Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễncủa đề tài Chương 2: Phân tích nội dung kiến thức chương “Sóng ánh sáng” và ứng dụng phần mềm Matlab xây dựng một số mô hình dạy học Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở về phƣơng pháp dạy học 1. Phương pháp dạy học Dạy học thường được hiểu theo nhiều cấp độ và phương pháp dạy học cũng được hiểu theo nhiều cấp độ tương ứng với mỗi kiểu dạy học [15]: - Phương pháp dạy học là cách thức triển khai của một hệ thống dạy học đa tầng, đa diện (các bậc học, cấp học, ngành học …). - Phương pháp dạy học là phương pháp triển khai một quá trình dạy học cụ thể bao gồm: cách thức hình thành mục đích dạy học, cách soạn thảo và triển khai nội dung, cách thức tổ chức hoạt động dạy – hoạt động học nhằm thực hiện mục đích, nội dung và cách thức kiểm tra, đánh giá, kết quả quá trình dạy học.
- Phương pháp dạy học là cách thức tiến hành các hoạt động của người dạy và người học nhằm thực hiện nội dung dạy học đã được xác định. Từ những quan niệm trên về phương pháp dạy học, ta có thể hiểu phương pháp dạy học theo nghĩa chung nhất là những cách thức tiến hành hoạt động dạy học. Áp dụng vào quá trình dạy học hiện đại có thể nói phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và thực hiện mục đích dạy học. Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hơp của giáo viên - học sinh được thực hiện trong quá trình dạy học.
Trong đó, cách thức hoạt động của giáo viên đóng vai trò chủ đạo, cách thức hoạt động của học sinh đóng vai trò chủ động nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạy học. Mỗi phương pháp dạy học bao gồm các yếu tố [5]: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mục đích dạy học được xác định trước. Hệ thống những hành động liên tiếp tương ứng. Phương pháp hành động tương ứng.
Quá trình biến đổi của đối tượng bị tác động, kết quả thu được. Thực trạng của việc dạy và học hiện nay Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI, thế kỉ của trí tuệ sáng tạo, thế kỉ đã đặt ra rất nhiều thách thức và yêu cầu đối với ngành giáo dục và đào tạo. Giáo dục và đào tạo phải đảm bảo được sự phát triển năng lực sáng tạo của học sinh, phải bồi dưỡng tư duy khoa học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tìm tòi chiếm lĩnh tri thức,… để thích ứng với thực tiễn cuộc sống, với sự phát triển của nền kinh tế tri thức. Xu hướng đổi mới này đòi hỏi phải phân tích rõ những nhược điểm hạn chế của thực trạng dạy học hiện nay và đưa ra những giải pháp cơ bản để khắc phục những hạn chế đó.
Dạy học theo kiểu truyền thống cũ, giáo viên chủ yếu quan tâm đến sự trình bày, giảng giải về các kiến thức cần dạy cho học sinh sao cho đảm bảo nội dung chính xác, sâu sắc, đầy đủ.Việc dạy học như vậy chưa phải là sự xác định một cách cụ thể học sinh cần đạt những kĩ năng gì trong hoặc sau khi học và bằng cách nào đảm bảo cho những học sinh đạt những kĩ năng đó.Đây là một nhược điểm cơ bản của kiểu dạy học cũ, nó hạn chế chất lượng và hiệu quả dạy học. Trong mấy thập kỉ qua, để khắc phục nhược điểm của kiểu dạy học cũ, trên thế giới đã hình thành nhiều quan niệm và kiểu dạy học mà trung tâm chú ý là những kĩ năng và hành vi mà người học cần thể hiện ra trong hoặc sau khi học. Việc dạy học theo những quan điểm này đòi hỏi giáo viên phải trả lời các câu hỏi sau[13]: - Dạy cái gì? - Người học phải biết gì hoặc biết làm gì trong và sau khi học? 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Cần dạy như thế nào? Thực tế dạy học ở trường phổ thông của chúng ta hiện nay vẫn mang nặng tính chất độc thoại, thông báo, giảng giải, áp đặt, làm mẫu cho học sinh bắt chước của sự dạy và tính chất thụ động theo dõi, chấp nhận ghi nhớ, thừa hành, bắt chước của sự học. Kiểu dạy học này chưa khích lệ được tính tích cực, chủ động tìm tòi sáng tạo của học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học Đất nước ta đang bước vào thời kì công nghiệp hóa hiện đại hóa đòi hỏi ngành giáo dục và đào tạo phải có những đổi mới căn bản mạnh mẽ vươn tới ngang tầm với sự phát triển chung của thế giới và khu vực. Sự nghiệp giáo dục và đào tạo phải góp phần quyết định vào việc bồi dưỡng tri thức khoa học, năng lực sáng tạo cho thế hệ trẻ.Chính vì vậy mà một trong những yêu cầu cấp bách hiện nay là đổi mới phương pháp dạy học. