Chương 1 5 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Vấn đề đạo đức truyền thống và dạy học tích hợp có nhiều công trình nghiên cứu theo từng môn học. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu về đạo đức truyền thống và dạy học tích hợp như sau: Trần Văn Giàu: “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” (Nxb Khoa học xã hội, 1980). Tác giả đã phân tích nội dung các giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam bao gồm các giá trị đó là: lòng yêu nước, đức tính cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa.
Tác giả phân tích vấn đề giá trị và nội dung cơ bản về lý luận giá trị, định hướng giá trị. Những nguyên tắc, nội dung, con đường giáo dục giáo dục đạo đức ở nước ta hiện nay.[41] Đặng Hữu Toàn “Giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong bối cảnh kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” trong cuốn “Mấy vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” (Nxb chính trị quốc gia, 2003) tác giả phân tích về vấn đề giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức trong bối cảnh kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay và giải pháp cho vấn đề này.[37] Vũ Đình Bảy (2012) “Lý luận dạy học môn giáo dục công dân ở các trường phổ thông” Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội. tác giả đề cập tới việc xây dựng chương trình môn Giáo dục công dân ở phổ thông trong đó dạy học tích hợp là định hướng được quan tâm và cần tích hợp một cách hợp lý, phù hợp với đối tượng môn học.[4] 6 Nguyễn Phúc Chỉnh (2012) “Tích hợp trong dạy học Sinh học”, Nxb Đại học Thái Nguyên. Tác giả nêu lên một số vấn đề chung về vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học như lịch sử và cấu trúc của quá trình tích hợp trong nhà trường và những quan điểm khác nhau về tích hợp và dạy học tích hợp.[8] Hoàng Thị Lan Anh (2014) “Tích hợp giáo dục đạo đức gia đình trong dạy học môn Giáo dục công dân cho học sinh trường THPT Việt Trì - Phú Thọ”, luận văn thạc sỹ khoa học chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Giáo dục Chính trị tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Tác giả đã làm rõ khái niệm dạy học tích hợp và vận dụng tích hợp giáo dục các giá trị đạo đức trong gia đình tại trường THPT Việt Trì - Phú Thọ.[1] Phùng Thị Hải Hậu (2012) “Vấn đề giáo dục đạo đức mới cho học sinh phổ thông trong điều kiện kinh tế thị trường ở Nghệ An hiện nay”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành Triết học tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả đã chỉ ra những nội dung giáo dục đạo đức mới cho học sinh phổ thông hiện nay là giáo dục tình yêu quê hương đất nước, yêu gia đình, tự hào dân tộc.[18] Nguyễn Mạnh Tường (2011) “Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh”, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội. Tác giả tập trung nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh, tác giả cho rằng chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh là quan niệm về độc lập, tự do, hạnh phúc, quan niệm về thi đua yêu nước và mẫu người yêu nước gắn với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.[40] Nguyễn Xuân Thanh (2005) “Một vài giải pháp duy trì và phát huy những giá trị đạo đức truyền thống cho học sinh trong giai đoạn hiện nay”, tạp chí Giáo dục. Tác giả đã nêu lên các giải pháp chủ yếu để duy trì và phát huy những giá trị đạo đức truyền thống cho học sinh trong giai đoạn hiện nay.[35] Nguyễn Trọng chuẩn và Nguyễn Văn Huyên đồng chủ biên (2002) “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa”, Nxb Chính trị quốc gia.
Tác giả đi sâu phân tích giá trị truyền thống Việt Nam và những vấn đề đặt ra trong xu thế toàn cầu hóa. Làm thế nào để giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa.[9] 7 Vũ Thị Ngọc Phan (2014) “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho học sinh THPT ở Thái Nguyên hiện nay” luận văn thạc sĩ chuyên ngành Triết học Đại học quốc gia Hà Nội trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn. Luận văn đã tập trung nghiên cứu tìm ra những giải pháp nâng cao hiệu quả trong công tác giáo dục đạo đức truyền thống cho học sinh THPT ở Thái Nguyên hiện nay.[31] Lê Thị Trà (2016) “Tích hợp nội dung giáo dục truyền thống yêu nước trong dạy học Giáo dục Công dân cho học sinh trường THPT Chuyên Thái Nguyên” Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục chuyên ngành LL&PPDH bộ môn Lý luận chính trị Đại học Thái Nguyên trường Đại học sư phạm. Luận văn đã nêu lên được vai trò quan trọng của lòng yêu nước và ý nghĩa của việc dạy học tích hợp lòng yêu nước trong dạy học Giáo dục Công dân từ đó đề ra những biện pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả trong dạy học tích hợp.[39] Ngoài ra, có thể kể tới một số cuốn giáo trình đạo đức và đạo đức học Mác - Lê nin như cuốn “Đạo đức học Mác - Lê nin” của Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Thế Kiệt (2004), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội; Giáo trình Đạo đức học dùng cho hệ cử nhân chính trị (2000), Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội; giáo trình đạo đức học của TS.
