Trạng Thái Thanh Khoản và Hiệu Quả Hoạt Động Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Các ngân hàng đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế, không chỉ là trung gian tài chính… 167 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Nguyễn Phúc Quý
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Tình Trạng Thanh Khoản và Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẠNG THÁI THANH KHOẢN, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG, MỐI QUAN HỆ GIỮA TRẠNG THÁI THANH KHOẢN VÀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TRẠNG THÁI THANH KHOẢN CỦA CÁC NHTM
• 1.1.1. Thanh khoản ngân hàng
• 1.1.2. Trạng thái thanh khoản
• 1.1.3. Các phương pháp đo lường trạng thái thanh khoản
• 1.1.3.1. Phương pháp cung cầu thanh khoản
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TRẠNG THÁI THANH KHOẢN, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG, MỐI QUAN HỆ GIỮA TRẠNG THÁI THANH KHOẢN VÀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thanh Khoản Ngân Hàng Định Nghĩa và Vai Trò

Các ngân hàng đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế, không chỉ là trung gian tài chính mà còn thực hiện nhiều chức năng khác. Duy trì sự ổn định của ngân hàng là vô cùng quan trọng, và hai yếu tố chính là trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động. Theo Ủy ban giám sát tài chính quốc gia, một số ngân hàng có tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn gần sát ngưỡng quy định, điều này ảnh hưởng đến thanh khoản ngân hàng và hiệu quả hoạt động. Ngân hàng cần điều tiết cung - cầu thanh khoản thận trọng, ngăn ngừa rủi ro. Diamond và cộng sự đã chứng minh vai trò quan trọng của ngân hàng trong việc tạo ra thanh khoản. Thanh khoản không được tạo ra hợp lý có thể dẫn đến mất khả năng chi trả hoặc khả năng sinh lợi thấp, gây hại cho các ngân hàng khác.

1.1. Định Nghĩa Thanh Khoản Ngân Hàng Các Quan Điểm

Có nhiều định nghĩa về thanh khoản ngân hàng. Greuning và Bratanovic (2004) cho rằng đó là khả năng tự tài trợ hiệu quả cho các giao dịch. Laker (2007) định nghĩa là dòng tiền được xác định bằng mức độ nắm giữ tiền mặt và tương đương tiền. BASEL (2006) coi đó là khả năng tạo ra sự tăng trưởng tài sản và đáp ứng các nghĩa vụ khi đến hạn mà không có tổn thất đáng kể. Bhunia (2010) đề cập đến khả năng đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn. Tóm lại, thanh khoản ngân hàng là khả năng tài trợ cho các hoạt động và nghĩa vụ khi đến hạn với chi phí không đáng kể.

1.2. Vai Trò Của Thanh Khoản Trong Hoạt Động Ngân Hàng

Thanh khoản đóng vai trò như "máu" của ngân hàng, cho phép duy trì các hoạt động cho vay, thanh toán tiền gửi, giao dịch ngoại hối và các chức năng quản trị. Goddard (2009) nhấn mạnh rằng việc không đáp ứng được nhu cầu của người gửi tiền có thể dẫn đến khủng hoảng niềm tin và sự rút tiền ồ ạt. Ngân hàng cần duy trì mức độ thanh khoản an toàn để đảm bảo hoạt động thông thường và đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.3. Rủi Ro Thanh Khoản Nguy Cơ Tiềm Ẩn và Hậu Quả

Các NHTM Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ tiềm ẩn rủi ro thanh khoản, đặc biệt khi một số ngân hàng nhỏ áp dụng lãi suất cao hơn thị trường do chính sách thắt chặt tiền tệ của NHNN. Nguồn cung tiền bị thắt chặt khiến các ngân hàng nhỏ gặp khó khăn. Việc điều tiết trạng thái thanh khoản không khéo có thể dẫn đến rủi ro thanh khoản và ảnh hưởng đến uy tín hoặc thậm chí phá sản ngân hàng. Các nhà quản trị ngân hàng cần tập trung vào việc duy trì niềm tin của công chúng vào ngân hàng.

II. Trạng Thái Thanh Khoản Cách Đo Lường và Ý Nghĩa Thực Tiễn

Trạng thái thanh khoản là sự chênh lệch giữa tổng tài sản thanh khoản và dòng tiền vào so với dòng tiền ra từ cam kết cho vay và nghĩa vụ đến hạn. Đây là thước đo của thanh khoản. Nếu trạng thái thanh khoản < 0, ngân hàng thâm hụt thanh khoản. Nếu > 0, ngân hàng thặng dư thanh khoản. Nếu = 0, ngân hàng cân bằng thanh khoản. Tài sản thanh khoản bao gồm tiền mặt và chứng khoán kinh doanh ngắn hạn. Việc nắm giữ nhiều tài sản lỏng có thể dẫn đến khả năng sinh lợi thấp hơn nhưng lại nâng cao hiệu quả hoạt động.

2.1. Công Thức Tính Trạng Thái Thanh Khoản Chi Tiết

Trạng thái thanh khoản (TTTK) được tính bằng công thức: TTTK = Tài sản thanh khoản + Cung thanh khoản – Cầu thanh khoản. Nếu TTTK < 0: Ngân hàng thâm hụt thanh khoản. Nếu TTTK > 0: Ngân hàng thặng dư thanh khoản. Nếu TTTK = 0: Ngân hàng cân bằng thanh khoản. Tài sản thanh khoản bao gồm tiền mặt và chứng khoán kinh doanh ngắn hạn (Duttweiler (2011)).

2.2. Các Phương Pháp Đo Lường Trạng Thái Thanh Khoản Phổ Biến

Các phương pháp đo lường thanh khoản đang được phát triển bao gồm: phương pháp cung cầu thanh khoản, phương pháp chỉ số tài chính về thanh khoản, phương pháp tiếp cận nguồn vốn và sử dụng vốn. Mỗi phương pháp đều dựa trên giả định rằng ngân hàng chỉ có thể ước lượng gần đúng mức cầu thanh khoản thực tế. Nhà quản lý thanh khoản phải luôn sẵn sàng điều chỉnh mức dự tính về yêu cầu thanh khoản khi nhận được thông tin mới.

2.3. Phương Pháp Cung Cầu Thanh Khoản Phân Tích Chi Tiết

Phương pháp cung cầu thanh khoản tính trạng thái thanh khoản ròng (NLP) như sau: NLP = Cung thanh khoản – Cầu thanh khoản + (dư)/ - (thiếu) dự trữ thanh khoản. Cung thanh khoản là nguồn tiền có sẵn hoặc có thể có trong tương lai ngắn. Cầu về thanh khoản phản ánh nhu cầu rút tiền khỏi ngân hàng. Nhu cầu này phụ thuộc vào các nhân tố như nhu cầu rút tiền gửi của khách hàng.

III. Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng Các Tiêu Chí Đánh Giá Quan Trọng

Hiệu quả hoạt động ngân hàng là một yếu tố then chốt để duy trì sự ổn định và phát triển của ngân hàng. Các nghiên cứu riêng lẻ về trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngày càng đa dạng. Tuy nhiên, các nghiên cứu về trạng thái thanh khoản, hiệu quả hoạt động ngân hàng cũng như mối quan hệ giữa chúng ở Việt Nam còn dừng lại ở phân tích cục bộ và định tính. Việc nghiên cứu về trạng thái thanh khoản, đo lường hiệu quả hoạt động, xác định các nhân tố tác động và xác định mối quan hệ giữa chúng là rất cấp thiết.

3.1. Các Tiêu Chí Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng

Để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng, cần xem xét nhiều tiêu chí như khả năng sinh lời (khả năng sinh lợi ngân hàng), hiệu quả sử dụng vốn, hiệu quả chi phí, và hiệu quả quản lý rủi ro. Các chỉ số tài chính như ROA (Return on Assets), ROE (Return on Equity), NIM (Net Interest Margin) thường được sử dụng để đo lường khả năng sinh lời. Hiệu quả sử dụng vốn thể hiện khả năng tạo ra doanh thu từ tài sản. Hiệu quả chi phí đo lường khả năng kiểm soát chi phí hoạt động.

3.2. Mô Hình CAMELS Đánh Giá Toàn Diện Hiệu Quả Ngân Hàng

Mô hình CAMELS là một khung đánh giá toàn diện hiệu quả hoạt động ngân hàng, bao gồm các yếu tố: Capital adequacy (Mức độ đủ vốn), Asset quality (Chất lượng tài sản), Management (Quản lý), Earnings (Thu nhập), Liquidity (Thanh khoản), và Sensitivity to market risk (Độ nhạy cảm với rủi ro thị trường). Mô hình này giúp đánh giá sức khỏe tài chính và khả năng đối phó với rủi ro của ngân hàng.

3.3. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Phương Pháp DEA và Ứng Dụng

Luận án sử dụng phương pháp phi tham số bao dữ liệu (DEA) để đo lường hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam. DEA là một phương pháp hiệu quả để đánh giá hiệu quả kỹ thuật bằng cách so sánh hiệu suất của các đơn vị ra quyết định (DMUs) tương tự. Phương pháp này cho phép xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả nhất và các ngân hàng cần cải thiện hiệu suất.

IV. Mối Quan Hệ Giữa Thanh Khoản và Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng

Trạng thái thanh khoản tác động đến hiệu quả hoạt động và lợi nhuận của ngân hàng. Việc điều tiết trạng thái thanh khoản không khéo sẽ dẫn đến rủi ro thanh khoản và ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng. Nếu thanh khoản không được tạo ra hợp lý, có thể dẫn đến mất khả năng chi trả (trong trường hợp thanh khoản thấp) và khả năng sinh lợi thấp (trong trường hợp thanh khoản cao). Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động dần được chú ý.

4.1. Tác Động Của Thanh Khoản Đến Khả Năng Sinh Lời Ngân Hàng

Việc nắm giữ quá nhiều tài sản có tính thanh khoản cao có thể làm giảm khả năng sinh lời của ngân hàng, vì các tài sản này thường có lợi suất thấp hơn so với các tài sản ít thanh khoản hơn. Tuy nhiên, việc duy trì mức thanh khoản hợp lý là cần thiết để đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn và duy trì niềm tin của khách hàng.

4.2. Quản Trị Thanh Khoản Bài Toán Cân Bằng Rủi Ro và Lợi Nhuận

Quản trị thanh khoản tạo ra hai tình huống tiến thoái lưỡng nan: Duy trì tính thanh khoản cao, dẫn đến rủi ro thấp và khả năng sinh lời thấp, và duy trì tính thanh khoản thấp, dẫn đến rủi ro cao và có thể có mức sinh lợi cao. Ngân hàng cần tìm ra sự cân bằng phù hợp giữa rủi ro và lợi nhuận để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

4.3. Nghiên Cứu Về Mối Quan Hệ Giữa Thanh Khoản và Hiệu Quả

Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng ngày càng được chú ý. Tuy nhiên, các nghiên cứu ở Việt Nam còn hạn chế về phân tích định lượng. Luận án này tập trung vào việc xác định mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam thông qua các phương pháp phân tích định lượng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Hoạt Động và Quản Trị Thanh Khoản

Để nâng cao hiệu quả hoạt động và quản trị thanh khoản của các NHTM Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía ngân hàng và cơ quan quản lý. Các ngân hàng cần cải thiện hiệu quả sử dụng vốn, kiểm soát chi phí, và nâng cao chất lượng tài sản. Cơ quan quản lý cần có chính sách tiền tệ linh hoạt và hiệu quả để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

5.1. Cải Thiện Hiệu Quả Sử Dụng Vốn và Kiểm Soát Chi Phí

Các ngân hàng cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả sử dụng vốn bằng cách tối ưu hóa cơ cấu tài sản và nợ, tăng cường quản lý rủi ro tín dụng, và phát triển các sản phẩm dịch vụ mới. Kiểm soát chi phí hoạt động là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động. Ngân hàng cần áp dụng các biện pháp tiết kiệm chi phí và tăng cường hiệu quả chi phí.

5.2. Nâng Cao Chất Lượng Tài Sản và Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Chất lượng tài sản là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Ngân hàng cần tăng cường quản lý rủi ro tín dụng, giảm thiểu nợ xấu (nợ xấu ngân hàng), và cải thiện quy trình thẩm định tín dụng. Việc trích lập dự phòng rủi ro đầy đủ là cần thiết để đảm bảo an toàn tài chính.

5.3. Chính Sách Tiền Tệ và Quản Lý Thanh Khoản Hệ Thống

Cơ quan quản lý cần có chính sách tiền tệ linh hoạt và hiệu quả để điều tiết thanh khoản hệ thống ngân hàng, kiểm soát lạm phát (lạm phát), và ổn định tỷ giá hối đoái (tỷ giá hối đoái). Việc tăng cường giám sát và thanh tra hoạt động ngân hàng là cần thiết để đảm bảo tuân thủ pháp luật và các quy định về an toàn tài chính.

VI. Ứng Dụng Công Nghệ và Chuyển Đổi Số Trong Quản Trị Ngân Hàng

Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số ngân hàng là xu hướng tất yếu để nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của các NHTM Việt Nam. Các ngân hàng cần đầu tư vào công nghệ thông tin, phát triển các dịch vụ ngân hàng số (ngân hàng số), và tăng cường an ninh mạng (an ninh mạng).

6.1. Phát Triển Dịch Vụ Ngân Hàng Số và Fintech

Phát triển các dịch vụ ngân hàng số như mobile banking, internet banking, và các ứng dụng Fintech giúp tăng cường trải nghiệm khách hàng, giảm chi phí hoạt động, và mở rộng thị trường. Các ngân hàng cần hợp tác với các công ty Fintech để phát triển các giải pháp sáng tạo và hiệu quả.

