Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE TO CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CUA HOI DONG DAN TỘC, CÁC ỦY BAN CUA QUOC HỘI 1. Khái niệm, tính chất tổ chức HDDT, các Uy ban của Quốc hội 1. Khái niệm tổ chức HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Khái niệm “Tổ chức” được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Khoa học quản lý nghiên cứu tô chức với tư cách là hệ thống con người — xã hội với những quá trình, hiện tượng và hoạt động của con người”.
Dé có một quan niệm khoa học về tô chức cần phải nhận thức nó ở hai góc độ: Tổ chức với tính cách là một thực thé (Danh từ) và tổ chức với tính cách là một hoạt động (Động từ). Tổ chức, dưới góc nhìn là một thực thé được hiéu là một đơn vị xã hội bao gồm nhiều thành viên cùng gia nhập vào đơn vị xã hội đó dé hoàn thành mục tiêu chung và mục tiêu cá nhân. Hay nói một cách đơn giản, tô chức là sự liên kết của nhiều người theo một cách thức nhất định và có cùng mục đích chung. Tổ chức với tư cách là một hoạt động (chức năng tổ chức) được hiểu là quy trình thiết kế bộ máy, sắp xếp, bó trí, sử dụng và phát triển các nguồn nhân lực nhằm thực hiện các mục tiêu chung.
Theo từ điền tiếng việt trực tuyến”, tổ chức có nghĩa là sắp xếp, bố trí cho thành một chỉnh thé, có một cấu tạo, một cấu trúc và những chức năng chung nhất định. Luận văn của tác giả nghiên cứu tổ chức của HDDT và các Ủy ban của Quốc hội dưới cả hai góc độ là các cơ quan bộ phận của Nhà nước thuộc cơ cầu của Quốc hội và dưới góc độ cách thức thiết kế, sắp xếp bố trí HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội nhằm phát huy được tối đa vai trò hỗ trợ Quốc hội thực hiện các chức năng của mình. Quốc hội nước ta được tổ chức theo mô hình là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, cơ quan quyên lực nhà nước cao nhất”. Mô hình đó được * Bộ nội vụ, Viện Khoa học tổ chức Nhà nước, tại dia chi: http://isos.vn/Thongtinchitiet/tabid/84/Articleld/779/language/vi-VN/Khai-ni-m-phan-lo-i-va-cac-d-c-tr- ng-c-b-n-c-a-t-ch-c-t-giac-d-khoa-h-c-t-ch-c-nha-n-c.
> Từ điển Tiếng Việt, tại địa chỉ: http://www.de/~duc/Dict/ (truy cập ngày 17/6/2016). ° Điều 69 Hiến pháp năm 2013 10 hình thành và phát triển dựa trên yêu cầu chủ trương phát huy vai trò làm chủ của nhân dân. Tat cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và đảm bảo dé nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước của mình. Các bước hoàn thiện tổ chức của Quốc hội qua từng thời kỳ cũng là sự thé hiện trong thực tế chủ trương của Đảng về hoàn thiện, đôi mới tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước ở nước ta.
Với đặc điểm Quốc hội được tô chức theo cơ cầu một viện đã đảm bảo được Quốc hội là nơi tập trung, thống nhất ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, đảm bảo tính thực quyên, không chia cắt và tránh tình trạng tranh luận suông như ở hai viện của Nghị viện tư sản”, Cũng như đặc tính chung của Quốc hội nước khác, với tính chất là cơ quan hoạt động theo chế độ hội nghị, trong tổ chức và hoạt động của Quốc hội nước ta cần phải có day đủ các cơ cau cần thiết. HDDT và các Ủy ban của Quốc hội là một trong những cơ cầu cần thiết của Quốc hội. Chính vì vậy tô chức HĐDT, các Uy ban của Quốc hội có hợp ly hay không ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Quốc hộiŸ. Hiện nay, các cơ quan của Quốc hội nước ta có HĐDT (trước đây là Ủy ban dân tộc của Quốc hội) và 9 Uy ban”.
Mặc dù việc thành lập HDDT, các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam được quy định trong Hiến pháp nhưng lại không quy định cụ thể số lượng Ủy ban thường trực cũng như tên gọi cụ thể của từng Ủy ban này. Thể chế hóa các quy định của Hiến pháp, Luật Tổ chức Quốc hội năm 2014 quy định cụ thể việc thành lập HDDT và các Ủy ban của Quốc hội với các tên gọi và nhiệm vụ quyền hạn khác nhau. HDDT gồm có Chủ tịch, các Phó Chủ tịch, Ủy viên thường trực, Ủy viên chuyên trách và các Ủy viên khác. Ủy ban của Quốc hội gồm có Chủ nhiệm, các Phó Chủ nhiệm, Ủy viên thường trực, Ủy viên chuyên trách va các Ủy viên khác.
Chủ tịch HDDT, Chủ nhiệm Ủy ban của Quốc hội do 7 Đại học quốc gia Hà Nội, Trần Văn Thuân, Hoạt động của HĐDT, các Ủy ban của Quốc hội nước cộng hòa XHCN Việt Nam, Luận án Tiến sỹ Luật học, Hà Nội-2015, tr. ® Đỗ Thi Như Hảo, Luận văn thạc sỹ Luật học, Hoạt động của HDDT và các Ủy ban của Quốc hội - Thực trạng và hướng hoàn thiện, tr.1-7, tai địa chỉ: http://repositories.vn/jspui/bitstream/123456789/39085/1/TT_00050000246. ? Điều 66 Luật Tổ chức quốc hội năm 2014 II Quốc hội bầu. Các Phó Chủ tịch, Ủy viên thường trực, Ủy viên chuyên trách và các Ủy viên khác của HĐDT; các Phó Chủ nhiệm, Ủy viên thường trực, Ủy viên chuyên trách và các Ủy viên khác của Ủy ban do Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn.
