I. Tổng quan thiết bị đọc thông minh cho người khiếm thị tại HCMUTE
Dự án nghiên cứu tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM (HCMUTE) phát triển giải pháp hỗ trợ người khiếm thị tiếp cận tri thức. Thiết bị đọc thông minh được thiết kế nhằm xóa bỏ rào cản thông tin cho cộng đồng khiếm thị. Sinh viên ngành Công nghệ Kỹ thuật Máy tính đã triển khai mô hình phần cứng nhúng kết hợp phần mềm thông minh. Thiết bị hướng tới khả năng vận hành độc lập, gọn nhẹ và chi phí chế tạo hợp lý. Người khuyết tật thị giác gặp nhiều trở ngại lớn khi tiếp xúc với các tài liệu in ấn thông thường. Sách chữ nổi Braille chiếm diện tích lớn và có số lượng phát hành rất hạn chế trên thị trường. Thiết bị đọc thông minh tại HCMUTE giải quyết triệt để sự thiếu hụt này bằng giải pháp số hóa tức thì. Hệ thống chụp lại trang sách, phân tích cấu trúc ký tự và phát âm thanh qua loa ngoài. Sự kết hợp giữa bộ vi xử lý Raspberry Pi và mô hình ngôn ngữ lớn tạo ra phương thức tương tác tiện lợi. Thiết bị mở ra cơ hội bình đẳng trong học tập, nghiên cứu và sinh hoạt thường nhật cho người khiếm thị tại Việt Nam.
1.1. Bối cảnh nghiên cứu thiết bị trợ thị tại HCMUTE
Khoa Đào tạo Quốc tế tại HCMUTE thúc đẩy các đề tài tốt nghiệp phục vụ cộng đồng. Đề tài xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của hàng triệu người khiếm thị. Việc tiếp cận văn bản in ấn vẫn là thách thức lớn đối với người mù. Phần lớn sách chuyên ngành và tài liệu học tập chưa được chuyển sang định dạng chữ nổi. Công nghệ trợ thị thương mại trên thế giới thường có giá thành rất cao. Người dùng trong nước khó tiếp cận do rào cản chi phí và ngôn ngữ tiếng Việt. Dự án tập trung phát triển thiết bị nội địa hóa với giá thành tối ưu. Nghiên cứu kết hợp kỹ thuật máy tính và trí tuệ nhân tạo để phục vụ mục tiêu nhân văn.
1.2. Mục tiêu kỹ thuật của hệ thống đọc văn bản thông minh
Hệ thống hướng tới việc chế tạo nguyên mẫu thiết bị đọc văn bản hoàn chỉnh. Mục tiêu kỹ thuật gồm ba chức năng cốt lõi. Thứ nhất là ghi lại hình ảnh tài liệu với độ phân giải cao và rõ nét. Thứ hai là trích xuất dữ liệu chữ viết tiếng Việt chính xác từ ảnh chụp. Thứ ba là chuyển đổi văn bản thành âm thanh đọc tự nhiên, rõ ràng. Thiết bị tích hợp thêm chế độ hỏi đáp kiến thức bằng mô hình ngôn ngữ lớn. Tốc độ phản hồi của hệ thống được tối ưu hóa để đảm bảo tính thời gian thực. Phần cứng được đóng gói nhỏ gọn, cho phép người dùng vận hành qua các nút bấm cơ học đơn giản.
II. Vấn đề của thiết bị đọc thông minh cho người khiếm thị tại HCMUTE
Quá trình nghiên cứu và chế tạo thiết bị hỗ trợ đọc đối mặt nhiều bài toán kỹ thuật phức tạp. Người khiếm thị không thể nhìn thấy vị trí trang giấy để căn chỉnh góc chụp chuẩn xác. Hình ảnh thu được từ camera thường gặp hiện tượng mờ nhòe, lệch góc hoặc thiếu sáng. Điều kiện chiếu sáng không đồng đều ảnh hưởng nghiêm trọng đến tỷ lệ nhận diện chữ viết. Thuật toán nhận dạng quang học truyền thống dễ xảy ra lỗi sai chính tả khi tài liệu bị cong vênh. Bên cạnh đó, việc xử lý dữ liệu phức tạp đòi hỏi năng lực tính toán phần cứng vượt trội. Bộ máy tính nhúng cần vận hành ổn định trong thời gian dài mà không bị quá nhiệt. Vấn đề năng lượng cũng đặt ra rào cản lớn đối với tính cơ động của máy. Các thiết bị ngoại vi như loa công suất lớn thường tiêu hao nguồn điện pin nhanh chóng. Hệ thống cần tối ưu hóa mức tiêu thụ năng lượng nhưng vẫn duy trì âm lượng âm thanh to rõ. Chi phí linh kiện cũng phải được kiểm soát chặt chẽ nhằm duy trì giá thành rẻ.