6.2. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo AI và Học Máy Machine Learning

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) giúp cải thiện quy trình ra quyết định, tăng cường quản lý rủi ro, và phát hiện gian lận. AI có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu lớn (phân tích dữ liệu lớn (Big Data)), dự báo xu hướng thị trường, và cá nhân hóa dịch vụ khách hàng.

6.3. Tăng Cường An Ninh Mạng và Bảo Mật Thông Tin

An ninh mạng và bảo mật thông tin là yếu tố then chốt để đảm bảo sự tin cậy của khách hàng và bảo vệ tài sản của ngân hàng. Các ngân hàng cần đầu tư vào các giải pháp an ninh mạng tiên tiến, tuân thủ các tiêu chuẩn bảo mật quốc tế, và nâng cao nhận thức về an ninh mạng cho nhân viên và khách hàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng của nghiên cứu sinh Nguyễn Phúc Quý Thạnh với đề tài "Trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động tại các ngân hàng thương mại Việt Nam" được hoàn thành năm 2020 tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án giải quyết mối quan hệ tương tác giữa năng lực thanh khoản và hiệu quả kỹ thuật trong hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam giai đoạn 2007–2017.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch trong nền kinh tế, vừa quản lý tiền gửi vừa cung ứng tín dụng. Quản trị thanh khoản đặt các ngân hàng trước tình thế tiến thoái lưỡng nan: duy trì mức thanh khoản cao giúp giảm thiểu rủi ro nhưng làm giảm khả năng sinh lời; ngược lại, mức thanh khoản thấp có thể gia tăng lợi nhuận nhưng đối mặt với rủi ro mất khả năng chi trả và nguy cơ phá sản.

Bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam cho thấy nhiều ngân hàng tiệm cận ngưỡng trần sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn theo quy định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN). Báo cáo của Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (NFSC, 2017) và lộ trình pháp lý từ Thông tư 06/2016/TT-NHNN, Thông tư 19/2017/TT-NHNN, Thông tư 16/2018/TT-NHNN (sửa đổi Thông tư 36/2014/TT-NHNN) đã siết dần tỷ lệ này từ 50% xuống 45% (năm 2018) và 40% (từ 01/01/2019). Tiếp đó, Thông tư 22/2019/TT-NHNN định hướng giảm tiếp xuống 37% từ tháng 10/2020. Áp lực pháp lý cùng sự dịch chuyển dòng vốn quốc tế khi Việt Nam tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC, 01/01/2016) và Hiệp định CPTPP (08/03/2018) làm gia tăng nguy cơ rủi ro thanh khoản.

Về mặt học thuật, các công trình trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận đơn lẻ từng khía cạnh thanh khoản hoặc hiệu quả hoạt động, phần lớn dừng lại ở phân tích định tính hoặc thống kê mô tả cục bộ. Thiếu vắng các nghiên cứu định lượng thực nghiệm kiểm định đồng thời tác động của trạng thái thanh khoản lên hiệu quả kỹ thuật cũng như mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa hai yếu tố này.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Xác định sự tác động của trạng thái thanh khoản đến hiệu quả hoạt động và mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động tại các NHTM Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và tính ổn định thanh khoản.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đo lường hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam qua mô hình hiệu quả kỹ thuật bằng phương pháp bao dữ liệu (DEA).
  2. Đánh giá sự tác động của trạng thái thanh khoản đến hiệu quả hoạt động thông qua việc phân tích các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam.
  3. Xác định sự tác động qua lại giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động nhằm phân tích mối quan hệ giữa hai biến số này tại các NHTM Việt Nam.
  4. Đề xuất hệ thống giải pháp dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm để nâng cao tính ổn định thanh khoản và hiệu quả hoạt động.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết nghiên cứu

• Hệ thống câu hỏi nghiên cứu:
  1. Hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam ra sao trong thời gian nghiên cứu?
  2. Mô hình và phương pháp nào để đo lường hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam?
  3. Các nhân tố nào tác động đến hiệu quả hoạt động ngân hàng? Mô hình và phương pháp nào để phân tích các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động?
  4. Mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng như thế nào? Mô hình và phương pháp nào để xác định mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng?
  5. Các giải pháp nào liên quan đến việc vận dụng kết quả về đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng, các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động ngân hàng và mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng để nâng cao tính ổn định của trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam?
• Hệ thống giả thuyết nghiên cứu:
  • Giả thuyết H1: Trạng thái thanh khoản có liên quan tích cực đến hiệu quả hoạt động tại các NHTM.
  • Giả thuyết H2: Hiệu quả hoạt động có sự tác động tích cực đến trạng thái thanh khoản tại các NHTM.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Trạng thái thanh khoản, hiệu quả hoạt động ngân hàng và mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động tại các NHTM Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Hệ thống các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 10 năm từ 2007 đến 2017. Mốc bắt đầu là năm Việt Nam gia nhập WTO (ngành tài chính ngân hàng mở cửa và phát triển nóng) và mốc kết thúc là thời điểm hoàn thành đánh giá đợt 1 lộ trình thí điểm áp dụng chuẩn mực Basel II theo Công văn 1601/NHNN-TTGSNH ngày 17/03/2014 của NHNN.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam

Tác giả đã hệ thống hóa các nhóm nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước xoay quanh ba chủ đề cốt lõi:

1. Nghiên cứu đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng:

   • Quốc tế: Berg và cộng sự (1993) sử dụng DEA so sánh hiệu quả ngân hàng tại Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan; Rim (1996) dùng SFA đo lường hiệu quả chi phí tại Mỹ và Nhật Bản; Carbó và cộng sự (2002) phân tích phi hiệu quả quy mô và hiệu quả X tại các ngân hàng tiết kiệm châu Âu; Bonin và cộng sự (2005) dùng SFA đánh giá tác động của hình thức sở hữu tại các nền kinh tế chuyển đổi; Berger & Humphrey (1992, 1997) áp dụng TFA và tiếp cận trung gian tại các chi nhánh ngân hàng Mỹ; Resti (1997) kết hợp cả SFA và DEA trên hệ thống ngân hàng Ý; Bauer và cộng sự (1998) so sánh bốn phương pháp SFA, DFA, TFA và DEA trên hệ thống ngân hàng Mỹ; Eisenbeis và cộng sự (1996) dùng SFA trên 254 ngân hàng Mỹ; Liang và cộng sự (2008) ứng dụng DEA (CCR, BCC, Malmquist) có xét đến nợ xấu tại Đài Loan.
   • Việt Nam: Dân (2004) dùng thống kê mô tả tại Đà Nẵng và miền Trung; Hùng (2008) kết hợp DEA và SFA đánh giá 32 NHTM giai đoạn 2001–2005; Vu & Turnell (2010) đo lường hiệu quả chi phí bằng Bayesian SFA; Vu & Nahm (2013) nghiên cứu hiệu quả lợi nhuận giai đoạn 2000–2006; Sáng (2015) dùng DEA và SFA đo lường hiệu quả kỹ thuật và chi phí trên 48 NHTM.

