Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Những thông tin cơ bản về HIV/AIDS 1. Đặc điểm sinh bệnh học của HIV/AIDS HIV là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus" là vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người[15]. AIDS là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Acquired Immune Deficiency Syndrome" là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do HIV gây ra, thường được biểu hiện thông qua các nhiễm trùng cơ hội, các ung thư và dẫn đến tử vong[15].
Quá trình phát triển từ nhiễm HIV thành AIDS trong cơ thể người trải qua một số giai đoạn. Các tài liệu khác nhau có thể phân chia ra các giai đoạn khác nhau, nhưng sẽ trải qua 4 giai đoạn như sau: giai đoạn 1 là giai đoạn không triệu chứng (hay còn gọi nhiễm HIV cap, thời kỳ cửa sổ, thời kỳ chuyển đổi huyết thanh). Người nhiễm HIV hầu như không có biểu hiện gì hoặc chỉ có ít triệu chứng thông thường giống như cảm cúm, nhưng sau đó các triệu chứng này qua đi một cách tự nhiên, nên ngay bản thân người nhiễm cũng không “để ý” tới; giai đoạn này thường kéo dài 2 tuần đến 3 tháng và đôi khi đến 6 tháng. Giai đoạn 2: giai đoạn nhiễm HIV không triệu chứng, có thể kéo dài nhiều năm nhưng trung bình là từ 8-10 năm và có thể lâu hơn.
Giai đoạn 3: giai đoạn cận AIDS, người nhiễm HIV ở giai đoạn này có một số các biểu hiện nhiễm trùng cơ hội. Giai đoạn 4: giai đoạn AIDS, đây là giai đoạn cuối cùng của quá trình lây nhiễm HIV, giai đoạn này thường kéo dài từ 6 tháng đen 2 năm với các bệnh cảnh của nhiễm trùng cơ hội và ung thư dẫn đến tử vong[10]. Lây truyền HIV từ mẹ sang con HIV có nhiều nhất ở trong máu, trong tinh dịch, dịch âm đạo và trong sữa của người nhiễm. Từ đó HIV lây truyền từ người này sang người khác chủ yếu qua 3 đường lây chính.
HIV lây truyền qua đường máu, đường tình dục, lây truyền từ mẹ nhiễm HIV sang con. Người phụ nữ mang thai nhiễm HIV có thể truyền HIV cho con[2]: 6 - Khi mang thai: HIV từ máu của mẹ nhiễm HIV qua rau thai để vào cơ thể thai nhi (khả năng lây truyền từ 5-10%). - Khi sinh: HIV từ nước ối, dịch tử cung, dịch âm đạo của mẹ xâm nhập vào trẻ khi sinh (qua niêm mạc mắt, mũi, hậu môn hoặc da sây sát của trẻ trong quá trình sinh). Trong khi sinh, HIV cũng có thể từ trong máu của mẹ thông qua các vết loét ở cơ quan sinh dục mẹ và xâm nhập vào cơ thể (niêm mạc) của trẻ sơ sinh (khả năng lây truyền từ 10-20%).
- Khi cho con bú: HIV có thể lây qua sữa hoặc qua các vết nứt ở núm vú người mẹ, nhất là khi trẻ đang có tổn thương ở niêm mạc miệng hoặc khi trẻ mọc răng cắn núm vú chảy máu thì HIV còn có thể theo máu vào miệng trẻ, xâm nhập qua niêm mạc trong khoang miệng và gây nhiễm cho trẻ (khả năng lây truyền 10%). Tinh hình nhiễm HIV ở phụ nữ và trẻ em 1. Thế giới Thế giới đã tiến vào thập kỷ thứ 3 của dịch HIV/AIDS và các tác động của dịch bệnh này là không thể phủ nhận. Tính đến cuối năm 2011, UNAIDS và WHO công bố khoảng 34 triệu người nhiễm HIV/AIDS còn sống; 2.5 triệu mới nhiễm trong năm; 1.7 triệu người người tử vong do AIDS[37].
