Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế tự động hóa sản xuất công nghiệp, việc ứng dụng máy móc và robot hiện đại vào các dây chuyền đóng gói, lắp ráp và phân loại là yêu cầu thiết yếu nhằm tăng năng suất, nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu chi phí nhân công. Đặc biệt, robot công nghiệp có khả năng làm việc liên tục với độ chính xác cao trong các môi trường độc hại hoặc nguy hiểm đối với con người. Tuy nhiên, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các hệ thống tự động hóa quy mô lớn do chi phí đầu tư cao. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài đồ án "Tính toán, thiết kế Scara Robot phân loại linh kiện linh hoạt" (thuộc học phần Đồ án Truyền động cơ khí, ngành Công nghệ Kỹ thuật Cơ điện tử, Khoa Đào tạo Chất lượng cao, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh) được nhóm tác giả Hoàng Đức Trọng, Phạm Tiến Trọng và Liêu Thanh Trường thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Vũ Quang Huy (tháng 6 năm 2022).

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đồ án được xác định cụ thể theo các nội dung sau:

  1. Xây dựng mô hình hình học và thiết kế kết cấu cơ khí cánh tay robot SCARA 3 bậc tự do (mục tiêu định hướng ban đầu là 4 bậc tự do khi tích hợp đầu công tác gắp).
  2. Thiết lập bài toán động học thuận, động học nghịch và động học vận tốc (ma trận Jacobi) cho cấu trúc robot SCARA.
  3. Phân tích không gian làm việc (workspace) và hoạch định quỹ đạo chuyển động theo quy luật hình thang cho các khâu.
  4. Tính toán, lựa chọn cơ cấu truyền động (bộ truyền đai răng, trục vít me - đai ốc bi) và lựa chọn động cơ bước (Stepping motor) phù hợp với yêu cầu làm việc.
  5. Nghiên cứu sơ đồ khối hệ thống mạch điều khiển sử dụng vi điều khiển STM32 và mạch lái A4988, cùng cơ sở lý thuyết thị giác máy tính phục vụ nhận diện linh kiện.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cánh tay robot dạng SCARA (Selective Compliance Assembly Robot Arm) 3 bậc tự do kết hợp khâu thao tác tịnh tiến, dẫn động bằng động cơ bước và các cơ cấu truyền động cơ khí (đai răng, vít me).
  • Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung vào giai đoạn tính toán lý thuyết động học, mô phỏng không gian hoạt động bằng phần mềm MATLAB, thiết kế mô hình 3D và kiểm tra ứng suất trên phần mềm SolidWorks. Nghiên cứu giới hạn ở mô hình tĩnh cố định tại trạm làm việc, chưa thực hiện chế tạo phần cứng thực nghiệm hay thử nghiệm thực tế với tải trọng động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tính toán

Nghiên cứu sử dụng các nguyên lý cơ học máy, kỹ thuật robot và lý thuyết truyền động cơ khí để xây dựng mô hình toán học cho robot SCARA:

  • Phương pháp Denavit - Hartenberg (D-H): Dùng để thiết lập hệ trục tọa độ cục bộ trên từng khâu, xây dựng ma trận chuyển đổi thuần nhất $^{i-1}A_i$ và xác định phương trình động học thuận xác định vị trí điểm thao tác cuối $(x_R, y_R, z_R)$ theo các biến khớp $(\theta_1, \theta_2, d_3)$:

$$\begin{cases} x_R = l_2 \cos(\theta_1 + \theta_2) + l_1 \cos(\theta_1) \ y_R = l_2 \sin(\theta_1 + \theta_2) + l_1 \sin(\theta_1) \ z_R = d_1 - d_3 \end{cases}$$

  • Động học vận tốc và Ma trận Jacobi ($J$): Thiết lập quan hệ vi phân giữa vận tốc góc của các khớp xoay, vận tốc dài của khớp tịnh tiến với vector vận tốc của điểm thao tác cuối:

$$J = \begin{bmatrix} -(l_2 s_{12} + l_1 s_1) & -l_2 s_{12} & 0 \ l_2 c_{12} + l_1 c_1 & l_2 c_{12} & 0 \ 0 & 0 & -1 \end{bmatrix}$$

