẩm, quầy bán hàng) $\rightarrow$ Không gian tiếp cận mềm (sân trải nghiệm vuốt nặn, đón tiếp khách) $\rightarrow$ Bán riêng tư (khu vực chuốt gốm, sân phơi, lò nung) $\rightarrow$ Riêng tư (khu sinh hoạt gia đình, phòng ngủ, bếp).
  • Đề xuất các mẫu sơ đồ mặt bằng: Nhà bố cục 1 dãy, nhà 2 dãy, nhà có không gian sản xuất phía sau, nhà có không gian sản xuất phía bên, nhà song song; giải pháp mở rộng không gian theo chiều cao (bố trí gác lửng, tầng áp mái) và tổ chức nội thất đa năng cho các hộ có diện tích hạn chế.
• Giải pháp không gian công cộng, tín ngưỡng và cảnh quan:
  • Thiết lập tuyến lễ hội kết nối hệ thống công trình tín ngưỡng truyền thống (đình làng, chùa, miếu thờ Tổ nghề gốm) với các công trình công cộng mới (nhà cộng đồng, công viên/bảo tàng gốm).
  • Cải tạo hạ tầng kỹ thuật: Bố trí các trạm xe trung chuyển du khách ngoài ranh giới lõi làng nghề; quy hoạch hệ thống thu gom nước thải làm gốm; đề xuất mô hình lò nung cải tiến hoặc lò nung tập trung có ống khói xử lý bụi than.
• Nghiên cứu áp dụng tại làng gốm Thanh Hà (thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam):
  • Đánh giá tiềm năng bảo tồn theo bộ tiêu chí (Bảng 3.6).
  • Xác lập ranh giới bảo tồn mới bám sát dải dân cư làm nghề ven sông Thu Bồn thay cho ranh giới hành chính phường Thanh Hà.
  • Phân khu chức năng bảo tồn - chỉnh trang: Chỉnh trang trạm trung chuyển xe du lịch tại lối vào nhằm giải quyết tình trạng quá tải của bãi xe 15 chỗ; tổ chức tuyến đi bộ văn hóa kết nối Công viên đất nung Thanh Hà, bến thuyền du lịch, miếu Tổ nghề gốm và các hộ gia đình nghệ nhân tiêu biểu (như nhà ông Lê Quốc Tuấn, ông Nguyễn Thành Long).