Vũ Thị Tùng Hoa (biên soạn) Nxb giáo dục Việt Nam (2003). Tóm lại, công tác giáo dục đạo đức truyền thống đã được nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu và nhà quản lí giáo dục quan tâm nghiên cứu. Trên cơ sở tiếp thu những thành quả mà các nhà nghiên cứu trước để lại, luận văn tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận cụ thể ở các trường THPT huyện Phú Bình và thực nghiệm biện pháp dạy học tích hợp đạo đức truyền thống, từ đó đề xuất một số biện pháp cụ thể trong việc đổi mới phương pháp dạy học cũng như dạy học tích hợp giá trị đạo đức truyền thống cho học sinh lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình nói riêng và học sinh THPT nói chung. Dạy học tích hợp nội dung giá trị đạo đức truyền thống trong môn Giáo dục Công dân ở trường phổ thông 8 1.
Những vấn đề chung về tích hợp 1. Khái niệm tích hợp và dạy học tích hợp * Khái niệm tích hợp Tích hợp với nghĩa xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ. Trong tiếng Anh có nghĩa là hợp lại thành một hệ thống thống nhất, sự bổ sung thành thể thống nhất, sự hợp nhất, sự hòa hợp với môi trường. Trong tiếng Việt, tích hợp được ghép từ hai từ tích và hợp.
Tích có nghĩa là kết quả của phép nhân, dồn góp từng ít cho thành số lượng đáng kể. Hợp có nghĩa là tập hợp mọi phần tử của tập hợp khác, là gộp chung, là không mâu thuẫn đúng với đòi hỏi. Tích hợp có thể được hiểu đó là lắp ráp, kết nối các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ. Như vậy, tích hợp có thể hiểu là sự kết hợp, sự hợp nhất, sự hòa nhập các bộ phận, các phần tử khác nhau thành một thể thống nhất.
Tích hợp có thể cho chúng ta xem xét các sự vật, hiện tượng một cách tổng thể hơn, chính vì vậy đây là xu hướng tất yếu trong quá trình giáo dục. Tuy nhiên hiện nay cách hiểu về tích hợp một cách đầy đủ thì vẫn chưa có khái niệm nào chung nhất cho tích hợp. Ở nước ta những vấn đề dạy học tích hợp bắt đầu được nghiên cứu và áp dụng từ những năm 90 của thế kỉ XX nhưng giảng dạy và tích hợp vẫn chưa được sử dụng rộng rãi và ở mức độ còn thấp như liên hệ phối hợp các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học hay phân môn để giải quyết vấn đề chứ chưa thực sự vận dụng một cách có hiệu quả trong quá trình dạy học. Thực tiễn giáo dục ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục và dạy sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện riêng rẽ.
Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã 9 thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học và quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định. Ở Việt Nam, Thời Pháp thuộc, quan điểm tích hợp được thể hiện trong một số môn ở trường tiểu học như môn “Cách trí”, sau đổi thành môn “Khoa học thường thức”. Môn học này còn được dạy một số năm ở trường cấp I của miền Bắc nước ta.
Từ những năm 1987, việc nghiên cứu xây dựng môn “Tìm hiểu Tự nhiên và xã hội” theo quan điểm tích hợp đã được thực hiện và môn học này được thiết kế để đưa vào dạy học ở trường cấp I từ lớp 1 đến lớp 5. Chương trình năm 2000 đã được hoàn chỉnh thêm một bước, quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong chương trình sách giáo khoa và các hoạt động dạy học ở tiểu học. Tuy nhiên khái niệm tích hợp vẫn còn mới lạ với nhiều giáo viên còn hạn chế về kĩ năng vận dụng. Tích hợp là tư tưởng, là nguyên tắc, là quan điểm hiện đại trong Giáo dục.
Hiểu đúng và làm đúng quá trình tích hợp có thể đem lại những hiệu quả cụ thể đối với từng phân môn trong một thể thống nhất của các môn học ở tiểu học tư tưởng tích hợp bắt nguồn từ cơ sở khoa học và đời sống. Trước hết, cuộc sống là một bộ đại bách khoa toàn thư, là một tập đại thành của tri thức, kinh nghiệm và phương pháp. Mọi tình huống xảy ra trong cuộc sống bao giờ cũng là những tình huống tích hợp. Không thể giải quyết một vấn đề và nhiệm vụ nào của lí luận và thực tiễn mà lại không sử dụng tổng hợp và phối hợp kinh nghiệm kĩ năng đa ngành của nhiều lĩnh vực khác nhau.