  • Quy luật vận tốc hình thang: Hoạch định chuyển động cho từng khâu với các giai đoạn tăng tốc, duy trì vận tốc tối đa và giảm tốc đối xứng (thời gian tăng/giảm tốc chiếm 30% chu kỳ).
  • Lý thuyết bộ truyền cơ khí: Sử dụng lý thuyết bộ truyền đai ma sát để xác định tỷ số truyền, khoảng cách trục, chiều dài đai, lực căng đai ban đầu và lực vòng có ích; kết hợp lý thuyết bộ truyền trục vít me – đai ốc biến đổi chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến cho trục Z.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp phân tích - giải tích: Thiết lập và giải hệ phương trình động học thuận, động học nghịch và phương trình vi phân vận tốc.
  • Phương pháp mô phỏng số và hình học: Sử dụng phần mềm MATLAB để biểu diễn hình học không gian làm việc tổng quát và mặt cắt phẳng của cơ cấu chấp hành cuối.
  • Phương pháp thiết kế mô hình hóa 3D (CAD/CAE): Sử dụng phần mềm SolidWorks để thiết kế kết cấu từng cụm chi tiết và phân tích biến dạng, kiểm tra ứng suất uốn trên chân đế, khâu 1 và khâu 2.
  • Nguồn dữ liệu: Các công thức tiêu chuẩn trong giáo trình Nguyên lý chi tiết máy, Kỹ thuật Robot, bảng thông số kỹ thuật của nhà sản xuất động cơ bước và driver.

Bảng tham số Denavit - Hartenberg (D-H) của robot SCARA 3 bậc tự do:

Khớp ($i$) $\theta_i$ (Góc quay) $\alpha_i$ (Góc xoắn) $d_i$ (Độ dịch chuyển) $a_i$ (Chiều dài khâu) Biến khớp
1 $\theta_1$ 0 $d_1$ $l_1$ $\theta_1$
2 $\theta_2$ 0 0 $l_2$ $\theta_2$
3 0 0 $d_3$ 0 $d_3$

Thiết kế và triển khai

Hệ thống robot SCARA được thiết kế trên cơ sở kết hợp giữa kết cấu cơ khí định hình và hệ thống điều khiển điện tử bán dẫn.

Thông số kỹ thuật cơ sở của mô hình

  • Số bậc tự do: 3 bậc tự do (2 khớp quay phẳng song song, 1 khớp tịnh tiến thẳng đứng).
  • Số khâu: 4 khâu (Khâu 0 - Chân đế cố định, Khâu 1 - Cánh tay dẫn động 1, Khâu 2 - Cánh tay dẫn động 2, Khâu 3 - Trục vít me công tác).
  • Tổng khối lượng ước tính: 10 kg.
  • Chiều cao tổng thể: 600 mm.

Bảng thông số linh kiện và cơ cấu truyền động được lựa chọn:

Vị trí / Cụm kết cấu Cơ cấu truyền động Thiết bị / Linh kiện lựa chọn Thông số kỹ thuật chính
Trục 1 (Khớp quay 1) Bộ truyền đai răng Động cơ bước A4809-9215KE Góc bước: $0{,}72^\circ/\text{bước}$ (500 xung/vòng); Dòng điện: 1,4 A; Encoder tích hợp: 500 xung/vòng (DC 5V)
Trục 2 (Khớp quay 2) Bộ truyền đai răng Động cơ bước FH5-1034-P1VS Momen tải: 1,45 Nm; Bước step: $1{,}2^\circ/\text{bước}$
Trục 3 (Khớp tịnh tiến) Vít me - đai ốc bi Động cơ bước FH5-1034-P1VS Momen tải: 1,45 Nm; chuyển đổi chuyển động quay thành tịnh tiến dọc trục Z
Khâu điều khiển trung tâm Mạch tích hợp Vi điều khiển STM32 Đóng vai trò xử lý trung tâm, phát xung điều khiển quỹ đạo
Mạch công suất (Driver) Module điều khiển Driver A4988 Mạch lái động cơ bước nhỏ gọn, tích hợp bảo vệ quá nhiệt và ngắt dòng