Kết quả và những đóng góp mới

• Đóng góp mới về mặt lý luận:
  • Nhận diện và hệ thống hóa các đặc trưng hình thái cấu trúc không gian kiến trúc của 13 làng gốm truyền thống duyên hải miền Trung (phân loại thành 3 dạng hình thái: tập trung, tuyến, chuỗi điểm và 3 nhóm hiện trạng hoạt động sản xuất).
  • Xây dựng phương pháp luận xác định ranh giới bảo tồn thích ứng cho làng nghề truyền thống dựa trên mật độ điểm di sản và nghệ nhân cốt lõi, thay thế phương pháp khoanh vùng theo địa giới hành chính.
  • Xác lập bộ tiêu chí đánh giá tiềm năng bảo tồn và phát triển không gian kiến trúc làng gốm truyền thống miền Trung.
• Đóng góp mới về mặt thực tiễn:
  • Xác định hệ thống chức năng mới và đề xuất giải pháp quy hoạch tổng thể cho 3 dạng hình thái làng gốm trong bối cảnh phát triển du lịch.
  • Đề xuất các mô hình tổ chức mặt bằng nhà ở kết hợp sản xuất và dịch vụ với khái niệm "vùng tiếp cận mềm", giải quyết xung đột giữa sinh hoạt gia đình và hoạt động đón tiếp khách du lịch.
  • Ứng dụng thành công đề xuất quy hoạch phân khu, phân luồng giao thông và chỉnh trang cảnh quan tại làng gốm Thanh Hà (thành phố Hội An).
• Kiến nghị và giải pháp đề xuất:
  • Đề nghị các cơ quan quản lý nhà nước ban hành quy chế quản lý kiến trúc riêng cho các làng gốm truyền thống; tích hợp ranh giới bảo tồn thích ứng vào đồ án quy hoạch phân khu và quy hoạch nông thôn mới tại các địa phương.
  • Đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, ưu tiên bãi đỗ xe trung chuyển ngoài rìa làng nghề và hệ thống xử lý môi trường khói bụi từ lò nung gốm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Địa bàn nghiên cứu thực địa chỉ tập trung vào khu vực duyên hải miền Trung và Thừa Thiên Huế (13 làng gốm), chưa mở rộng sang khu vực Tây Nguyên. Do một số làng thuộc Nhóm 3 (Quảng Đức, Mỹ Xuyên) đã ngừng sản xuất hoàn toàn hoặc chuyển sang làm chậu xi măng, việc thu thập dữ liệu về vận hành lò nung nguyên bản tại các địa bàn này còn hạn chế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Đi sâu nghiên cứu chi tiết giải pháp kỹ thuật cải tiến hệ thống lò nung gốm nhằm giảm thiểu khí thải độc hại trong khu dân cư; hoàn thiện cơ chế chính sách quản trị cộng đồng trong việc vận hành và chia sẻ lợi ích từ các không gian dịch vụ công cộng mới của làng nghề.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kiến trúc, Quy hoạch đô thị và nông thôn: Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về 13 làng gốm miền Trung; cung cấp phương pháp luận phân tích hình thái không gian bằng kỹ thuật sơ đồ hóa và chồng lớp bản đồ; cung cấp bộ tiêu chí đánh giá tiềm năng bảo tồn thích ứng.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương (Sở Xây dựng, Sở Du lịch, UBND các huyện, thị xã có làng nghề): Là tài liệu tham khảo kỹ thuật trực tiếp để triển khai Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 07/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ; hỗ trợ xác định ranh giới bảo tồn và lập quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc điểm dân cư nông thôn có nghề truyền thống.
• Đối với kiến trúc sư thực hành: Cung cấp các giải pháp mặt bằng điển hình cho loại hình nhà ở nông thôn kết hợp sản xuất tiểu thủ công nghiệp và kinh doanh du lịch trải nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát thực địa tại bao nhiêu làng gốm và thuộc các tỉnh thành nào?
Luận án tiến hành khảo sát thực địa tại 13 làng gốm truyền thống thuộc 8 tỉnh, thành phố duyên hải miền Trung: Phước Tích, Mỹ Xuyên (Thừa Thiên Huế); Thanh Hà (Quảng Nam); Phổ Khánh, Mỹ Thiện (Quảng Ngãi); Vân Sơn, Trà Quang Nam (Bình Định); Quảng Đức, Trường Thịnh (Phú Yên); Lư Cấm, Trung Dõng (Khánh Hòa); Bàu Trúc (Ninh Thuận); Bình Đức (Bình Thuận).

2. Hình thái không gian mặt bằng các làng gốm miền Trung được phân chia thành những dạng nào?
Tác giả phân chia cấu trúc hình thái thành 3 dạng chính:

• Dạng co cụm - tập trung phát triển thành mảng lớn: Thanh Hà (nằm kẹp giữa sông Con và sông Thu Bồn), Phước Tích (bao quanh bởi sông Ô Môn/Ô Lâu), Bàu Trúc (khu đất cao cạnh ao Bàu Trúc).
• Dạng tuyến dọc - ngang: Vân Sơn, Trung Dõng, Trường Thịnh, Quảng Đức (phân bố bám theo trục đường giao thông bộ hoặc đường thủy).
• Dạng chuỗi điểm: Mỹ Thiện, Trà Quang Nam (các cụm xóm nghề nối tiếp nhau ngắt quãng dọc tuyến giao thông).