2.1. Thách thức nhận dạng quang học trong môi trường thực tế
Chất lượng đầu vào của camera ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả nhận diện quang học OCR. Người khiếm thị không thể quan sát khung hình để điều chỉnh tài liệu vào trọng tâm. Trang sách thường bị nghiêng, biến dạng góc phối cảnh hoặc bị sấp bóng do bàn tay che chắn. Tài liệu in ấn thực tế có độ tương phản không đồng đều, font chữ đa dạng và kích thước chữ khác nhau. Các ký tự tiếng Việt với hệ thống dấu thanh phức tạp dễ bị đọc sai lệch. Tình trạng này làm suy giảm tính chính xác của nội dung khi xuất thành giọng đọc. Thuật toán tiền xử lý ảnh cần tự động cân chỉnh độ nghiêng và lọc nhiễu hiệu quả.
2.2. Hạn chế về phần cứng nhúng và giao diện phản hồi âm thanh
Việc tích hợp phần cứng trên một bo mạch máy tính mini gặp nhiều giới hạn vật lý. Nguồn điện cấp cho các cổng kết nối ngoại vi có công suất hạn chế. Loa thông thường đòi hỏi nguồn điện phụ trợ cồng kềnh, làm giảm tính di động của sản phẩm. Nếu không có bộ khuếch đại thích hợp, âm thanh phát ra quá nhỏ trong môi trường nhiều tiếng ồn. Người khiếm thị hoàn toàn phụ thuộc vào thính giác nên chất lượng âm thanh là yếu tố sống còn. Ngoài ra, việc điều khiển thiết bị không thể sử dụng màn hình cảm ứng hay bàn phím thông thường. Giao diện vật lý đòi hỏi thiết kế tối giản, dễ thao tác và có phản hồi tức thì.
III. Giải pháp thiết bị đọc thông minh cho người khiếm thị tại HCMUTE
Nhóm nghiên cứu tại HCMUTE xây dựng giải pháp tổng thể kết hợp hài hòa phần cứng và phần mềm. Trung tâm xử lý sử dụng bo mạch Raspberry Pi với hiệu năng tính toán cao. Hệ thống kết nối camera chuyên dụng để quét ảnh tài liệu với góc chụp cố định. Thuật toán xử lý ảnh số tự động nhận diện vùng văn bản, khử bóng và nâng cao độ tương phản. Dữ liệu văn bản sau khi trích xuất được chuyển qua công cụ tổng hợp giọng nói chất lượng cao. Đặc biệt, thiết bị tích hợp mô hình ngôn ngữ lớn GPT tiên tiến trong chế độ hỏi đáp. Người dùng đưa ra câu hỏi bằng giọng nói và nhận giải thích nội dung chi tiết. Về phần cứng âm thanh, dự án chọn loa Microlab B51 với thiết kế kẹp tiện lợi. Mẫu loa thanh này sử dụng nguồn điện trực tiếp năm vôn từ cổng USB của máy tính nhúng. Thiết kế này loại bỏ bộ chuyển đổi nguồn ngoài cồng kềnh, nâng cao tính cơ động. Mạch khuếch đại tích hợp giúp âm thanh phát ra to rõ, giúp người dùng nắm bắt thông tin chuẩn xác.
3.1. Kiến trúc phần cứng nhúng và tích hợp loa Microlab B51
Cấu trúc phần cứng được thiết kế theo dạng module hóa nhỏ gọn. Bo mạch Raspberry Pi đóng vai trò xử lý trung tâm mọi tác vụ. Khung gá cơ khí tích hợp camera tạo khoảng cách quét chuẩn xác tới bề mặt tài liệu. Loa Microlab B51 được gắn trực tiếp lên thân vỏ thiết bị bằng ngàm kẹp chuyên dụng. Thiết bị nhận tín hiệu âm thanh thông qua giắc cắm ba phẩy năm milimét tiêu chuẩn. Cáp nguồn USB lấy trực tiếp điện áp năm vôn từ bo mạch chính mà không cần adapter rời. Loa có giá thành phải chăng, chỉ khoảng mười hai đô la Mỹ, rất phù hợp với đề tài. Âm lượng phát ra đạt độ lớn cần thiết để sử dụng trong phòng học hoặc gia đình.