Hoạch định quỹ đạo chuyển động

Quy luật chuyển động hình thang được tính toán cho từng khâu với giả định thời gian tăng tốc ($t_i$) bằng thời gian giảm tốc ($t_f$) và chiếm $30%$ tổng thời gian chu kỳ chạy hết biên độ ($T$):

Bảng thông số hoạch định quỹ đạo hình thang của các trục chuyển động:

Trục chuyển động Quãng đường di chuyển ($S$) Vận tốc cực đại ($\omega_{\max} / V_{\max}$) Thời gian chu kỳ ($T$) Thời gian gia tốc ($t_i = t_f$) Gia tốc ($\alpha$)
Khâu 1 $180^\circ$ ($\pi\text{ rad}$) $360^\circ/\text{s}$ ($\pi\text{ rad/s}$) $\frac{5}{7}\text{ s}$ $\frac{3}{14}\text{ s}$ $\frac{14\pi}{3}\text{ rad/s}^2$
Khâu 2 $240^\circ$ ($\frac{2\pi}{3}\text{ rad}$) $450^\circ/\text{s}$ ($\frac{5\pi}{2}\text{ rad/s}$) $\frac{8}{21}\text{ s}$ $\frac{4}{35}\text{ s}$ $\frac{175\pi}{8}\text{ rad/s}^2$
Khâu 3 $100\text{ mm}$ Theo phương trình đồng dạng $\frac{8}{21}\text{ s}$ $\frac{4}{35}\text{ s}$ $\frac{175\pi}{8}\text{ rad/s}^2$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 giới thiệu khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của robot từ các ý tưởng cơ học cổ điển đến robot hiện đại. Phân loại robot theo tiêu chuẩn ISO 8373 thành hai nhóm chính: robot công nghiệp (hoạt động trong lắp ráp, hàn, sơn, đóng gói) và robot dịch vụ (phục vụ nhà hàng, giao hàng, y tế). Đặt trong bối cảnh sản xuất tại Việt Nam, chương này nhấn mạnh nhu cầu tự động hóa tối ưu hóa chi phí cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, từ đó xác lập giới hạn đề tài: tập trung tính toán, mô hình hóa cánh tay robot SCARA cố định gồm 3-4 bậc tự do, phân tích động học và không gian làm việc.

Bảng phân công nhiệm vụ thực hiện đồ án:

STT Thành viên thực hiện Nội dung nhiệm vụ đảm nhiệm Tỷ lệ hoàn thành
1 Hoàng Đức Trọng Xây dựng Chương 1, tổng hợp báo cáo Word và Slide thuyết trình $100%$
2 Liêu Thanh Trường Xây dựng Chương 2, tổng hợp cơ sở lý thuyết Word và Slide thuyết trình $100%$
3 Phạm Tiến Trọng Xây dựng Chương 3, thiết kế mô hình 3D SolidWorks và chạy mô phỏng $100%$

Chương 2: Cơ sở lí thuyết

Chương 2 trình bày toàn bộ nền tảng toán học và cơ sở kỹ thuật phục vụ việc thiết kế robot SCARA:

  • Tổng quan đặc tính kết cấu của robot SCARA với các trục quay song song thẳng đứng, triệt tiêu tác động của trọng lực lên hai khớp quay đầu.
  • Thiết lập phương trình động học thuận và nghịch theo bảng tham số D-H, rút ra tọa độ vị trí đầu công tác theo góc quay $\theta_1, \theta_2$ và khoảng cách trượt $d_3$.
  • Thiết lập biểu thức vận tốc dài, vận tốc góc và ma trận Jacobi $3 \times 3$ biểu diễn động học vận tốc.
  • Phân tích ưu nhược điểm của động cơ bước so với động cơ DC Servo; trình bày lý thuyết tính toán thông số hình học, lực căng, hiệu suất và tỉ số truyền của bộ truyền đai răng cũng như cơ cấu vít me - đai ốc.
  • Trình bày tổng quan về mạch điều khiển sử dụng vi điều khiển STM32 kết hợp mạch công suất A4988; lý thuyết thị giác máy tính và ứng dụng nhận dạng vật thể.
  • Tính toán không gian hoạt động bằng phương pháp hình học và giải phương trình quỹ đạo vận tốc hình thang cho 3 khâu chuyển động.