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học của ngành giáo dục đã được đưa ra trong Nghị quyết Trung ương 4 Khóa VII (tháng 01/1993), nghị quyết trung ương 2 khóa VIII (tháng 12/1986) và được thể chế trong Luật giáo dục (tháng 12/1998). Khoản 2 điều 27 Luật giáo dục (2005) ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh;phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” Mục đích của đổi mới phương pháp dạy học là nhằm đào tạo thế hệ trẻ năng động, sáng tạo, có khả năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, có khả năng hoạch định và giải quyết vấn đề,… Do đó, nét đặc trưng của hoạt động dạy là: tổ chức tình huống học tập, kiểm tra định hướng hành động học độc lập tự chủ, sáng tạo, trao đổi, tranh luận của học sinh… Nét đặc trưng của hoạt động học là ý thức được vấn đề hay nhiệm vụ cần phải giải quyết, độc 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lập suy nghĩ kết hợp với ghi nhận thông báo có kiểm tra phê phán để xác định giải pháp, tự chủ hành động giải quyết nhiệm vụ học, …[13].
Việc đổi mới dạy học như vậy đã chuyển từ vị trí tôi học thuộc, tôi làm mẫu sang vị trí tôi tự hỏi, tôi tự tìm tòi giải quyết vấn đề. Phương pháp dạy học tích cực 1. Tính tích cực học tập Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người.Bởi vì, để tồn tại và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội. Do đó, việc hình thành và phát triển tính tích cực xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục.
Tính tích cực học tập là tích tích cực nhận thức.Nó đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí lực và có nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.Tính tích cực nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động cơ học tập.Động cơ học tập đúng sẽ tạo ra hứng thú và hứng thú là tiền đề của tự giác.Trong học tập, hứng thú và tự giác là hai yếu tố chính tạo nên tính tích cực trong học tập. Tính tích cực sản sinh nếp tư duy độc lập và suy nghĩ độc lập là mầm mống của sự sáng tạo [10]. Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề được nêu ra; hay thắc mắc, đòi hỏi phải được giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ, chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng vào vấn đề mới, có khả năng tập trung cao vào vấn đề đang học, không chán nản trước những tình huống khó khăn, luôn tìm cách khắc phục khó khăn để giải quyết vấn đề [10]. Phương pháp dạy học tích cực Hiện nay có rất nhiều cách hiểu về phương pháp dạy học tích cực.
Chúng ta có thể kể đến những cách hiểu sau [15]: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh. - Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp khơi dậy, phát huy tính chủ động, sáng tạo và tích cực của người dạy và người học trong đó lấy người học làm trung tâm trên cơ sở phát huy vai trò định hướng, tổ chức của người dạy; vai trò thực hiện “thi công” của người học và sức mạnh của các phương tiện kĩ thuật hiện đại nhằm chinh phục chân lý trên cả ba phương diện: kiến thức, kĩ năng, thái độ. Người học không thụ động chờ đợi mà tự lực, tích cực tham gia vào quá trình tìm kiếm, khám phá, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong thực tiễn, qua đó lĩnh hội nội dung kiến thức học tập và phát triển năng lực sáng tạo. - Phương pháp dạy học tích cực không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà là một khái niệm bao gồm nhiều phương pháp, nhiều hình thức, nhiều kĩ thuật cụ thể khác nhau nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức, tăng cường sự tham gia của người học, tạo điều kiện cho người học phát triển tối đa khả năng học tập, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề.
Qua những cách hiểu trên, ta có thể hiểu phương pháp dạy học tích cực là phương pháp khơi dậy, phát huy tính chủ động, tích cực của cả người dạy và người học nhằm trau dồi tư duy sáng tạo và rèn luyện trí thông minh trong quá trình chinh phục chân lí; là sự dạy và học mà trong đó người dạy đóng vai trò là người tổ chức định hướng, tạo điều kiện và người học là người thực hiện. Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Dạy học tích cực hướng tới tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh và vai trò tổ chức hướng dẫn, tạo điều kiện của người thày.