Năm 2010, toàn thế giới có tới 16,8 triệu phụ nữ và trẻ em gái đang sống chung với HIV, con số này đã tăng đáng kể so với ước lượng năm 2001 với 14,1 triệu phụ nữ hẻ em gái nhiễm HIV. Xét riêng trong nhóm người trưởng thành, ước tính tỷ lệ nhiễm HIV của phụ nữ vẫn giữ nguyên ở mức xấp xi 50% trong 10 năm qua. Tại vùng Sub-Saharan, ước tính có tới 60% số người trưởng thành sống chung với HIV là phụ nữ. Tại khu vực châu Á, châu Mỹ Latin con số này lần lượt là 40% và 30% [40], Đáng chú ý, H1V là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản trên toàn thế giới [21].
HIV có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gây tử vong thông qua việc tác động đến các nguyên nhân cơ bản gây tử vong trong quá trình mang thai. Nghiên cứu tiến hành trong 5 năm từ 2003 đến 2007 tại bệnh viện lớn nhất Johannesburg, Nam Phi cho thấy tử vong mẹ trong nhóm phụ nữ sống chung với HIV cao gấp 6 lần nhóm phụ nữ không nhiễm HIV [14], Sự kết hợp các nguyên 7 nhân gây bệnh tật và tử vong mẹ sẽ góp phần ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, sự chăm sóc và sống còn của trẻ nhỏ. Năm 2008, ước tính có tới 1,4 triệu PNMT nhiễm HIV sống tại các nước thu nhập thấp và trung bình sinh con. Trong đó, 91% PNMT nhiễm HIV sống tại vùng Sub-Sahara, châu Phi; Đông, nam và đông nam Á chiếm khoảng 6%; còn lại là các khu vực khác.
Đối với trẻ dưới 15 tuổi, số lượng trẻ sống chung với HIV đã tăng từ 1,6 triệu [1,4 triệu - 2,1 triệu] năm 2001 lên 2,5 triệu [1,7 triệu - 3,4 triệu] năm 2009. Tuy nhiên, nhờ sự bao phủ của chương trình phòng lây nhiễm HIV từ mẹ sang con, nên tỷ lệ nhiễm mới đã có xu hướng giảm kể từ năm 2003. Trong năm 2009, trẻ em chiếm khoảng 7,5% số người sống chung với HIV; 13,7% số trường hợp mới nhiễm; 14,4% số trường họp từ vong có liên quan đến HIV. Điều đáng chú ý là có đến hơn 90% số trẻ nhiễm HIV bị lây truyền trong suốt quá trình mang thai, chuyển dạ, sinh đẻ và cho con bú của mẹ [27].
Do vậy, điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở PNMT sống chung với Hrv là cần thiết trong việc giảm gánh nặng HIV lên thế hệ tương lai. Việt Nam Kể từ khi phát hiện trường hợp nhiễm HIV đầu tiên ở Việt Nam từ năm 1990, Tính đến 30/11/2012, số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 208.866 trường hợp, số bệnh nhân AIDS hiện còn sống là 59.184 trường hợp từ vong do AIDS. Riêng 11 tháng đầu năm 2012, cả nước phát hiện 11.102 trường hợp nhiễm HIV, 3.716 bệnh nhân AIDS và 961 người từ vong do AIDS. So với cùng kỳ năm 2011, số trường hợp nhiễm HIV phát hiện và báo cáo giảm 26%, số người tử vong giảm 53%, tuy nhiên số liệu tử vong từ tuyến xã phường thống kê chậm nên con số tử vẫn còn chưa thống kê đầy đủ.
về địa bàn dịch HIV/AIDS ghi nhận tăng lên 79.1% số xã/phường/thị trấn báo cáo có người nhiễm HIV ở 98% quận/huyện trong cả nước, về hình thái dịch HIV tiếp tục ghi nhận có sự thay đổi, trong số người nhiễm HIV báo cáo năm 2012 có 31,5% người nhiễm là nữ giới cao hơn 0,5% so với năm 2011, đường lây truyền HIV lần đầu tiên báo cáo ghi nhận số 8 người nhiễm HIV bị lây nhiễm qua quan hệ tình dục cao hơn lây truyền qua tiêm chích ma túy (45,5% so với 42,1%), trong khi năm 2011 tương ứng là (41,8% so với 46,4%). Tỷ lệ nhiễm trong nhóm PNMT (0,25%) ngày càng gia tăng, nên số trẻ em bị nhiễm HIV từ mẹ cũng ngày càng tăng. Ước tính mỗi năm có từ 1,8-2 triệu phụ nữ sinh con, thì có khoảng 5.000 PNMT nhiễm HIV sinh con và ước tính mỗi năm có thêm khoảng 1.800 trẻ bị nhiễm HIV từ mẹ nếu không được điều trị dự phòng bằng thuốc kháng vi rút (ARV); nếu được điều trị dự phòng thì mỗi năm chỉ có khoảng 600 trẻ bị lây nhiễm HIV từ mẹ[3]. Trong những năm gần đây, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm PNMT có chiều hướng tăng (0,13% năm 2005 đến 0,9% năm 2008, 0,75% năm 2009 và 0,21% năm 2011)[9].
