CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VE BAO DAM QUYEN TO CAO CUA CONG DAN O VIET NAM 1. Khái niệm, đặc điểm va vai trò của việc bảo đảm thực hiện quyền tố cáo của công dân 1. Khái niệm tổ cáo, quyền tổ cáo, bảo đảm quyền tổ cáo, bảo đảm thực hiện quyền to cáo 1.1 Khái niệm tố cáo Tố cáo là khái niệm được sử dụng rộng rãi trong cuộc sống và trong pháp luật. Khái niệm tố cáo được phân ra trong từng lĩnh vực khác nhau như: Theo quy định tại khoản 3 Điều 3 Thông tư liên tịch số 01/2018/TTLT- VKSTC-TATC-BCA-BQP-BTP-BTC-BNN: “76 cáo trong hoạt động tu pháp là việc cá nhán, theo thủ tục do pháp luật quy định, bảo cho cơ quan, người có thẩm quyên biết về hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan, người có thẩm quyên trong hoạt động tw pháp gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hai lợi ích của Nhà nước, quyên và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, to chức ”.
Theo khoản 2 Điều 3 Thông tư 13/2021/TT-BTP quy định về tố cáo như sau: “Tố cáo về thi hành án dân sự là việc cá nhân báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyên biết về hành vi vi phạm pháp luật của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên và công chức khác làm công tac thi hành an dan sự gáy thiệt hại hoặc đe dọa gáy thiệt hai đến lợi ich của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tô chức, cá nhân trong thi hành an dân sự ”. Tố cáo trong tố tụng hình sự là việc cá nhân báo cho cơ quan, người có thâm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ người có thâm quyền tiến hành tố tụng nao gây thiệt hại hoặc de doa gây thiệt hại lợi ích 13 nhà nước, quyên, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Tố cáo hành chính là việc cá nhân báo cho cơ quan hành chính nhà nước, người có thâm quyên trong cơ quan hành chính nhà nước về bất kỳ hành vi nào của cơ quan, tô chức, cá nhân mà họ cho rằng hành vi ấy vi phạm pháp luật hoặc vi phạm quy định của tổ chức, cộng đồng đã gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp, uy tín, danh dự của Nhà nước, tô chức, cá nhân dé xử lý, ngăn ngừa hoặc khắc phục hậu quả do hành vi, việc làm đó gây ra. Theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo năm 2018: “7ố cáo là việc cá nhân theo thủ tục quy định của Luật này báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bat kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyên và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, bao sâm: T6 cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; TỔ cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực ””.
Về phương diện xã hội, tố cáo thé hiện sự phản ứng của cá nhân đối với hành vi bị xem là vi phạm quy tắc của cá nhân, tổ chức khác, nhằm thông báo cho chủ thê có trách nhiệm về hành vi đó va đòi hỏi có biện pháp chan chỉnh. Về phương diện pháp luật, tố cáo là một hành động pháp ly, thé hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của công dân trước những hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong cuộc sông, qua đó giúp cơ quan nhà nước có thâm quyền kịp thời ngăn chặn, xử lý. Tiếp cận từ góc độ này, Đại Từ điển tiếng Việt định nghĩa: “Tố cáo là vạch rõ tội lỗi của kẻ khác trước cơ quan pháp luật hay trước dư luận” [33]. Trong thực tiễn, tố cáo thường được thực hiện khi một người cho rằng lợi ích của bản thân mình, của nhà nước, hay của cá nhân, tổ chức khác bị xâm hại hoặc có thê bị xâm hại.
Thông qua việc tô cáo, Nhà nước có được 14 thông tin về hành vi vi phạm pháp luật diễn ra trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, qua đó, cơ quan nhà nước, người có thâm quyền kiểm tra, xem xét dé có biện pháp xử lý. Tố cáo cũng luôn chứa đựng các chứng cứ của việc vi phạm các quyền hoặc lợi ích nhất định được pháp luật quy định. Nói cách khác, tố cáo là phương thức quan trọng mà thông qua đó công dân hướng đến các cơ quan nhà nước dé bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nha nước, trong đó có lợi ích của họ. Khi có một tố cáo cũng có thể hiểu là một người nào đó cho răng pháp luật đã bị xâm hại hoặc có thể bị xâm hại.
Ngoài ra, tố cáo đồng thời là phương tiện mà nhờ nó các cơ quan nha nước hoặc cán bộ, công chức trong các cơ quan đó kiểm tra được tính pháp lý, tính đúng dan của các quyết định, hành vi mà mình đã thực hiện. Theo nghĩa đó, tố cáo là hành động tích cực, giúp bảo vệ, duy trì trật tự và an ninh của xã hội. Mặc dù vậy, nếu hành vi tối cáo bị lạm dụng, lợi dụng dé vu khống hay bôi nhọ người khác thì sẽ làm cho tình hình an ninh, trật tự của xã hội trở nên phức tạp hơn.Khái niệm quyền tổ cáo Quyên là những gi mà theo lẽ công bang và chính đáng một người được hưởng, được làm, và được tôn trọng, bảo đảm những điều kiện cho các hành động đó. Nhìn từ góc độ pháp lý, quyền là những gì được pháp luật ghi nhận, cho phép và bảo đảm thực hiện.