Chương 3: Thiết kế cơ khí và mạch điện

Chương 3 tập trung vào công tác hiện thực hóa mô hình thiết kế trên máy tính:

  • Phân tích kết cấu 4 khâu chính: chân đế cố định đặt thẳng đứng, khâu dẫn động 1 quay quanh trục $Z_0$, khâu động 2 quay trong mặt phẳng ngang, và khâu 3 là trục vít me - đai ốc bi chuyển động tịnh tiến thẳng đứng.
  • Xây dựng bản vẽ 3D chi tiết các cụm cánh tay và cụm đầu công tác trên phần mềm SolidWorks.
  • Kiểm tra ứng suất uốn và phân bố tải trọng trên chân đế, khâu 1 và khâu 2 nhằm đảm bảo độ cứng vững của kết cấu.
  • Lựa chọn chủng loại động cơ bước cụ thể: mã A4809-9215KE cho trục 1 và mã FH5-1034-P1VS cho trục 2 và trục 3.
  • Định hình sơ đồ nguyên lý mạch điện điều khiển cơ điện tử.

Chương 4: Thi công, thực nghiệm, tổng hợp và phân tích

Chương 4 là phần định hướng thực hiện cho giai đoạn tiếp theo của đồ án cơ điện tử, bao gồm các kế hoạch về thi công lắp ráp mô hình vật lý, bố trí thực nghiệm đo đạc sai số chuyển động, tổng hợp dữ liệu vận hành và phân tích sự sai lệch giữa mô hình tính toán lý thuyết với mô hình thực tế.

Chương 5: Kết quả, nhận xét và đánh giá

Chương 5 tổng kết các kết quả kỹ thuật đạt được trong phạm vi đồ án truyền động cơ khí:

  • Hoàn thành bản thiết kế mô hình 3D khái quát của robot SCARA đáp ứng cấu trúc động học đề ra.
  • Hoàn thành việc tính toán sơ bộ bài toán động học vị trí, ma trận Jacobi vận tốc và hoạch định thời gian chuyển động cho các khớp.
  • Đưa ra các nhận xét và đánh giá chuyên môn về tính khả thi của kết cấu cơ khí đã thiết kế.

Chương 6: Kết luận và hướng phát triển

Chương 6 tổng kết toàn bộ quá trình thực hiện đồ án:

  • Nội dung đã hoàn thành: Áp dụng hệ thống kiến thức từ các môn học Nguyên lý chi tiết máy và Kỹ thuật Robot; giải quyết trọn vẹn bài toán động học thuận/nghịch; hoàn thiện thiết kế cơ khí 3D.
  • Nội dung chưa hoàn thành: Chưa tính toán kiểm nghiệm độ bền chi tiết chuyên sâu; chưa mô phỏng động lực học hoàn chỉnh trên MATLAB; chưa gia công chế tạo mô hình phần cứng thực tế; chưa tối ưu hóa việc chọn công suất động cơ.
  • Hướng phát triển: Chế tạo mô hình thực tế để hiệu chỉnh sai số; nâng cao tốc độ gắp; tích hợp thuật toán thị giác máy tính để phân loại sản phẩm trong môi trường có nhiều vật gây nhiễu; tối ưu chi phí chế tạo.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính đạt được