Thường trực HDDT, Thường trực Ủy ban của Quốc hội giúp HĐDT, Ủy ban của Quốc hội giải quyết các công việc thường xuyên của Hội đồng, Ủy ban trong thời gian Hội đồng, Ủy ban không họp. Thường trực HĐDT gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và các Ủy viên thường trực. Thường trực Ủy ban của Quốc hội gồm Chủ nhiệm, các Phó Chủ nhiệm và các Ủy viên thường trực. HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội thành lập các tiêu ban để nghiên cứu, chuẩn bị các van đề thuộc lĩnh vực hoạt động của Hội đồng, Ủy ban.
Trưởng tiểu ban phải là thành viên của Hội đồng, Ủy ban, các thành viên khác có thể không phải là thành viên của Hội đồng, Ủy ban hoặc không phải là Đại biểu Quốc hội”. Các tiểu ban này không phải là thành phần cứng nằm trong Ủy ban thường trực mà là các bộ phận lâm thời có chuyên môn sâu, được các Ủy ban thành lập nhằm cung cấp kiến thức, thông tin chuyên sâu về một số lĩnh vực nào đó để giúp Ủy ban giải quyết một công việc cụ thể của mình. Nhiệm vụ chủ yếu của HĐDT và các ủy ban của Quốc hội là thâm tra dự án luật, dự án pháp lệnh, các dé án, báo cáo khác do Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao; trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội lay y kién vé chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát và kiến nghị những van đề thuộc quyền hạn, nhiệm vụ của mình theo lĩnh vực đã được phân công trong Luật Tổ chức Quốc hội năm 2014 và các văn bản pháp luật khác `". Do Hiến pháp không quy định giới han số lượng các Ủy ban thường trực mà Quốc hội được phép thành lập, cho nên Quốc hội hoàn toàn có quyền quyết định số lượng các Ủy ban này.
Tuy nhiên, bởi vì số lượng, tên gọi cũng như nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của các Ủy ban thường trực quy định cụ thê trong luật Tổ chức Quốc hội năm 2014, nên trong trường hợp Quốc hội thấy '* Điều 67 Luật Tổ chức Quốc hội năm 2014 !' Điều 75,76 Hiến pháp năm 2013 12 cần thiết phải thành lập thêm hoặc bớt chỉ có thé thực hiện thông qua việc sửa đổi Luật Tổ chức Quốc hội. Từ tính chất hoạt động của Quốc hội và yêu cầu công tác cán bộ, Hiến pháp năm 2013 quy định về các cơ quan của Quốc hội có sự đôi mới theo sự phân cấp quản lý cán bộ. Xuất phát từ kết quả hoạt động giám sát của Quốc hội (theo quy định của Luật hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003 nay được thay thế bởi Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015), một thiết chế mới được quy định trong Hiến pháp năm 2013, đó là UBLT của Quốc hội “. Từ Quốc hội khóa XI đến nay có khá nhiều van đề mới Quốc hội phải thành lập các đoàn giám sát (thực chất là UBLT) để xử lý.
Phần lớn các vụ việc đó là các vụ án oan, sai hoặc các van dé kinh tế còn sai sót nghiêm trọng. Vì vậy Hiến pháp năm 2013 có hăn một quy định về UBLT để nghiên cứu, thấm tra một dự án hoặc điều tra một van đề nhất định. Đặc điểm tổ chức của HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Ở nước ta, HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội cũng được tô chức theo mô hình các Ủy ban của Nghị viện, điển hình của các quốc gia khác nhau trên thé giới. Có rất nhiều tiêu chí khác nhau trong việc phân biệt các loại hình Ủy ban.
Dựa vào thời gian ton tại và mức độ hoạt động, tính chất các nhiệm vụ, quyền hạn được giao, có thể phân loại các hình thức Ủy ban đang tồn tại một cách khá phô biến trong Quốc hội, Nghị viện các nước hiện nay, như: các Ủy ban thường trực, các Ủy ban đặc biệt, hay có thé còn được gọi là Ủy ban tạm thời, UBLT. Ngoài các Ủy ban nêu trên, các loại hình Ủy ban khác như Ủy ban hỗn hợp, Ủy ban hội nghị thường được tổ chức ở những nơi Quốc hội (hay Nghị viện) được tô chức theo mô hình lưỡng viện, với thành viên là nghị sỹ của cả hai viện, báo cáo kết quả hoạt động của Ủy ban được trình ra cả hai viện. Hệ thống các Ủy ban thường trực là mô hình tô chức các Uy ban được hình thành một cách khá ổn '? Điều 78 Hiến pháp năm 2013 13 định xét về cả mặt cơ cấu tô chức và thâm quyền, thường là kéo dài và có vai trò liên tục xuyên suốt một hoặc nhiều nhiệm kỳ của Quốc hoi’. Ở nước ta hiện nay, các Ủy ban của Quốc hội được tô chức theo hai mô hình đó là mô hình Ủy ban thường trực và mô hình UBLT.
Ủy ban thường trực của Quốc hội là những Ủy ban hoạt động thường xuyên bao gồm HDDT và các Ủy ban của Quốc hội (9 Ủy ban theo quy định của pháp luật hiện hành). Nhiệm vụ của các Ủy ban này là nghiên cứu, thâm tra những dự án luật, dự án pháp lệnh và những dự án khác, những Báo cáo được Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao; trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn do luật định; kiến nghị những van đề thuộc phạm vi hoạt động của Ủy ban.