CHƯƠNG 1 TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ “NGƯỜI PHẠM TỘI TỰ NGUYỆN SỬA CHỮA, BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI HOẶC KHẮC PHỤC HẬU QUẢ” TRONG GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1. Lý luận và quy định về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” trong giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Tình tiết “Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Thuật ngữ “giảm nhẹ trách nhiệm hình sự” được hiểu là việc miễn, giảm tác động cưỡng chế hình sự thuộc nội dung của trách nhiệm hình sự1. Còn thuật ngữ “tình tiết” được hiểu là sự việc nhỏ trong quá trình diễn biến của sự kiện, tâm trạng2.
Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự có thể hiểu là những sự việc trong một vụ án có ý nghĩa làm giảm mức độ trách nhiệm hình sự. Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là những tình tiết của vụ án hình sự, liên quann đến việc giải quyết trách nhiệm hình sự, có ý nghĩa làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, phản ánh khả năng cải tạo tốt hoặc hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội đáng được khoan hồng và giá trị giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của chúng chưa được ghi nhận trọng chế tài3. Sửa chữa là gì? Khái niệm theo từ điển Tiếng Việt, theo văn bản giải thích? Bồi thường thiệt hại là gì? Khắc phục hậu quả là gì? Tình tiết người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả. Đây là trường hợp người phạm tội tự nguyện và bằng nhiều cách đền bù, khắc phục những thiệt hại do tội phạm gây ra.
Trong thực tiễn xét xử, tình tiết này thể hiện khá đa dạng như sửa chữa tài sản bị hư hỏng, tự nguyện trả các phí tổn thương trong điều trị thương tật, đền bù các thiệt hại đã gây ra,… được các Tòa án áp dụng trong quyết định hình phạt. Sự kết hợp thái độ tự nguyện trong khắc phục 1 Đỗ Ngọc Quang (1997), Tìm hiểu trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về tham nhũng trong Luật hình sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, tr. 2 Viện ngôn ngữ học (2004), Từ điển tiếng việt, Nxb.
Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, Hà Nội, tr. 3 Trần Thị Quang Vinh (2005), Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong Luật hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 9 hậu quả của tội phạm và sự thiệt hại trên thực tế đã được khắc phục ở một mức độ nhất định là cơ sở giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Giá trị giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tính chất của sự thiệt hại, khả năng phục hồi nguyên trạng ban đầu, mức độ bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả, thời điểm bồi thường thiệt hại. Thực tiễn xét xử có sự phân biệt giá trị giảm nhẹ của tình tiết này đối với thiệt hại về tài sản và thiệt hại về thể chất. Với quan niệm những thiệt hại về thể chất khó có thể đạt đến sự khôi phục hoàn toàn tình trạng ban đầu nên việc bồi thường thiệt hại về tài sản thường có ý nghĩa giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cao hơn. Thực tiễn xét xử không coi việc khắc phục hậu quả của tội phạm do bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự như thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện vì không thể hiện sự tự nguyện của người phạm tội trong việc bồi thường, khắc phục hậu quả của tội phạm.