2. Nghiên cứu các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động:

   • Sufian (2009) áp dụng DEA kết hợp Tobit tại Malaysia cho thấy quy mô, tỷ trọng tín dụng, thanh khoản và cơ cấu vốn có ý nghĩa thống kê; Williams (2012) dùng SFA và Tobit; Ayadi (2013) dùng DEA kết hợp Fixed/Random Effects tại Tunisia; Alrafadi và cộng sự (2014) dùng DEA và Tobit tại Libya; Sharma, Raina & Singh (2012) dùng SFA tại Ấn Độ; Hoàng & Huân (2016) dùng SFA và Tobit giai đoạn 2005–2011 tại Việt Nam.

3. Nghiên cứu mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động:

   • Bourke (1989) nghiên cứu 90 ngân hàng tại châu Âu, Bắc Mỹ và Úc; Eljelly (2004) phân tích sự đánh đổi giữa thanh khoản và khả năng sinh lợi; Bordeleau, Crawford & Graham (2009, 2010) phát hiện mối quan hệ phi tuyến tại 55 ngân hàng Mỹ và 10 ngân hàng Canada; Owolabi, Obiakor & Okwu (2011) nghiên cứu 15 ngân hàng niêm yết tại Nigeria; Nkobe (2013) áp dụng mô hình tác động cố định tại Kenya; Sanchez và cộng sự (2013) tại khu vực Mỹ Latinh; Kamaruddin & Mohd (2013) tại các ngân hàng Hồi giáo Malaysia.

Nhóm tác giả	Năm công bố	Đối tượng nghiên cứu	Phương pháp sử dụng	Biến phụ thuộc	Biến độc lập chính
Fecher & Pestiau	1993	11 tổ chức tài chính khối OECD	SFA	Hiệu quả kỹ thuật	Lao động, vốn
Resti	1997	Hệ thống ngân hàng Ý	SFA và DEA	Điểm hiệu quả	Chi phí, tài sản, nợ xấu
Hùng	2008	32 NHTM Việt Nam	DEA và SFA	Hiệu quả kỹ thuật	Đầu vào/ra trung gian
Sufian	2009	NHTM Malaysia (1995–1999)	DEA và Tobit	Hiệu quả hoạt động	Quy mô, tín dụng, thanh khoản, vốn CSH
Williams	2012	Hệ thống ngân hàng	SFA và Tobit	Hiệu quả kỹ thuật	Thị phần, quy mô, rủi ro tín dụng, thanh khoản
Ayadi	2013	NHTM Tunisia (1996–2010)	DEA và FE/RE	Hiệu quả chi phí	HHI, tiền gửi, dư nợ tín dụng, vốn CSH, quy mô
Alrafadi et al.	2014	17 NHTM Libya (2004–2010)	DEA và Tobit	Hiệu quả kỹ thuật	Tiền gửi/Tổng tài sản, Vốn CSH, quy mô, thanh khoản
Sáng	2015	48 NHTM Việt Nam	DEA và SFA	Hiệu quả kỹ thuật, chi phí	Các biến trung gian tài chính

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các công trình tại Việt Nam (như Hồng, 2012; Thông, 2013; Sáng, 2015; Hoàng & Huân, 2016) mới kiểm tra các nhân tố tác động một chiều hoặc đánh giá riêng biệt từng chỉ tiêu. Luận án của Nguyễn Phúc Quý Thạnh giải quyết khoảng trống:

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm định lượng về tác động của trạng thái thanh khoản lên điểm hiệu quả kỹ thuật (được đo lường bằng DEA).
2. Kiểm định thực nghiệm mối quan hệ tác động qua lại hai chiều giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017 bằng mô hình dữ liệu bảng động D-GMM.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên bốn lý thuyết cốt lõi:

1. Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984): Ngân hàng hoạt động vì lợi ích của nhiều nhóm (người gửi tiền, cổ đông, nhân viên, cơ quan quản lý). Việc điều tiết trạng thái thanh khoản thận trọng giúp duy trì niềm tin của công chúng và bảo vệ lợi ích toàn diện của các bên liên quan.
2. Lý thuyết ưa thích tiền mặt (Liquidity Preference Theory - Keynes, 1936; Rancan, 2012): Nhà đầu tư ưu tiên nắm giữ tài sản ngắn hạn có tính lỏng cao để dễ dàng chuyển đổi thành tiền mặt và giảm thiểu rủi ro mất vốn. Ngân hàng cần cân đối nguồn vốn ngắn - dài hạn để đáp ứng nghĩa vụ chi trả kịp thời, từ đó cải thiện hiệu quả hoạt động.
3. Lý thuyết khả năng chuyển đổi thanh khoản (Shiftability Theory of Liquidity - Moulton, 1915; Casu et al.; Allen et al.): Ngân hàng bảo vệ khả năng thanh toán bằng cách nắm giữ các công cụ tài chính ngắn hạn có thể chuyển nhượng trên thị trường thứ cấp (như trái phiếu kho bạc, thương phiếu). Trạng thái thanh khoản gắn liền với cấu trúc và chất lượng danh mục tài sản sinh lời.
4. Lý thuyết thanh khoản động lực (Keynes, 1936; Almeida et al., 2002): Nhu cầu thanh khoản xuất phát từ động cơ giao dịch (đáp ứng dòng tiền vào - ra hàng ngày) và động cơ dự phòng (quỹ khẩn cấp khi dòng tiền thiếu hụt). Chi phí phát sinh do thiếu hụt thanh khoản ở các ngân hàng hoạt động kém hiệu quả sẽ cao hơn, từ đó hình thành mối quan hệ thuận chiều giữa hiệu quả và thanh khoản.