  • Về mặt lý thuyết và động học: Thiết lập thành công hệ phương trình động học thuận và nghịch theo chuẩn Denavit - Hartenberg cho robot SCARA 3 bậc tự do; xác định chính xác ma trận Jacobi mô tả động học vận tốc; hoàn thành việc tính toán các thông số thời gian chu kỳ ($T$), thời gian tăng giảm tốc ($t_i, t_f$) và gia tốc ($\alpha$) theo quy luật vận tốc hình thang cho cả 3 trục chuyển động.
  • Về mặt thiết kế cơ khí (CAD): Thiết kế hoàn chỉnh mô hình 3D tổng thể và các cụm thành phần (chân đế, cánh tay 1, cánh tay 2, cụm đầu công tác trục vít me) trên phần mềm SolidWorks với kích thước quy chuẩn: chiều cao 600 mm, khối lượng 10 kg.
  • Về mặt lựa chọn phần cứng: Xác định cấu hình dẫn động sử dụng bộ truyền đai răng và trục vít me - đai ốc bi; lựa chọn thông số cụ thể cho hai dòng động cơ bước (A4809-9215KE và FH5-1034-P1VS) cùng giải pháp điều khiển sử dụng vi điều khiển STM32 và mạch công suất A4988.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

  • Đề xuất áp dụng cơ cấu truyền động đai răng cho các khớp quay ngang nhằm giảm trọng lượng đặt lên các khớp động, giúp hệ thống vận hành êm và dễ bảo dưỡng.
  • Kiến nghị sử dụng động cơ bước có tích hợp sẵn hộp giảm tốc và encoder hồi tiếp vị trí để kiểm soát góc quay chính xác mà không làm tăng độ phức tạp của thuật toán điều khiển như hệ thống DC Servo.

Đóng góp tự nêu của đề tài

  • Đồ án đã hệ thống hóa quy trình tính toán, thiết kế một cánh tay robot SCARA từ bài toán động học giải tích đến thiết kế kết cấu cơ khí 3D và định hình hệ thống điều khiển, tạo cơ sở tiền đề cho việc phát triển đồ án chuyên ngành Cơ điện tử và khóa luận tốt nghiệp sau này.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được ghi nhận

  • Chưa tiến hành chế tạo và lắp ráp mô hình phần cứng thực nghiệm, do đó chưa có số liệu đo đạc thực tế về sai số vị trí, độ lặp lại và tải trọng nâng thực tế.
  • Khâu tính toán sức bền và kiểm tra độ uốn của các khâu mới dừng lại ở mức độ khảo sát mô phỏng sơ bộ trên phần mềm, chưa tối ưu hóa trọng lượng và độ cứng vững động lực học.
  • Việc lựa chọn công suất động cơ bước chưa được tối ưu hóa thông qua bài toán phân tích động lực học có tải hoàn chỉnh.
  • Thuật toán thị giác máy tính và chương trình điều khiển trên vi điều khiển STM32 mới dừng lại ở bước khảo sát lý thuyết, chưa được nạp và chạy thực tế trên phần cứng.

Hướng phát triển tiếp theo

  • Gia công cơ khí, lắp ráp mô hình thực tế nhằm đánh giá và khắc phục sự sai lệch giữa tính toán lý thuyết và vận hành thực tế.
  • Lập trình nhúng hoàn chỉnh trên STM32, tối ưu hóa thuật toán điều khiển nhằm tăng tốc độ gắp và di chuyển của đầu công tác.
  • Tích hợp module camera và phát triển thuật toán thị giác máy tính nhằm nhận diện, phân loại chính xác các linh kiện mục tiêu trong điều kiện môi trường có nhiều vật cản hoặc vật gây nhiễu.
  • Tối ưu hóa kết cấu cơ khí và chi phí linh kiện nhằm phục vụ khả năng ứng dụng thực tế trong các dây chuyền phân loại quy mô nhỏ.

Giá trị tham khảo

Tài liệu đồ án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho sinh viên và người học trong các trường hợp sau:

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên thuộc các khối ngành Công nghệ Kỹ thuật Cơ điện tử, Kỹ thuật Cơ khí, Kỹ thuật Robot và Điều khiển - Tự động hóa đang thực hiện đồ án môn học (Đồ án Truyền động cơ khí, Đồ án Thiết kế hệ thống cơ điện tử) hoặc khóa luận tốt nghiệp về tay máy công nghiệp.
  • Nội dung có giá trị tham khảo cao:
    • Quy trình thiết lập bảng tham số D-H, ma trận chuyển đổi và giải bài toán động học thuận/nghịch cho robot cấu hình SCARA 3 bậc tự do.
    • Các bước tính toán và thiết lập ma trận Jacobi cho bài toán động học vận tốc.
    • Phương pháp tính toán thông số động học theo quy luật vận tốc hình thang.
    • Phương pháp mô hình hóa 3D các cụm khớp quay và khớp tịnh tiến của robot SCARA trên phần mềm SolidWorks.