3.2. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi văn bản giọng nói
Quy trình xử lý phần mềm bao gồm hai công đoạn trí tuệ nhân tạo nối tiếp. Trước tiên, mô hình thị giác máy tính trích xuất nội dung văn bản tiếng Việt từ ảnh chụp. Kế tiếp, công cụ tổng hợp tiếng nói Text-to-Speech chuyển dữ liệu ký tự thành giọng đọc tự nhiên. Điểm sáng của hệ thống nằm ở Chế độ 3 hỗ trợ hỏi đáp trực tiếp. Hệ thống tích hợp mô hình ngôn ngữ lớn ChatGPT nhằm phân tích ngữ nghĩa sâu của tài liệu. Khi người khiếm thị đặt câu hỏi về đoạn văn vừa quét, mô hình AI tự động tóm tắt ý chính và giải thích. Câu trả lời sau đó được phát âm qua loa, tạo thành trải nghiệm tương tác học tập thông minh.
IV. Ứng dụng thiết bị đọc thông minh cho người khiếm thị tại HCMUTE
Đề tài tốt nghiệp tại HCMUTE chứng minh tính khả thi của thiết bị trợ thị thế hệ mới. Sản phẩm kết hợp thành công công nghệ thị giác máy tính và trí tuệ nhân tạo trên phần cứng nhúng giá rẻ. Thiết bị có tiềm năng ứng dụng sâu rộng trong các trường học chuyên biệt, thư viện công cộng và hộ gia đình. Người khiếm thị có thể tự đọc báo, tài liệu học tập, hóa đơn sinh hoạt hoặc bao bì sản phẩm hàng ngày. Chức năng giải thích tài liệu qua trí tuệ nhân tạo mở ra phương pháp học tập chủ động và sáng tạo. Mô hình giúp người khuyết tật vượt qua rào cản xã hội để hòa nhập cộng đồng dễ dàng hơn. Trong tương lai, thiết bị có thể tiếp tục thu nhỏ kích thước vỏ hộp và cải tiến tốc độ nhận diện. Việc tích hợp các cảm biến siêu âm giúp định vị trang sách tự động sẽ nâng cao hơn nữa trải nghiệm người dùng. Công trình khẳng định tinh thần ứng dụng công nghệ phục vụ đời sống của sinh viên và giảng viên HCMUTE.
4.1. Khả năng hỗ trợ hòa nhập cộng đồng và giáo dục đặc biệt
Thiết bị đọc thông minh đóng vai trò công cụ trợ giảng đắc lực trong giáo dục hòa nhập. Học sinh khiếm thị có thể trực tiếp theo dõi sách giáo khoa mà không cần chuyển ngữ Braille thủ công. Thiết bị giúp người học chủ động tiếp thu kiến thức khoa học và ngoại ngữ thuận lợi hơn. Tại các thư viện, thiết bị hỗ trợ độc giả suy giảm thị lực tra cứu sách báo nhanh chóng. Trong sinh hoạt gia đình, người dùng dễ dàng kiểm tra nhãn thuốc men, thư từ cá nhân và hóa đơn tiêu dùng. Sự tự chủ này giảm bớt đáng kể sự phụ thuộc vào người chăm sóc xung quanh. Sản phẩm góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng yếu thế.
4.2. Hướng phát triển và thương mại hóa thiết bị trợ thị giá rẻ
Nghiên cứu mở ra triển vọng thương mại hóa dòng sản phẩm trợ thị chi phí thấp tại Việt Nam. Hướng phát triển tiếp theo tập trung vào việc thiết kế bo mạch chuyên dụng thay thế máy tính nhúng phổ thông. Sự thay đổi này giúp giảm kích thước khung vỏ và tối ưu hóa thời lượng pin sử dụng. Đội ngũ nghiên cứu có thể tích hợp thêm kết nối mạng không dây tốc độ cao để cập nhật phần mềm từ xa. Ngoài ra, việc cải tiến thuật toán thị giác cục bộ trên vi điều khiển sẽ giảm bớt độ trễ mạng. Sản phẩm hoàn thiện hứa hẹn cung cấp giải pháp trợ thị hiệu quả với mức giá chỉ bằng một phần mười thiết bị ngoại nhập.