Các khái niệm và thước đo trạng thái thanh khoản

• Định nghĩa: Thanh khoản là khả năng tài trợ cho các giao dịch và nghĩa vụ đến hạn với chi phí phát sinh không đáng kể (Greuning & Bratanovic, 2004; Laker, 2007; Basel, 2006; Bhunia, 2010).
• Trạng thái thanh khoản (TTTK): $$\text{TTTK} = \text{Tài sản thanh khoản} + \text{Cung thanh khoản} - \text{Cầu thanh khoản}$$
  • $\text{TTTK} < 0$: Thâm hụt thanh khoản (cầu vượt cung).
  • $\text{TTTK} > 0$: Thặng dư thanh khoản (cung vượt cầu).
  • $\text{TTTK} = 0$: Cân bằng thanh khoản.
• Phương pháp đo lường thanh khoản:
  • Phương pháp cung - cầu thanh khoản (Net Liquidity Position - NLP): $\text{NLP} = \text{Cung thanh khoản} - \text{Cầu thanh khoản} \pm \text{Dự trữ thanh khoản}$ (Nguyễn Văn Tiến, 2015).
  • Phương pháp chỉ số thanh khoản:
    • $L_1 = \text{Tài sản thanh khoản} / \text{Tổng tài sản}$
    • $L_2 = \text{Tài sản thanh khoản} / (\text{Tiền gửi} + \text{Vốn huy động ngắn hạn})$
    • $L_3 = \text{Tài sản thanh khoản} / \text{Tiền gửi}$
    • Các chỉ số khác: Trạng thái tiền mặt, Chứng khoán thanh khoản, Trạng thái ròng liên ngân hàng, Tiền nóng, Tiền gửi môi giới, Tiền gửi cơ sở, Cấu trúc tiền gửi.
  • Phương pháp tiếp cận nguồn vốn và sử dụng vốn (Duttweiler, 2011): Dự báo biến động nguồn vốn huy động, tín dụng và dự trữ bắt buộc theo 3 giai đoạn.
  • 14 nguyên tắc quản lý thanh khoản của Ủy ban Basel (BIS, 2009).

Khái niệm và phương pháp đo lường hiệu quả hoạt động

• Theo Koopmans (1951), Debreu (1951), Shephard (1953) và Farrell (1957), hiệu quả được phân tách thành:
  • Hiệu quả kỹ thuật ($\text{TE} = OR/OP$, giá trị từ 0 đến 1).
  • Hiệu quả phân bổ ($\text{AE} = OS/OR$).
  • Hiệu quả chi phí/kinh tế toàn phần ($\text{CE} = \text{TE} \times \text{AE} = OS/OP$).
  • Hiệu quả kỹ thuật thuần (PTE) và Hiệu quả quy mô ($\text{SE} = \text{TE} / \text{PTE}$) dưới các giả định hiệu suất không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu suất thay đổi theo quy mô (VRS, IRS, DRS).
• Hai cách tiếp cận đo lường hiệu quả ngân hàng:
  • Phi cấu trúc: Sử dụng các chỉ số tài chính (ROA, ROE, ROS, C/I, Tobin's q, Sharpe, CAR, DTA, ETA, LTA, NPLs) (Hughes & Mester, 2008; Wozniewska, 2015).
  • Cấu trúc: Ước lượng thông qua hàm chi phí, hàm doanh thu hoặc hàm lợi nhuận (Ilieva, 2003; Berger & Humphrey, 1991). Bao gồm cách tiếp cận tham số (SFA, DFA, TFA) và phi tham số (DEA, FDH).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm của luận án

1. Đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE): Sử dụng phương pháp phi tham số phân tích bao dữ liệu (DEA - Data Envelopment Analysis) theo cách tiếp cận trung gian tài chính (intermediation approach) thông qua phần mềm DEA Solver.
   • 3 biến đầu vào (Inputs): Chi phí nhân viên ($I_1$), Tài sản cố định ($I_2$), Tiền gửi khách hàng ($I_3$).
   • 2 biến đầu ra (Outputs): Thu nhập từ lãi ($O_1$), Thu nhập ngoài lãi ($O_2$).
2. Phân tích các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động: Sử dụng mô hình hồi quy kiểm duyệt Tobit (Tobit Regression) trên phần mềm Stata do biến phụ thuộc điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) bị chặn trong khoảng $[0, 1]$.
3. Phân tích mối quan hệ tương tác hai chiều: Sử dụng phương pháp ước lượng sai phân GMM (Difference GMM - D-GMM) cho mô hình dữ liệu bảng động (dynamic panel data) để kiểm soát hiện tượng nội sinh và độ trễ thời gian.
4. Nguồn dữ liệu: Trích xuất từ cơ sở dữ liệu Thomson Reuters và báo cáo tài chính kiểm toán riêng lẻ của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về hiệu quả ngân hàng, trạng thái thanh khoản, mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về thanh khoản, các thước đo trạng thái thanh khoản (cung - cầu, chỉ số tài chính, nguồn và sử dụng vốn), 14 nguyên tắc quản trị rủi ro thanh khoản của Basel. Đồng thời, chương này phân tích bản chất hiệu quả ngân hàng từ góc độ kinh tế vi mô, phân biệt tiếp cận phi cấu trúc (chỉ số tài chính) và tiếp cận cấu trúc (tham số SFA/DFA/TFA và phi tham số DEA/FDH), làm rõ 5 góc nhìn nhận diện đầu vào - đầu ra ngân hàng (sản xuất, trung gian tài chính, tài sản, chi phí sử dụng, giá trị gia tăng).

Chương 2: Đánh giá các công trình nghiên cứu về trạng thái thanh khoản, hiệu quả hoạt động ngân hàng, mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng

Chương 2 trình bày tổng quan 4 lý thuyết nền tảng (Thuyết các bên liên quan, Thuyết ưa thích tiền mặt, Thuyết khả năng chuyển đổi thanh khoản, Thuyết thanh khoản động lực) và thiết lập hai giả thuyết nghiên cứu $H_1$, $H_2$. Chương này tổng hợp có hệ thống các công trình thực nghiệm quốc tế và Việt Nam về đo lường hiệu quả, các nhân tố ảnh hưởng và mối quan hệ thanh khoản - hiệu quả, từ đó chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu cần giải quyết cho hệ thống NHTM Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp và mô hình nghiên cứu

Chương 3 thiết lập khung nghiên cứu định lượng gồm ba bước:

1. Xây dựng mô hình DEA theo cách tiếp cận trung gian tài chính với 3 đầu vào ($I_1$: Chi phí nhân viên, $I_2$: Tài sản cố định, $I_3$: Tiền gửi khách hàng) và 2 đầu ra ($O_1$: Thu nhập lãi, $O_2$: Thu nhập ngoài lãi) để tính toán điểm hiệu quả kỹ thuật bằng phần mềm DEA Solver.
2. Thiết lập mô hình hồi quy Tobit trên Stata kiểm định tác động của trạng thái thanh khoản cùng các nhân tố đặc thù ngân hàng (quy mô ngân hàng, cơ cấu nguồn vốn, tỷ trọng tín dụng, quy mô tiền gửi) đến điểm hiệu quả kỹ thuật.
3. Thiết lập phương trình hồi quy dữ liệu bảng động ước lượng bằng D-GMM để kiểm định mối quan hệ tương tác hai chiều giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả kỹ thuật.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 công bố các phát hiện thực nghiệm trên dữ liệu NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017:

