CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NHTM 1. KHÁI QUÁT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NHTM 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Trong hoạt động của ngân hàng thương mại (ngân hàng), nghiệp vụ tín dụng là hoạt động kinh doanh mang lại lợi nhuận chủ yếu cho ngân hàng, đồng thời cũng là nghiệp vụ tiềm ẩn nhiều rủi ro và khó phòng ngừa nhất. Mặc dù hiện nay đã có sự chuyển dịch trong cơ cấu lợi nhuận của ngân hàng, trong đó thu nhập từ hoạt động tín dụng đang có xu hướng giảm xuống và thu từ dịch vụ có xu hướng tăng lên nhưng thu nhập từ tín dụng vẫn chiếm từ 1/2 đến 2/3 thu nhập ngân hàng.
Do vậy khi rủi ro tín dụng xảy ra sẽ gây ảnh hưởng nặng nề đối với hoạt động của ngân hàng. Các thống kê và nghiên cứu cho thấy, RRTD chiếm đến 70% trong tổng rủi ro hoạt động ngân hàng. Do vậy việc nghiên cứu, phân tích, đánh giá và quản lý rủi ro tín dụng là yêu cầu bắt buộc nếu các ngân hàng muốn tồn tại và phát triển. Vậy rủi ro tín dụng là gì? Căn cứ theo thông tư 02/2013/TT-NHNN của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết‟‟.
Căn cứ theo Dự thảo thông tư Quy định về hệ thống quản lý rủi ro trong hoạt động ngân hàng (2014): “Rủi ro tín dụng là rủi ro do bên được cấp tín dụng, bên có nghĩa vụ hoặc đối tác không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ theo cam kết của mình. Theo như khái niệm này, rủi ro tín dụng không chỉ giới hạn ở hoạt động cho vay mà còn bao gồm nhiều hoạt động tín dụng khác của ngân hàng như: chiết khấu, cho thuê tài chính, bảo lãnh, mở L/C, cam kết thanh toán và các hình thức tài trợ thương mại khác. Như vậy, rủi ro tín dụng là khả năng trong tương lai khách hàng không thực hiện đúng theo các điều khoản đã cam kết trong hợp đồng tín dụng. Điều này có nghĩa là một khoản tín dụng dù chưa quá hạn nhưng vẫn luôn tiềm ẩn nguy cơ xảy ra tổn thất, một ngân hàng có tỷ lệ nợ quá hạn thấp nhưng nguy cơ rủi ro tín dụng sẽ 7 rất cao nếu danh mục đầu tư tập trung vào một nhóm khách hàng, ngành hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Cách hiểu này sẽ giúp cho hoạt động quản trị rủi ro tín dụng được chủ động trong phòng ngừa, trích lập dự phòng, góp phần chống đỡ và bù đắp tổn thất khi rủi ro xảy ra. Phân loại rủi ro tín dụng Có nhiều cách để phân loại rủi ro tín dụng, về cơ bản RRTD được chia dựa theo các nguyên nhân phát sinh rủi ro gắn liền với năm bước trong quy trình tín dụng: - Rủi ro giao dịch: là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có ba bộ phận: + Rủi ro lựa chọn: là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá phân tích tín dụng khi ngân hàng lựa chọn phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro bảo đảm: phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại TSĐB, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của TSĐB.
+ Rủi ro nghiệp vụ: là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Rủi ro nghiệp vụ thường sẽ xảy ra trong các bước của quy trình tín dụng. Khác với rủi ro giao dịch chỉ gắn liền với một khoản vay, rủi ro danh mục là rủi ro phát sinh do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, liên quan đến nhiều khoản vay, bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung: + Rủi ro nội tại: Xuất phát từ các yếu tố, đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay.
+ Rủi ro tập trung: Khi ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng; cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế, hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định, cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. Các chỉ tiêu phản ánh rủi ro tín dụng 1. Nợ quá hạn và tỷ lệ nợ quá hạn Nợ quá hạn là một trong những chỉ tiêu phản ánh rủi ro tín dụng. Nợ quá hạn sẽ phát sinh trong trường hợp khi đến thời hạn trả nợ theo cam kết, người vay không có khả năng trả được nợ.
Tùy theo thời gian quá hạn, khoản nợ này sẽ được xác định là nợ đủ tiêu chuẩn, nợ cần chú ý, nợ dưới tiêu chuẩn, nợ nghi ngờ, hoặc là nợ có khả năng mất vốn… Nợ quá hạn được phản ánh qua 2 chỉ tiêu sau: (i) Tỷ lệ nợ quá hạn = Số dƣ nợ quá hạn / Tổng dƣ nợ (ii) Tỷ lệ khách hàng có nợ quá hạn trên tổng số khách hàng = Số khách hàng có nợ quá hạn / Tổng số khách hàng có dƣ nợ. Nếu ngân hàng có chỉ tiêu nợ quá hạn và số khách hàng có nợ quá hạn lớn thì ngân hàng đó đang có mức rủi ro cao và ngược lại. Nợ xấu và tỷ lệ nợ xấu Nợ xấu chính là các khoản tiền cho khách hàng vay, mà xuất hiện khả năng không thu hồi lại. Các khoản nợ này phát sinh là do ngân hàng thẩm định thiếu chính xác, doanh nghiệp làm ăn thua lỗ hoặc phá sản, nợ phải trả tăng, doanh nghiệp mất khả năng thanh toán hoặc cố ý không trả nợ…Nợ xấu sẽ phản ánh một cách rõ nét rủi ro tín dụng của ngân hàng thông qua việc đánh giá cả thời hạn quá hạn của khoản vay và tiêu chí đánh giá rủi ro của khoản vay.