Thông thường, quyền của một chủ thê này sẽ làm phát sinh nghĩa vụ, trách nhiệm tương ứng của chủ thể khác. Vì thế, trong xã hội, các cá nhân đồng thời là chủ thé của quyên, đồng thời là chủ thé của nghĩa vụ, trách nhiệm, tuỳ theo mối quan hệ xã hội mà họ tham gia. Do tính chất tự nhiên và tích cực của hành vi tố cáo, quyền tố cáo được xác định là một trong các quyền cơ bản của con người, của công dân, và được ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật của hầu hết quốc gia. Tuỳ theo pháp luật của các quốc gia quy định, chủ thé của quyên tố cáo có thé chỉ là cá nhân hoặc bao gôm cả nhóm cá nhân, hay của cơ quan, tô chức; có thê chỉ là công dân hoặc 15 bao gồm cả người nước ngoài.
Đối tượng bị tố cáo rất rộng, bao gồm tất cả những hành vi vi phạm pháp luật, do bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào thực hiện. Từ những phân tích ở trên, có thé hiểu guyền tố cáo là khả năng của cá nhân được pháp luật bảo dam trong việc cung cấp thông tin cho cơ quan, tô chức có thẩm quyên về một hành vi của một cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội mà người tố cáo cho rang vi phạm pháp luật, làm ton hại đến quyển, lợi ích hợp pháp, chính dang của bản thân người tổ cáo, hoặc của cá nhân, tổ chức khác, hay của nhà nước.Khái niệm bảo đảm quyên tổ cáo Theo cách hiểu thông thường, bảo đảm là việc tạo những điều kiện cần thiết để một sự việc hay hoạt động diễn ra một cách thuận lợi, theo đúng dự kiến hay kế hoạch. Từ góc độ pháp lý, bảo đảm đòi hỏi phải có các điều kiện, biện pháp, hành động pháp luật của các chủ thể liên quan, đặc biệt là của các cơ quan công quyền, dé một sự việc diễn ra theo đúng tiến trình của nó. Các quyên con người nói chung, quyền tố cáo nói riêng, có bản chat tự nhiên, là những gì bam sinh, gắn với tu cách của con người, vì thé có ngay từ khi một cá nhân con người sinh ra.
Dù vậy, dé các quyền đó được thực hiện trong thực tế, cần có những biện pháp bảo đảm, giúp chủ thé quyền hưởng thu đầy đủ và toàn vẹn những gì mà họ được hưởng theo lẽ công bằng, chính đáng và theo pháp luật. Từ những phân tích ở trên, có thể hiểu bảo đảm quyên tố cáo là việc tạo ra những biện pháp nhằm giúp các chủ thể quyên thực hiện được hành động cung cấp thông tin cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền về những hành động của tổ chức, cá nhân khác mà chủ thể quyên cho rằng trái pháp luật, xâm hại lợi ích của bản thân chủ thể quyên hoặc của nhà nước, cơ quan, tổ chức, cả nhân khác. Khải niệm bao đảm thực hiện quyền tô cáo Bao đảm thực hiện quyền tố cáo của công dân là việc Nhà nước ghi nhận quyên t6 cáo, các biện pháp, cách thức dé công dân thực hiện quyền tố cáo trong hệ thống pháp luật và tô chức thực hiện quyền tố cáo một cách an toàn, thuận tiện và hiệu quả. Đối với bất kỳ quyền cơ bản nào của công dân thì vấn đề bảo đảm thực hiện quyền cũng đều có ý nghĩa hết sức quan trong.
Mặc dù quyền được trao cho các cá nhân hoặc tổ chức Song dé họ có thé thực hiện quyền của mình thì cần có cơ chế bảo đảm thích hợp. Không có cơ chế bảo đảm bảo đảm thực hiện thì chính bản thân các quyên, cho dù có được ghi nhận tiễn bộ đến mức nào cũng khó có thể thực hiện trên thực tế và từ đó cho việc ghi nhận quyền trở nên không có nghĩa. Đối với quyền tố cáo thì vấn đề bảo đảm thực hiện quyên lại càng có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Trường hợp người bị tố cáo là người có quyền lực, thậm chí quyền lực lớn xảy ra rất nhiều, vì vậy, nếu không có cơ chế bảo đảm thích hợp, đặc biệt là cơ chế pháp lý bảo vệ quyền chính dang của người tô cáo thì người dân sẽ rất e ngại thực hiện quyền này.
Vai trò của việc bảo đảm thực hiện quyền tô cáo của công dân Về cơ bản, việc bảo đảm quyền tố cáo của công dân cũng giống như bảo đảm các quyền con người, quyền công dân khác. Tuy nhiên, do tính chất đặc thù của việc tố cáo, việc bảo đảm quyền t6 cáo của công dân có vai trò đặc biệt đó là: bảo đảm quyên tố cáo của công dân không chi là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của xã hội. Điều này xuất phát từ lợi ích của hành vi tố cáo đúng pháp luật trong việc giữ gìn, bảo vệ trật tự, an ninh của xã hội — mà thuộc về trách nhiệm đầu tiên của các nhà nước.