• Hiệu quả kỹ thuật trung bình của toàn hệ thống NHTM Việt Nam đạt mức 86% trong giai đoạn 10 năm nghiên cứu.
• Kết quả hồi quy Tobit xác nhận các biến có ý nghĩa thống kê tác động đến hiệu quả hoạt động gồm: Trạng thái thanh khoản, Quy mô ngân hàng, Cơ cấu nguồn vốn, Tỷ trọng tín dụng và Quy mô tiền gửi.
• Kết quả ước lượng mô hình dữ liệu bảng động D-GMM chứng minh tồn tại mối quan hệ tương tác có ý nghĩa thống kê giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết các kết luận rút ra từ mô hình phân tích định lượng, đồng thời xây dựng hệ thống khuyến nghị và giải pháp quản trị thực tiễn cho các nhà quản lý NHTM nhằm cân đối trạng thái thanh khoản và nâng cao hiệu quả hoạt động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn

Theo công bố của tác giả, luận án mang lại 4 đóng góp chính:

1. Về đo lường hiệu quả hoạt động: Đo lường thành công hiệu quả kỹ thuật của hệ thống NHTM Việt Nam xuyên suốt giai đoạn 2007–2017 thông qua phương pháp phi tham số DEA với cách tiếp cận trung gian tài chính (3 đầu vào: chi phí nhân viên, tài sản cố định, tiền gửi khách hàng; 2 đầu ra: thu nhập từ lãi, thu nhập ngoài lãi). Kết quả thực nghiệm xác định hiệu quả kỹ thuật trung bình toàn hệ thống đạt 86%.
2. Về các nhân tố tác động đến hiệu quả: Ứng dụng thành công mô hình hồi quy kiểm duyệt Tobit với biến phụ thuộc là điểm hiệu quả kỹ thuật DEA. Chứng minh thực nghiệm các nhân tố: trạng thái thanh khoản, quy mô ngân hàng, cơ cấu vốn, tỷ trọng tín dụng và quy mô tiền gửi có tác động có ý nghĩa thống kê đến hiệu quả ngân hàng.
3. Về mối quan hệ giữa thanh khoản và hiệu quả: Xác định và kiểm định thành công mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động thông qua phương pháp ước lượng D-GMM trên mô hình dữ liệu bảng động, khẳng định sự tồn tại mối quan hệ có ý nghĩa giữa hai biến số này tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017.
4. Về thực tiễn quản trị: Phác họa bức tranh toàn cảnh về thực trạng thanh khoản và hiệu quả hoạt động, cung cấp căn cứ thực nghiệm để đề xuất các khuyến nghị cụ thể cho các nhà quản trị NHTM Việt Nam.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

Dựa trên kết quả định lượng, luận án đề xuất hệ thống giải pháp:

• Nâng cao năng lực quản trị thanh khoản theo các nguyên tắc chuẩn mực của Basel, kiểm soát khe hở thanh khoản và trạng thái thanh khoản ròng (NLP).
• Tối ưu hóa quy mô và cơ cấu tài sản - nguồn vốn, kiểm soát chi phí nhân viên và tài sản cố định nhằm nâng cao hiệu quả kỹ thuật từ 86% lên mức tối ưu.
• Cân đối hợp lý giữa mục tiêu an toàn thanh khoản và tối đa hóa lợi nhuận, tránh tình trạng tăng trưởng tín dụng quá mức dẫn đến thâm hụt thanh khoản và giảm sút hiệu quả hoạt động dài hạn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về phạm vi thời gian: Luận án dừng mốc nghiên cứu tại năm 2017 (thời điểm kết thúc đánh giá đợt 1 thí điểm chuẩn Basel II). Giai đoạn sau 2017 với các điều chỉnh chính sách tiền tệ mới và việc áp dụng toàn diện Basel II cần được cập nhật trong các nghiên cứu tương lai.
• Về phạm vi dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng báo cáo tài chính riêng lẻ có kiểm toán của các NHTM Việt Nam; các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng trên báo cáo tài chính hợp nhất hoặc so sánh đa quốc gia trong khu vực.
• Về mô hình phân tích: Luận án tập trung vào cách tiếp cận trung gian tài chính trong DEA; các nghiên cứu kế tiếp có thể kết hợp thêm cách tiếp cận sản xuất hoặc giá trị gia tăng, đồng thời thử nghiệm thêm các mô hình phi tuyến nâng cao.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận kết hợp giữa mô hình phi tham số DEA (DEA Solver), mô hình hồi quy Tobit và kỹ thuật ước lượng dữ liệu bảng động D-GMM (Stata). Đồng thời cung cấp khung tổng quan tài liệu phong phú về lý thuyết thanh khoản và hiệu quả ngân hàng.
• Đối với ban điều hành và nhà quản trị tại các NHTM: Cung cấp cơ sở định lượng để nhận diện mối quan hệ đánh đổi giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động, hỗ trợ việc hoạch định chiến lược quản lý nguồn vốn và kiểm soát tỷ lệ an toàn thanh khoản.
• Đối với cơ quan quản lý (Ngân hàng Nhà nước, Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mức độ hiệu quả kỹ thuật (86%) và tác động của các quy định an toàn tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn đối với sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những biến số đầu vào và đầu ra nào để đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng theo phương pháp DEA?

Luận án áp dụng cách tiếp cận trung gian tài chính (intermediation approach) để xác định:

• 03 biến đầu vào ($Inputs$): Chi phí nhân viên ($I_1$), Tài sản cố định ($I_2$), Tiền gửi khách hàng ($I_3$).
• 02 biến đầu ra ($Outputs$): Thu nhập từ lãi ($O_1$), Thu nhập ngoài lãi ($O_2$).

2. Mức điểm hiệu quả kỹ thuật trung bình của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2007–2017 là bao nhiêu?

Kết quả đo lường bằng mô hình hiệu quả kỹ thuật qua phương pháp DEA trong luận án cho thấy hiệu quả hoạt động trung bình của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017 đạt 86%.

3. Những nhân tố nào có tác động đến hiệu quả hoạt động của NHTM Việt Nam theo kết quả hồi quy Tobit?

Theo kết quả phân tích hồi quy Tobit trong luận án, các nhân tố có tác động có ý nghĩa thống kê đến hiệu quả hoạt động ngân hàng bao gồm: Trạng thái thanh khoản, Quy mô ngân hàng, Cơ cấu nguồn vốn, Tỷ trọng tín dụng và Quy mô tiền gửi.

4. Phương pháp nào được luận án sử dụng để kiểm định mối quan hệ tương tác giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động?

Luận án sử dụng phương pháp ước lượng D-GMM (Difference GMM) cho mô hình dữ liệu bảng động để xác định mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động.

5. Vì sao luận án chọn giai đoạn nghiên cứu từ năm 2007 đến năm 2017?

Tác giả lựa chọn mốc 10 năm từ 2007 (thời điểm Việt Nam gia nhập WTO, mở cửa ngành tài chính ngân hàng phát triển nhanh) đến 2017 (thời điểm kết thúc đánh giá đợt 1 lộ trình thí điểm thực hiện Basel II theo Công văn 1601/NHNN-TTGSNH). Sau năm 2017, NHNN thực hiện các điều chỉnh quy định mới nên dữ liệu không còn thuần nhất cho mục đích nghiên cứu của luận án.