3. Tình trạng hoạt động của các làng gốm được phân thành những nhóm nào trong văn bản?
Hoạt động gốm tại 13 làng được chia thành 3 nhóm:

• Nhóm 1 (Phát triển du lịch, nhiều hộ làm nghề): Thanh Hà, Bàu Trúc, Trường Thịnh, Vân Sơn.
• Nhóm 2 (Còn ít hộ làm nghề): Mỹ Thiện (năm 1982 có HTX 200 thợ, nay chỉ còn 1 chủ lò Đặng Văn Thịnh hoạt động cầm chừng), Trà Quang Nam, Lư Cấm, Trung Dõng (chỉ còn 1 hộ dù được nhà nước hỗ trợ), Bình Đức.
• Nhóm 3 (Không còn hộ làm gốm hoặc còn rất ít): Quảng Đức (toàn bộ dân chuyển sang làm chậu xi măng) và Mỹ Xuyên.

4. Luận án giải quyết mâu thuẫn giữa sinh hoạt gia đình và hoạt động đón tiếp khách du lịch tại nhà ở như thế nào?
Tác giả đề xuất thiết lập "vùng tiếp cận mềm" và phân cấp trật tự không gian rõ rệt từ ngoài vào trong: Không gian công cộng tiếp cận đường (trưng bày, bán hàng) $\rightarrow$ Không gian tiếp cận mềm (sân trải nghiệm vuốt nặn, đón tiếp khách) $\rightarrow$ Không gian bán riêng tư (xưởng sản xuất, sân phơi, lò nung) $\rightarrow$ Không gian riêng tư hoàn toàn (khu vực sinh hoạt gia đình, phòng ngủ, bếp). Đồng thời đề xuất các sơ đồ mặt bằng nhà 1 dãy, 2 dãy, sản xuất phía sau/bên hông hoặc mở rộng gác lửng theo chiều cao.

5. Điểm bất cập lớn nhất về hạ tầng tại làng gốm Thanh Hà được luận án nêu ra là gì?
Bất cập lớn nhất là hệ thống giao thông và bến bãi: bãi đỗ xe của làng hiện trạng quá hẹp chỉ chứa được khoảng 15 xe loại 35 chỗ ngồi, trong khi vào các ngày cao điểm làng đón tới 1.000 khách cùng lúc, dẫn đến hiện tượng xe khách phải dừng đỗ tràn lan dọc các tuyến đường bên ngoài, gây ùn tắc và cản trở di chuyển.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Nguyên đã giải quyết bài toán khoa học và thực tiễn về tổ chức không gian kiến trúc các làng gốm truyền thống khu vực duyên hải miền Trung trong bối cảnh chịu tác động của đô thị hóa và phát triển du lịch. Bằng việc phân loại 13 làng gốm theo 3 dạng hình thái mặt bằng và 3 nhóm hiện trạng sản xuất, công trình đã đề xuất khung tiêu chí đánh giá tiềm năng, phương pháp xác định ranh giới bảo tồn thích ứng và mô hình nhà ở kết hợp ba chức năng ở - sản xuất - dịch vụ. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm tại làng gốm Thanh Hà khẳng định tính ứng dụng của các giải pháp quy hoạch và kiến trúc cảnh quan, đóng góp cơ sở khoa học phục vụ triển khai Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030 theo Quyết định số 801/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC LÀNG GỐM TRUYỀN THỐNG KHU VỰC MIỀN TRUNG 1. Khái quát về nghề gốm và làng gốm truyền thống Việt Nam Nghiên cứu văn hóa Bắc Sơn, sông Hồng, sông Mã, sông Côn, sông Đồng Nai, hệ thống sông ngòi đồng bằng sông Cửu Long…, các nhà khoa học chỉ ra rằng: Gốm đã xuất hiện cách nay hơn một vạn năm và được phân bố dọc dài theo hệ thống châu thổ các sông. Tùy từng địa hình cụ thể, theo khả năng cung cầu mà việc chế tác gốm dần trở thành một nghề và thành làng nghề khi nhiều người cùng tham gia để đáp ứng các yêu cầu phát triển của xã hội và nhu cầu tiêu dùng. Ở thời kỳ đầu (Bắc Sơn), xương gốm được nhào từ đất sét với cát, có lẫn tạp chất.