Giá trị giảm nhẹ của tình tiết này thường được xác định trên cơ sở mức độ bồi thường hoặc khắc phục thiệt hại, thời điểm thực hiện việc bồi thường, khắc phục thiệt hại. Giá trị giảm nhẹ của tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” đối với trách nhiệm hình sự của người phạm tội Trước hết, phải khẳng định rằng tình tiết giảm nhẹ được luật quy định có giá trị giảm nhẹ cao hơn các tình tiết giảm nhẹ khác theo khoản 2 Điều 51 BLHS năm 2015, bởi vì chúng có giá trị giảm nhẹ TNHS trong bất kỳ trường hợp phạm tội cụ thể nào, giá trị giảm nhẹ phần lớn nghiêng về TNHS của tình tiết luật định thường được áp dụng, trường hợp TTGN tại điểm b khoản 1 Điều 51 thuộc nhóm các tình tiết phản ánh tính tự nguyện của người phạm tội thực hiện trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử; giá trị giảm nhẹ của tình tiết này ở bất kỳ giai đoạn nào cũng có tác dụng tích cực nhất định cho quá trình điều tra, xét xử, phù hợp với các tài liệu, chứng cứ khác thì thông thường Tòa án áp dụng TTGN này đối với họ theo quy định tại Điều 85 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 20154, các vấn đề chứng minh thuộc 4 Theo đó, khi điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chứng minh: (1) Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội; (2) Ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội; (3) Những TTGN, tăng nặng trách nhiệm hình sự cùa bị can, bị cáo và đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; (4) Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; (5) Nguyên nhân và điêu kiện phạm tội; (6) Những tình tiết khác liên quan đến việc loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt. 10 về trách nhiệm của cơ quan điều tra, của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, hơn nữa trên thực tế người phạm tội có điều kiện hoàn cảnh không giống nhau, nên mức độ bồi thường có sự khác nhau. Cần đề cập rằng, thông thường giá trị của tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” đối với người phạm tội là làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của họ trong phạm vi một khung hình phạt, có nghĩa là sự giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chỉ giao động trong phạm vi một khung hình phạt, không thể giảm dưới mức thấp nhất của khung hình phạt đang áp dụng.
Việc áp dụng tình tiết này trong quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt đang áp dụng được tác giả phân tích trong Chương 2. Trong trường hợp của tội Tham ô và tội Nhận hối lộ, BLHS quy định nếu người phạm tội “chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ” thì đây là một trong các điều kiện để người phạm tội được giảm từ hình phạt tử hình xuống thành tù chung thân. Như vậy, đây là một trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đặc biệt của tình tiết “tự nguyện khắc phục hậu quả”. Ngoài ra, theo nguyên tắc chung nêu tại khoản 2 Điều 51 BLHS năm 2015 thì “Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng”.
Tuy nhiên, tác giả đã khảo sát các dấu hiệu định tội và định khung hình phạt của các tội phạm cụ thể, thì có thể thấy rằng tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” không được quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung của một tội phạm cụ thể. Quan điểm về nhận thức giá trị tình tiết giảm nhẹ này trong nhận thức về tội phạm và thời điểm nhận tội của người phạm tội hiện nay cũng có nhiều quan điểm khác nhau. Theo tác giả, cho rằng người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả về những hành vi mà họ đã thực hiện thì được áp dụng TTGN này5; Đối với trường hợp phạm tội không tự nguyện thực hiện thì không áp dụng TTGN này6. Trong thực tế xét xử, không ít Thẩm phán áp dụng tình tiết này có lợi cho bị cáo nhưng không xem xét, đánh giá đây phải phải là sự tự nguyện hay không, điều này dẫn đến sự tùy nghi, không thống nhất trong xét xử thực tiễn.
Sự tùy nghi, không thống nhất này được thể hiện qua các vụ án như sau: 5 Xem: Mục 23 Phần I Công văn số 16/1999; 6 Xem: Mục 5 Phần I Công văn số 81/2002; tiểu mục 6.15 Sổ tay Thẩm phán. Thực tiễn áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” trong giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và kiến nghị Mỗi quy định của pháp luật hình sự đều nhằm đấu tranh phòng, chống tội phạm một cách có hiệu quả và hiển nhiên không phải quy định các tình tiết giảm nhẹ là sẽ để lọt người, lọt tội, mà là áp dụng nhằm vừa đảm bảo tính nghiêm minh, vừa có thể răn đe giáo dục, vừa thể hiện được khả năng cải tạo tốt của người phạm tội. Để có cái nhìn về thực tiễn áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” trong giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trên cơ sở nghiên cứu các bản án để phân tích, đánh giá sâu hơn khi Tòa án áp dụng các tình tiết này. Tác giả tập trung các vấn đề như sau: Thứ nhất, tỷ lệ bồi thường thiệt hại ảnh hưởng như thế nào đến việc áp dụng tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” trong giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Trong rất nhiều vụ án hình sự, sau khi thực hiện hành vi phạm tội, người phạm tội đã “tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”. Tuy nhiên, việc bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu hậu quả của người phạm tội trong từng vụ án là khác nhau.