---

Kết luận

Luận án của Nguyễn Phúc Quý Thạnh (2020) đã giải quyết toàn diện vấn đề đo lường hiệu quả kỹ thuật và kiểm định mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản với hiệu quả hoạt động tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007–2017. Thông qua việc kết hợp các phương pháp định lượng gồm DEA, hồi quy Tobit và ước lượng D-GMM, nghiên cứu xác định điểm hiệu quả kỹ thuật trung bình đạt 86% và khẳng định sự tồn tại mối quan hệ có ý nghĩa thống kê giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả ngân hàng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực nghiệm quan trọng cho công tác quản trị thanh khoản tại các ngân hàng thương mại cũng như công tác điều hành chính sách tiền tệ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án đƣợc cấu trúc thành 5 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về hiệu quả ngân hàng, trạng thái thanh khoản, mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng. Chƣơng 2: Đánh giá các công trình nghiên cứu về trạng thái thanh khoản, hiệu quả hoạt động ngân hàng, mối quan hệ giữa trạng thái thanh khoản và hiệu quả hoạt động ngân hàng. Chƣơng 3: Phƣơng pháp và mô hình nghiên cứu Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu Chƣơng 5: Kết luận và hàm ý chính sách 9 II/ NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẠNG THÁI THANH KHOẢN, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG, MỐI QUAN HỆ GIỮA TRẠNG THÁI THANH KHOẢN VÀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG 1. TỔNG QUAN VỀ TRẠNG THÁI THANH KHOẢN CỦA CÁC NHTM 1.

Thanh khoản ngân hàng Hiện nay có một số cách định nghĩa về thanh khoản và thanh khoản ngân hàng nhƣ: Theo Greuning và Bratanovic (2004) thanh khoản ngân hàng thể hiện khả năng của một ngân hàng để tự tài trợ hiệu quả cho các giao dịch. Khi một ngân hàng xảy ra rủi ro thanh khoản đồng nghĩa với việc ngân hàng mất khả năng tài trợ cho các hoạt động của mình cũng nhƣ không thể thực hiện nghĩa vụ của mình đối với khách hàng (rút tiền gửi, đáp ứng các yêu cầu tài trợ bổ sung cho danh mục cho vay và đầu tƣ). Trong khi đó, Laker (2007) lại định nghĩa thanh khoản của một ngân hàng là chính dòng tiền đƣợc xác định bằng mức độ nắm giữ tiền mặt và tƣơng đƣơng tiền hoặc tài sản lƣu động. Theo BASEL (2006) thanh khoản là khả năng của ngân hàng tạo ra sự tăng trƣởng tài sản và đáp ứng các nghĩa vụ khi đến hạn mà không có tổn thất đáng kể.

Ủy ban Basel nhận định rằng sự tồn tại của các ngân hàng thƣơng mại phụ thuộc vào trạng thái thanh khoản của ngân hàng. Bhunia (2010) đề cập đến thanh khoản là khả năng của một ngân hàng để đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn của mình. Thanh khoản của ngân hàng chính là "máu" cho phép ngân hàng duy trì các hoạt động của mình và tồn tại. Bản chất của chức năng ngân hàng đòi hỏi ngân hàng đó phải duy trì một mức độ thanh khoản an toàn để có thể duy trì hoạt động cho vay thông thƣờng, thanh toán những khoản tiền gửi của khách hàng khi đến hạn, giao dịch trên thị trƣờng ngoại hối, cũng nhƣ đáp ứng các chức năng 10 chung của quản trị.

Việc không đáp ứng đƣợc nhu cầu của ngƣời gửi tiền và các nghĩa vụ ngắn hạn khác có thể dẫn đến khủng hoảng niềm tin, sự hoảng loạn, sự rút tiền ồ ạt của ngƣời gửi và cuối cùng là dẫn đến sự đóng cửa của các ngân hàng (Goddard (2009)). Qua các định nghĩa trên, ta có thể rút ra thanh khoản ngân hàng chính là khả năng của một ngân hàng có thể tài trợ cho các hoạt động và nghĩa vụ của mình khi đến hạn mà chi phí phát sinh là không đáng kể.2 Trạng thái thanh khoản Trạng thái thanh khoản là sự chênh lệch giữa một bên là tổng tài sản thanh khoản và dòng tiền vào và một bên là dòng tiền ra từ cam kết cho vay hay đáp ứng các nghĩa vụ đến hạn. Trạng thái thanh khoản chính là một thƣớc đo - thƣớc đo của thanh khoản. TTTK = Tài sản thanh khoản + Cung thanh khoản – Cầu thanh khoản Ở đây xảy ra một trong ba trƣờng hợp: Nếu TTTK < 0 : Ngân hàng đang ở trạng thái “ Thâm hụt thanh khoản”.

Tức là tại thời điểm đánh giá, tổng cầu thanh khoản vƣợt quá tổng cung thanh khoản và tài sản thanh khoản. Nếu TTTK > 0 : Ngân hàng đang ở trạng thái “Thặng dƣ thanh khoản”. Tức là tại thời điểm đánh giá, tổng cung thanh khoản và tài sản thanh khoản vƣợt quá tổng cầu thanh khoản. Nếu TTTK = 0: Ngân hàng đang ở trạng thái cân bằng thanh khoản.

Tức là tại thời điểm đánh giá, tổng cung thanh khoản và tài sản thanh khoản và tổng cầu thanh khoản của ngân hàng bằng nhau. Trong đó, tài sản thanh khoản bao gồm tiền mặt và chứng khoán kinh doanh ngắn hạn (tiền mặt đƣợc định nghĩa là các khoản tiền mặt có sẵn và tất cả các khoản tiền gửi đến hạn đƣợc ký gửi tại Ngân hàng Trung Ƣơng và các ngân hàng khác) (Duttweiler (2011)) 11 1.3 Các phƣơng pháp đo lƣờng trạng thái thanh khoản Hiện tại, các phƣơng pháp đo lƣờng thanh khoản đã và đang đƣợc phát triển nhƣ: Phƣơng pháp cung cầu thanh khoản, phƣơng pháp chỉ số tài chính về thanh khoản, phƣơng pháp tiếp cận nguồn vốn và sử dụng vốn. Mỗi phƣơng pháp nêu trên đều đƣợc xây dựng dựa trên một số giả định là ngân hàng chỉ có thể ƣớc lƣợng gần đúng mức cầu thanh khoản thực tế tại một thời điểm nhất định. Đó chính là lý do vì sao nhà quản lý thanh khoản phải luôn sẵn sàng điều chỉnh mức dự tính về yêu cầu thanh khoản mỗi khi ngân hàng nhận đƣợc thông tin mới.