Mặt gốm sau nung thường gồ ghề đôi chỗ còn nổi rõ những vệt cát lớn. Loại gốm này chủ yếu dùng trong sinh hoạt đời thường sau khi phơi. Thời gian dài sau mới biết dùng lửa nâng cao độ bền bằng phương pháp nung giúp cho sản phẩm không bể, không thấm nước. Từ các miêu thuật qua báo cáo khoa học, thấy nhiều lõi than trong xương gốm nên đã có nhận định khả năng người thợ thời đó đã đan tre tạo hình rồi đắp đất trong, ngoài trước khi nung.

Sự tiến bộ mang tính đột phá của gốm bắt đầu từ lúc phát minh ra bàn xoay và sau đó sử dụng phổ biến vào thời kỳ văn hóa Phùng Nguyên. Khi đất đã làm kỹ, đặt lên bàn xoay, người thợ chỉ cần ngồi một chỗ để tạo hình, vẽ hoa văn và gốm đã đạt yêu cầu chất lượng tốt hơn, có tính mỹ thuật hơn. Thời Bắc thuộc, gốm men đã xuất hiện nhưng vẫn song song tồn tại các loại gốm có phần cao cấp hơn như: gốm nung màu trắng hồng hay sữa đục; gốm sành có xương gốm màu cánh gián nhạt, hay xám xanh; gốm men từ sành tráng thêm men màu đỏ hay xám xanh. Loại này bằng chất liệu đất sét trắng, xương mỏng, có độ rắn búng vào phát âm thanh trong.

Từ thế kỷ 11 đến 13 (thời Lý), gốm men ngọc bắt đầu xuất hiện và thịnh hành. Đây là loại sành trắng hoặc sành xốp được phủ một lớp men màu. Loại men màu này đa dạng màu sắc nhìn bắt mắt, có loại chuyên được sử dụng trong cung cấm và xuất khẩu. Trong khoảng thế kỷ 12-14, gốm hoa nâu xuất hiện cuối thời Lý đầu thời Trần 10 được làm từ đất sét trắng và cao lanh, có vị trí chiếm lĩnh thị trường nội địa lớn.

Loại gốm này được tráng men màu trắng ngà, hoa văn nâu, kiếu dáng thô, dày. Khi gốm hoa lam xuất hiện thì loại gốm này dần lui vào quên lãng. Trở lại tiến trình phát triển có thể hình dung từng bước phát triển của các dòng gốm như sau: - Ở giai đoạn đầu Đá Mới, Đa Bút, Quỳnh Văn,… gốm được nung trong thời gian ngắn ngoài trời trong đống củi lửa. Đến giữa và cuối thời kỳ Đá Mới, sơ kỳ Đồng Thau gốm đã được nung trong lò thô sơ, đơn giản như lợi dụng mô đất, khoét rộng rồi xếp gốm cùng củi để đốt, khi lửa tàn thì gốm cũng chín.

Đến thời kỳ Đồng Thau, sơ kỳ Đồ Sắt, gốm đã được nung trong lò gồm ngăn đốt và ngăn nung. Khi tắt lửa, gốm còn được nung ủ thêm thời gian nữa. - Lịch sử tiến trình hình thành và phát triển của nghề gốm truyền thống tuy khá dài nhưng đến nay vẫn chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ so với hàng chục ngàn làng nghề truyền thống trong cả nước. Nguyên nhân chính vẫn là phụ thuộc vào cung - cầu, vào cả khả năng, kỹ thuật chế tác.