Mặt khác, dữ liệu quốc gia hàng năm cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV trong PNMT tại Việt Nam có xu hướng tăng nhanh từ năm 1994 đến năm 2005 từ 0,02% lên 0,3 7% [9]. Với tỷ lệ 0,37% đồng nghĩa năm 2005 Việt Nam có khoảng 5000 - 7000 phụ nữ nhiễm HIV sinh con. Tỷ lệ nhiễm HIV lây truyền từ mẹ sang con được ước tính là 15-25% trong nhóm không bú sữa mẹ và từ 25-40% trong nhóm có bú sữa mẹ sau sinh[22], do vậy mỗi năm sẽ có khoảng 1200-3000 trẻ bị nhiễm nếu không có biện pháp can thiệp DPLTMC. Nếu được điều trị, tỳ lệ này sẽ giảm xuống còn 10%, cỏ nghĩ là mỗi năm chỉ có khoảng 600 trẻ nhiễm HIV[2].
Bình Định Tại tỉnh Bình Định, kể từ trường hợp nhiễm HIV được phát hiện đầu tiên vào tháng 9/1993 cho đến ngày 31/12/2012 toàn tỉnh đã có 850 trường hợp nhiễm HIV được báo cáo, trong đó đã có 517 bệnh nhân AIDS và 312 ca tử vong do AIDS. Tổng số bệnh nhân AIDS đang điều trị ARV là 65 người (trong đó 05 trẻ em). Dịch HIV/AIDS đã xuất hiện ở 10/11 huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh và đã có 104 xã, phường, thị trấn có người nhiễm HIV. Tuy nhiên, tình hình lây nhiễm HIV/AIDS tại Bình Định không chỉ khu trú trong nhóm quần thể dân cư có hành vi nguy cơ cao như người sử dụng ma túy, người thực hiện hành vi mại dâm, mà đã xuất hiện tại nhiều quần thể dân cư như ngư dân, phụ nữ mang thai, .[23] 9 Một trong những yếu tố tiềm tàng có nguy cơ làm việc lây truyền HIV/AIDS trong cộng đồng tăng nhanh là số lượng lớn dân di biến động tại Bình Định bao gồm cả người từ các tỉnh khác đến Bình Định làm ăn và số lượng ngư dân đánh bắt cá xa bờ của Bình Định đi làm ăn theo chu kỳ tại các địa phương khác.1: Tình hình nhiễm HIV/AIDS tỉnh Bình Định (giai đoạn 2008 - 2012) HIV AIDS Tử vong do AIDS Năm Mới Tích lũy Mới Tích lũy Mới Tích lũy 2008 40 640 31 426 9 280 2009 47 687 16 442 7 287 2010 44 731 16 458 11 298 2011 44 775 18 476 9 307 2012 75 850 41 517 5 312 Trung bình hằng năm tinh phát hiện mới từ 40 - 45 trường hợp nhiễm HIV, tuy nhiên 12 tháng năm 2012, toàn tỉnh đã phát hiện tăng hơn 1,7 lần so với các năm trước.
Điều này cũng chưa thể khẳng định dịch có xu hướng tăng.1 phân tích các trường hợp nhiễm HIV theo đối tượng của tỉnh Bình Định cho thấy đối tượng tập trung vẫn là NCMT chiếm tỷ lệ 24%, đối tượng nghi AIDS chiếm tỷ lệ 23%, đặc biệt là PNMT chiếm tỷ lệ 5% và số trẻ em nhiễm HIV do mẹ truyền sang chiếm 3%. Điều này cho thấy tình hình nhiễm HIV của tỉnh hiện nay đã có xu hướng dịch chuyển sang các nhóm đối tượng khác trong cộng đồng.