Phƣơng pháp cung cầu thanh khoản Ở bất cứ thời điểm nào, các nguồn cung và nhu cầu thanh khoản đến cùng lúc và tạo thành trạng thái thanh khoản ròng và có thể đƣợc tính nhƣ sau: NLP (Net Liquidity Position) = Cung thanh khoản – Cầu thanh khoản + (dƣ)/ - (thiếu) dự trữ thanh khoản Trong đó:  Cung thanh khoản là nguồn tiền có sẵn hoặc có thể có trong thời gian tƣơng lai ngắn để NH sử dụng. Luồng tiền vào này đƣợc tạo nên từ các nguồn: (i) Tiền gửi của khách hàng Đây đƣợc xem là nguồn cung thanh khoản quan trọng nhất của NH. Để tăng nhu cầu này, cũng tức là tăng cung thanh khoản cho NH, NH có thể thực hiện các biện pháp nhƣ: điều chỉnh lãi suất huy động hấp dẫn, tạo những dịch vụ hấp dẫn khác ngoài lãi suất (khuyến mại, thƣởng…), NH có kết quả hoạt động kinh doanh tốt. Trong điều kiện khi mà các cơ hội đầu tƣ khác trở nên kém hấp dẫn hơn thì nguồn tiền gửi này cũng có thể đƣợc tăng lên.

(ii) Khách hàng hoàn trả tín dụng Đây đƣợc xem nhƣ là nguồn cung thanh khoản quan trọng thứ hai. Hoạt động tín dụng là hoạt động chính của NH, mang lại nguồn thu lớn nhất cho NH nhƣng cũng tiềm ẩn rủi ro cao, ảnh hƣởng đến khả năng thanh toán cuối cùng của NH. Nếu mọi khoản tín dụng đều đƣợc thanh toán đúng hạn thì không những đảm bảo đƣợc hiệu quả kinh doanh, mà còn là nguồn cung thanh khoản lớn cho NH. (iii) Đi vay mượn trên thị trường tiền tệ 12 NH có thể tăng nguồn cung thanh khoản bằng cách đi vay trên thị trƣờng tiền tệ, bao gồm các khoản vay mới, gia hạn và tuần hoàn nợ vay… Các giao dịch diễn ra giữa các NH với các NH khác hay với NHTW.

Đây là nguồn có chi phí cao và phụ thuộc vào chính sách tiền tệ từ NHNN (iv) Thu nhập từ bán tài sản Để đáp ứng nhu cầu thanh khoản, NH có thể chuyển hóa một phần tài sản thanh khoản thành tiền (ví dụ nhƣ cổ phiếu, trái phiếu, vàng…). (v) Doanh thu từ việc cung cấp dịch vụ Các khoản thu nhập của NH trong quá trinh thực hiện các dịch vụ cho khách hàng nhƣ thu phí bảo lãnh, phí mở L/C… (vi) Phát hành cổ phiếu ra thị trường Việc NH phát hành cổ phiếu ra thị trƣờng cũng là một nguồn cung thanh khoản lớn cho NH.  Cầu về thanh khoản phản ánh nhu cầu rút tiền khỏi NH ở những thời điểm khác nhau. Nhu cầu này phụ thuộc vào các nhân tố sau: (i) Nhu cầu rút tiền gửi của khách hàng Đây là nhu cầu thanh khoản có tính thƣờng xuyên, tức thời, bao gồm các loại tiền: tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi giao dịch, tiền gửi có kỳ hạn đến hạn và có thể rút trƣớc hạn.

Trong đó tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi giao dịch, NH luôn phải đảm bảo một khoản tiền dự trữ để đáp ứng nhu cầu thanh toán từ tài khoản này. Những nhân tố tạo nên nhu cầu thanh khoản này có thể là sự biến động của lạm phát trong nền kinh tế, chênh lệch đang kể về lãi suất huy động giữa các NH, mức lợi tức khác biệt của các cơ hội đầu tƣ (chứng khoán, bất động sản, vàng, ngoại tệ) so với gửi tiền vào NH. (ii) Nhu cầu vay tiền từ khách hàng Đây cũng là yếu tố tác động mạnh đến cầu về thanh khoản đối với NH. Nhu cầu này chịu tác động của các nhân tố nhƣ nhu cầu đầu tƣ của doanh nghiệp, lãi suất cho vay của NH có tính cạnh tranh cao so với các NH khác, các nguồn vốn khác trở nên khó tiếp cận hơn… (iii) Hoàn trả các khoản đi vay Đây là khoản tiền mà NH phải hoàn trả cho các khoản đi vay từ các tổ chức kinh tế, ca nhân, các TCTD khác hay từ NHTW.

13 (iv) Chi phí cung ứng dịch vụ và chi phí lãi Đây là các khoản chi phí trả lãi huy động, trả lãi phát hành giấy tờ có giá mà NH đã huy động trƣớc đây đến hạn NH phải thanh toán cho khách hàng. (v) Thanh toán cổ tức cho cổ đông Đây là khoản tiền mà NH phải trả cho các cổ đông của mình. (vi) Mua lại cổ phiếu Việc NH mua lại các cổ phiếu đã phát hành cũng tác động đến nhu cầu thanh khoản của NH. Cách tiếp cận cung cầu thanh khoản dùng dự trữ thanh khoản nhƣ một hồ chứa.

Qua đó, ngân hàng đánh giá trạng thái thanh khoản bằng cách so sánh sự thay đổi trong dòng tiền vào và dòng tiền ra để xác định lƣợng dự trữ cần thiết. Cách tiếp cận cung cầu thanh khoản vận dụng sự thay đổi giữa tài sản và nợ phải trả cả trong hiện tại và tƣơng lai. (Bassis, 2009)  Dƣ/ thiếu dự trữ thanh khoản: bao gồm dƣ/ thiếu dự trữ bắt buộc để đáp ứng yêu cầu của NHNN và dƣ/ thiếu dự trữ ngân quỹ để đáp ứng yêu cầu thanh khoản của từng ngân hàng.1: Mô hình quản trị thanh khoản Nguồn: Nguyễn Văn Tiến (2015) 14 1.2 Phƣơng pháp chỉ số thanh khoản Đã có nhiều công trình nghiên cứu về đo lƣờng trạng thái thanh khoản nhƣ Crosse & Hempel (1980), Aspachs et al. (2005), Tamirisa & Igan (2008), Moore (2009) tập trung vào 03 tỷ số thanh khoản sau: L1 = Tài sản thanh khoản/ tổng tài sản Tỷ số L1 phản ánh một cái nhìn tổng quát về khả năng thanh khoản của ngân hàng, tỷ trọng tài sản thanh khoản trong tổng tài sản là bao nhiêu.

Tỷ số cao tức khả năng thanh khoản tốt và ngƣợc lại.