Nhìn vào tiến trình gốm trong lịch sử có thể hình dung tiến trình phát triển từ gốm thô, gốm đất nung rồi đến bước cao hơn là gốm men, đồ sứ. - Trong thời kỳ công nghiệp, hóa chất phát triển, các sản phẩm phục vụ đời sống, sản xuất được đổi mới, tạo hình đẹp phù hợp, thích ứng cho người tiêu dùng nên nghề gốm truyền thống đã không theo kịp bước chuyển hóa của thời đại càng bị ảnh hưởng, mai một, xuống cấp trầm trọng. Qua nghiên cứu thực địa, 14 làng nghề gốm cổ truyền còn đang được nhắc đến nhiều trong các ấn phẩm được lưu giữ trong sử sách có vai trò lớn với từng vùng, bao gồm những làng nghề còn đang hoạt động như: Làng gốm Thanh Hà (Hội An, Quảng Nam), Làng gốm Phước Tích (Thừa Thiên - Huế), Làng gốm Bát Tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) Làng gốm Chu Đậu (huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương), Làng gốm Phù Lãng (huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh), Làng gốm Tân Vạn (Biên Hòa, Đồng Nai), Làng gốm Bàu Trúc (Bình Thuận), Làng gốm Lái Thiêu, Làng gốm Chánh Nghĩa, Làng gốm Tân Phước Khánh (Bình Dương), Làng gốm Vĩnh Long (Vĩnh Long). Nhiều nơi nghề gốm cổ truyền đã suy tàn, nhiều nơi gần như xóa sổ chỉ còn lại trong câu chuyển kể cùng tiềm thức tiếc nuối của các 11 bậc cao tuổi, bao gồm Làng gốm Thổ Hài (Bắc Ninh), Làng gốm Cây Mai (Thành phố Hồ Chí Minh).

Như vậy là bức tranh GỐM của Việt Nam khá phong phú và nhộn nhịp vì bắt đầu “Bên cạnh việc sản xuất những đồ gốm phục vụ cho nhu cầu của thị trường trong nước, từ thế kỷ XIV, Việt Nam đã chính thức tham gia vào mạng lưới xuất khẩu đồ gốm qua con đường gốm sứ trên biển. Các thời kỳ sau đó, thời Lê sơ (thế kỷ XV), thời Lê trung hưng (thế kỷ XVII), Việt Nam cũng đã xuất khẩu một số lượng lớn đồ gốm sứ sang thị trường Đông Nam Á, Đông Bắc Á và Tây Á… Thời kỳ này có rất nhiều làng gốm chuyên làm đồ gốm men. Riêng ở Hải Dương có 7 làng chuyên sản xuất đồ gốm men, đó là Chu Đậu - Mỹ Xá (huyện Nam Sách), Ngói, Cậy, Láo, Bá Thủy, Hợp Lễ (huyện Bình Giang). Trung tâm gốm Bát Tràng (làng Bát Tràng và Kim Lan hiện nay) vẫn duy trì và phát triển khá phồn thịnh trong giai đoạn này”.

Mô hình gốm thế kỷ I-III Đồ gốm thế kỷ I-III Đồ gốm thế kỷ I-III Chất liệu Gốm Hoa lam. Niên đại Chất liệu Gốm men ngọc. Niên Chất liệu Gốm hoa lam, niên thế kỷ XIV đại Thế kỷ XIII -XIV đại thế kỷ XV Chất liệu Gốm. Niên đại thế kỷ VI Chất liệu Gốm men trắng.

Niên Chất liệu Gốm hoa nâu. Niên đại Thế kỷ XII-XIII đại Thế kỷ XIII-XIV Hình 1.1: Minh họa các sản phẩm gốm Việt Nam qua các thời kỳ Cơ hội may mắn cho một số làng nghề gốm truyền thống khi kịp thời thoát khỏi tính ràng buộc khuôn mẫu đã áp dụng kỹ thuật mới vào sản xuất trên nền truyền thống 12 xưa để cho ra những mẫu mã đa dạng, những sản phẩm mới đẹp, bền, thích nghi đời sống. Nhiều trung tâm sản xuất gốm xuất khẩu mới ra đời và phát triển nhanh cả về quy mô và tốc độ. Tiếp theo các thế kỷ sau và đến hiện nay công nghệ mới đã đáp ứng được cuộc sống hiện đại thêm nhiều giá trị về văn hóa, nhân văn, giá trị thẩm mỹ… được người tiêu dùng chấp nhận, không thể thiếu vắng trong mỗi gia đình.