Câu hỏi thường gặp

1. Robot SCARA trong đồ án này được thiết kế với cấu trúc động học gồm bao nhiêu bậc tự do? Robot được thiết kế với cấu trúc 3 bậc tự do chính gồm 2 khớp quay phẳng song song (trục quay thẳng đứng) và 1 khớp tịnh tiến dọc trục thẳng đứng (sử dụng cơ cấu vít me - đai ốc bi), tạo thành chuỗi động học gồm 4 khâu (1 khâu chân đế cố định và 3 khâu động).

2. Nhóm tác giả sử dụng phương pháp toán học nào để giải quyết bài toán động học vị trí và vận tốc cho robot? Nhóm sử dụng phương pháp Denavit - Hartenberg (D-H) để gắn hệ trục tọa độ, lập bảng tham số D-H và giải bài toán động học thuận/nghịch vị trí; đồng thời sử dụng đạo hàm riêng của phương trình vị trí để thiết lập ma trận Jacobi ($J$) $3 \times 3$ phục vụ tính toán động học vận tốc.

3. Các loại động cơ và cơ cấu truyền động nào được lựa chọn để thiết kế cho các khớp của robot?

  • Khớp 1: Động cơ bước mã A4809-9215KE kết hợp bộ truyền đai răng.
  • Khớp 2: Động cơ bước mã FH5-1034-P1VS kết hợp bộ truyền đai răng.
  • Khớp 3: Động cơ bước mã FH5-1034-P1VS kết hợp bộ truyền vít me - đai ốc bi biến đổi chuyển động quay thành tịnh tiến dọc trục Z.

4. Vì sao nhóm nghiên cứu ưu tiên lựa chọn động cơ bước (Stepping Motor) thay vì động cơ DC Servo? Theo phân tích của nhóm tác giả, động cơ bước có ưu điểm điều khiển vị trí chính xác không cần mạch vòng hồi tiếp phức tạp, không bị hiện tượng vọt lố, có momen giữ tại chỗ lớn và chi phí hợp lý, phù hợp với mục tiêu thiết kế mô hình robot SCARA nhỏ gọn, tối ưu chi phí cho các ứng dụng phân loại linh kiện linh hoạt.

5. Giới hạn lớn nhất của đồ án này trong giai đoạn báo cáo hiện tại là gì? Giới hạn lớn nhất là đề tài mới hoàn thành ở mức độ tính toán lý thuyết động học, mô phỏng không gian hoạt động trên MATLAB và thiết kế mô hình 3D trên SolidWorks; đồ án chưa tiến hành gia công chế tạo mô hình phần cứng thực tế và chưa kiểm nghiệm thực nghiệm thuật toán nhận dạng thị giác máy tính.

Kết luận

Đồ án "Tính toán, thiết kế Scara Robot phân loại linh kiện linh hoạt" đã hoàn thành việc xây dựng cơ sở toán học động học và thiết kế mô hình cơ khí 3D cho cánh tay robot SCARA 3 bậc tự do theo đúng mục tiêu môn học. Nghiên cứu đã xác định đầy đủ bảng tham số D-H, ma trận Jacobi, quy luật vận tốc hình thang cùng phương án lựa chọn cơ cấu truyền động đai răng, vít me và động cơ bước phù hợp. Mặc dù còn hạn chế do chưa chế tạo mô hình thực nghiệm và chưa tích hợp hệ thống thị giác máy tính thực tế, các kết quả tính toán và bản vẽ 3D đạt được tạo nền tảng kỹ thuật vững chắc để nhóm tác giả tiếp tục phát triển hoàn thiện trong các đồ án cơ điện tử và luận văn tốt nghiệp tiếp theo.