Nợ xấu được phản ánh rõ nhất qua chỉ tiêu: (i) Tỷ lệ nợ xấu = Nợ xấu /Tổng dƣ nợ (ii) Tỷ lệ nợ xấu / Vốn chủ sở hữu (iii) Tỷ lệ nợ xấu / Quỹ dự phòng tổn thất. (iv) Tỷ lệ nợ xấu / Tổng giá trị tài sản đảm bảo 1. Các chỉ tiêu phân tán rủi ro - Giới hạn cho vay tối đa một khách hàng theo quy định của pháp luật. - Phân tán rủi ro theo ngành kinh tế.
- Phân tán rủi ro theo khu vực địa lý. - Dư nợ cho vay 10 khách hàng lớn nhất trên tổng dư nợ. Dự phòng rủi ro tín dụng 9 Dự phòng rủi ro đánh giá khả năng chi trả của ngân hàng khi rủi ro xảy ra. Mục đích của việc sử dụng Dự phòng rủi ro là nhằm bù đắp tổn thất đối với những khoản nợ của ngân hàng xảy ra trong trường hợp khách hàng không có khả năng chi trả hoặc do giải thể, phá sản, chết, mất tích.
Dự phòng RRTD được tính trên số dư nợ gốc của khách hàng bao gồm: – Dự phòng cụ thể: bảo hiểm rủi ro cụ thể cho từng khoản vay – Dự phòng chung: bảo hiểm các rủi ro chung không xác định trong danh mục tín dụng và toàn bộ dự phòng được tính vào chi phí hoạt động của ngân hàng. Các chỉ số thể hiện dự phòng RRTD: (i) Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng = Dự phòng rủi ro tín dụng đƣợc trích lập/ Tổng dƣ nợ cho kì báo cáo (ii) Hệ số khả năng bù đắp các khoản cho vay bị mất = Dự phòng rủi ro tín dụng đƣợc trích lập/ Dƣ nợ bị xoá. Trong số các chỉ tiêu phản ánh rủi ro tín dụng ở trên thì nợ xấu được coi là chỉ tiêu đánh giá quan trọng nhất, phản ánh rủi ro tín dụng đang ở mức cao. QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG NGÂN HÀNG 1.
Khái niệm quản trị rủi ro tín dụng Theo Uỷ ban Basel: Quản lý rủi ro tín dụng là việc thiết lập cơ chế nhận biết, đo lường, quản lý và kiểm soát được các rủi ro hiện tại và rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động tín dụng một cách đầy đủ, nhằm tối đa hoá lợi nhuận được điều chỉnh theo yếu tố rủi ro bằng cách duy trì mức độ rủi ro tín dụng trong phạm vi chấp nhận được. Theo tài liệu “Toàn tập Quản trị ngân hàng thương mại’’ của GS.TS Nguyễn Văn Tiến: Quản lý rủi ro tín dụng là toàn bộ quá trình nhận diện, đo lường, đánh giá, giám sát, kiểm soát và bảo cáo rủi ro tín dụng nhằm tối đa hóa lợi nhuận trong phạm vi mức độ rủi ro tín dụng chấp nhận được. Từ đây ta có thể hiểu quản lý rủi ro tín dụng là quá trình ngân hàng tác động đến hoạt động tín dụng thông qua các công cụ quản lý, biện pháp, quy trình cần thiết nhằm phòng ngừa, quản lý và kiểm soát được rủi ro, hạn chế tối đa khả năng xảy ra tổn thất. Quản lý rủi ro tín dụng phải hướng vào việc đảm bảo hiệu quả của hoạt động tín dụng và không ngừng nâng cao chất lượng tín dụng của ngân hàng 10 thương mại dù hoạt động này luôn tiềm ẩn nguy cơ rủi ro.
Vì vậy cần né tránh rủi ro thông qua lựa chọn khách hàng hoặc danh mục đầu tư an toàn hơn.1 Quan điểm về rủi ro tín dụng Quan điểm truyền thống Quan điểm hiện nay Các khoản vay không có tính thanh Các khoản vay có tính thanh khoản và khoản (không thể mua bán được) mua bán được QLRR tín dụng mang tính thụ động QLRR mang tính chủ động, linh hoạt Ứng dụng các công cụ tài chính hiện đại: Các khoản vay tất toán khi bên vay chứng khoán hoá (securitization), và các hoàn thành nghĩa vụ sản phẩm phái sinh từ tín dụng (credit derivatives) Nguồn: Khoa ngân hàng, Tài liệu Quản trị rủi ro tín dụng HVNH, 2015, tr. Nội dung quản trị rủi ro tín dụng 1. Chính sách và quy trình tín dụng a/ Chính sách tín dụng Chính sách tín dụng: là một cương lĩnh tài trợ của một ngân hàng, là một hướng dẫn chung cho cán bộ tín dụng và các nhân viên ngân hàng.