Trong công nghiệp lại đáp ứng được các công cụ, vật liệu cách điện, chịu được hóa chất bào mòn, đáp ứng các nhu cầu xây dựng công nghệ cao, đảm bảo tính thân thiện với môi trường… Nhờ vậy tạo nên sự thịnh vượng của cả làng nghề gốm truyền thống. Tiêu biểu nhất ở vùng châu thổ sông Hồng là làng gốm truyền thống Bát Tràng đã có nhiều áp dụng kỹ thuật mới khi dùng lò ga thay lò củi - than, dùng vật liệu cao lanh, đất sét trắng làm xương gốm, dùng men tráng trong - ngoài có trang trí hoa văn hấp dẫn… để tạo nên sản phẩm phong phú, đa dạng phù hợp nhu cầu trong nước và xuất khẩu ra nước ngoài. Khái quát các làng gốm truyền thống khu vực miền Trung 1. Những đặc điểm chung Về địa lý, địa hình: Đây là nơi giao hòa giữa cao nguyên và biển dù nhiều khi bất lợi vào mùa mưa lụt nhưng chỉ trong thời gian ngắn.

Thời tiết khí hậu nắng, gió, mưa bão, lũ lụt… nhìn chung phù hợp với khả năng chống chịu của con người. Đặc biệt, mạng lưới sông ngòi đa dạng, phong phú phù sa chính là nguồn nguyên liệu dồi dào cho nghề gốm truyền thống. Với đặc điểm cấu tạo địa hình như vậy, không gian văn hóa vùng duyên hải miền Trung thường bao hợp cả không gian văn hóa biển đảo, văn hóa duyên hải, văn hóa nông thôn đồng bằng và văn hóa miền núi – trung du. Chính những vấn đề này tác động đến làng gốm và nghề gốm truyền thống góp phần lý giải về sự tồn tại, phát triển nghề gốm truyền thống của cả người Chăm và người Việt trong quá khứ cũng như đương đại.

[71] Vùng đất từ Thừa Thiên Huế vào đến Bình Thuận, thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên trở về trước thuộc cư dân Sa Huỳnh. Phía Bắc giao lưu với Trung Hoa, phía Nam buôn bán với Ấn Độ. Họ là cư dân năng động có tầm nhìn sâu sắc về biển tạo nên nền 13 văn hóa Sa Huỳnh. Họ để lại nhiều chứng tích về sự sáng tạo trong chế tác gốm thô.

Loại chum lớn dùng trong mai táng, loại nhỏ dùng trong sinh hoạt và cả cho đồ minh khí phục vụ táng tục. Từ thế kỷ thứ 2 đến thế kỷ 15, người Chăm phát huy các giá trị văn hóa, kỹ thuật gốm của cư dân Sa Huỳnh tiếp tục phát triển làm nên nền văn hóa Champa rực rỡ. Gốm Champa biểu hiện về sự kết nối, tiếp biến, thích nghi nâng tầm cao mới trong sử dụng, xuất khẩu đem lại những lợi ích về kinh tế cho người làm gốm và là nguyên nhân chính trong bảo tồn, phát triển duy trì nghề liên tục đến nay. Vùng Duyên hải Miền Trung 9 tỉnh hiện nay có số dân là 12.000 người, diện tích 49.2: Cấu trúc làng truyền thống điển hình KVMT 14 Cấu trúc làng xã: Cấu trúc tổ chức làng xã khu vực Trung Bộ không mang tính “đóng” như ở đồng bằng Bắc Bộ, nhưng cũng không mang tính “mở” như làng xã Nam Bộ và dễ dàng biến đổi dưới các tác động của xã hội xung quanh.

Các làng rải rác trên diện rộng bám theo các đường giao thông chính theo dạng chuỗi, điểm theo trục giao thông hoặc bám theo địa hình sông kênh. Điểm nổi bật là các làng xóm cư dân nằm rải rác tự nhiên đều trên mặt bằng canh tác, các hệ san sát nhau tiếp nối theo các đường làng ngõ xóm. Là những cộng đồng cấu trúc vừa đóng vừa mở.