Khám Phá Thị Trường Tác Phẩm Hội Họa Việt Nam Từ Năm 1986 Đến Nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thị trường tác phẩm hội họa việt nam từ năm 1986 đến nay the painting market in vietnam from 1986, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Đỗ Quốc Việt
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Chí Bền
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Thị Trường Tác Phẩm Hội Họa Việt Nam Từ Năm 1986 Đến Nay
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG TÁC PHẨM HỘI HỌA
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TÁC PHẨM HỘI HỌA, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thị trường nghệ thuật hội họa Việt Nam

Thị trường nghệ thuật hội họa Việt Nam đã trải qua nhiều biến động từ năm 1986 đến nay. Sự chuyển mình này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong nền kinh tế mà còn là sự phát triển của văn hóa nghệ thuật. Nghệ thuật hội họa không chỉ là sản phẩm của sự sáng tạo mà còn là một phần quan trọng trong ngành nghệ thuật. Từ những năm 90, khi Đổi Mới diễn ra, thị trường hội họa bắt đầu hình thành với sự xuất hiện của nhiều nghệ sĩ Việt Nam nổi bật. Tuy nhiên, thị trường này vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là về vấn đề bản quyền và sự phát triển bền vững. Theo một nghiên cứu, “Thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam vẫn chưa phát triển đúng với tiềm năng của nó” [121, tr.]. Điều này cho thấy cần có những giải pháp cụ thể để thúc đẩy sự phát triển của thị trường này.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển

Thị trường nghệ thuật hội họa Việt Nam bắt đầu hình thành từ những năm 1925 với sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Đây là nơi đầu tiên đào tạo các nghệ sĩ và tạo ra những tác phẩm hội họa có giá trị. Tuy nhiên, sau nhiều năm chiến tranh, hoạt động nghệ thuật bị gián đoạn. Đến những năm 90, thị trường hội họa mới bắt đầu phục hồi và phát triển. Sự xuất hiện của các triển lãm hội họa và gallery đã tạo ra một không gian cho các nghệ sĩ thể hiện tài năng và kết nối với công chúng. Tuy nhiên, thị trường vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là về giá trị nghệ thuật và giá trị kinh tế của các tác phẩm.

II. Thực trạng thị trường tác phẩm hội họa

Thực trạng thị trường tác phẩm hội họa hiện nay cho thấy sự phát triển không đồng đều. Mặc dù có nhiều tác phẩm nghệ thuật được sản xuất và tiêu thụ, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề như giá trị nghệ thuật không được công nhận đúng mức. Nhiều nghệ sĩ Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường quốc tế. Theo một nghiên cứu, “Thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam vẫn còn nhiều bất ổn và thiếu minh bạch” [121, tr.]. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của thị trường. Các yếu tố như bản quyền, quản lý nhà nước và sự tham gia của công chúng cần được cải thiện để tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của thị trường hội họa.

2.1. Người tiêu thụ tác phẩm hội họa

Người tiêu thụ tác phẩm hội họa đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thị trường. Họ không chỉ là người mua mà còn là những người góp phần tạo ra giá trị cho các tác phẩm. Tuy nhiên, nhận thức của công chúng về nghệ thuật vẫn còn hạn chế. Nhiều người chưa hiểu rõ về giá trị của các tác phẩm hội họa, dẫn đến việc tiêu thụ không hiệu quả. Theo một khảo sát, “Nhiều người tiêu dùng vẫn chưa có thói quen tìm hiểu về bản quyền và nguồn gốc của tác phẩm” [121, tr.]. Điều này cho thấy cần có những chương trình giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức của công chúng về nghệ thuật hội họa.

III. Định hướng và giải pháp phát triển thị trường

Để phát triển thị trường tác phẩm hội họa một cách bền vững, cần có những định hướng và giải pháp cụ thể. Một trong những giải pháp quan trọng là nâng cao nhận thức về bản quyền và giá trị nghệ thuật. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức nghệ thuật để xây dựng một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của thị trường. Theo một chuyên gia, “Việc thực thi bản quyền là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của thị trường nghệ thuật” [121, tr.]. Ngoài ra, cần có các chương trình hỗ trợ cho nghệ sĩ trong việc tiếp cận thị trường quốc tế và phát triển các kênh phân phối tác phẩm.

3.1. Tăng cường quản lý nhà nước

Quản lý nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển thị trường tác phẩm hội họa. Cần có các chính sách cụ thể để hỗ trợ nghệ sĩ và bảo vệ bản quyền tác phẩm. Theo một nghiên cứu, “Chính sách quản lý cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn của thị trường” [121, tr.]. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của thị trường hội họa, đồng thời nâng cao giá trị của các tác phẩm nghệ thuật trong mắt công chúng và nhà đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu khoa học về thị trường mỹ thuật tại các quốc gia đang chuyển đổi kinh tế đóng vai trò then chốt trong việc xác lập cơ sở lý luận và thực tiễn cho sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa (CNVH). Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa (Mã số: 9229042) với đề tài "Thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam từ năm 1986 đến nay" do nghiên cứu sinh Đỗ Quốc Việt thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Chí Bền tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2021), đại diện cho công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện đầu tiên giải mã cấu trúc vận hành, rào cản thể chế và quan hệ biện chứng giữa nghệ thuật hội họa và quy luật thị trường tại Việt Nam thời kỳ Đổi Mới.

Mặc dù Việt Nam đạt vị trí thứ 42 trên tổng số 131 nền kinh tế trong bảng xếp hạng Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII - Global Innovation Index) và sở hữu di sản mỹ thuật phong phú từ thời kỳ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (École des Beaux-Arts de l'Indochine, 1925–1945), thị trường tác phẩm hội họa nội địa vẫn vận hành trong tình trạng tự phát, thiếu minh bạch, bất đối xứng thông tin và chịu tổn hại nghiêm trọng bởi nạn tranh giả, tranh nhái vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình tiền nhiệm chủ yếu tiếp cận mỹ thuật thuần túy dưới lăng kính lịch sử nghệ thuật, kỹ thuật tạo hình hoặc ghi chép ký ức cá nhân, thì khoảng trống về mô hình hóa cơ chế thị trường, phân tích cấu trúc chuỗi giá trị và xác lập cơ chế quản lý nhà nước (QLNN) đối với thị trường hội họa từ góc độ Kinh tế văn hóa (Cultural Economics) vẫn chưa được giải quyết thấu đáo.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ):

• RQ1: Thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam có nguồn gốc hình thành và các giai đoạn tiến hóa lịch sử như thế nào?
• RQ2: Từ sau Đổi Mới (1986) đến nay, thị trường tác phẩm hội họa vận hành theo cấu trúc nào, và đâu là những rào cản thể chế, pháp lý, bản quyền cản trở sự phát triển lành mạnh, bền vững?
• RQ3: Những giải pháp và định hướng chính sách QLNN nào cần được triển khai nhằm tái cấu trúc thị trường, tích hợp hiệu quả vào Chiến lược phát triển các ngành CNVH và bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0?

Giả thuyết nghiên cứu trung tâm ($H_1$): Khi thị trường tác phẩm hội họa được điều chỉnh bằng khung khổ pháp lý đồng bộ, cơ chế bảo hộ bản quyền nghiêm minh và chính sách QLNN minh bạch, hàng hóa mỹ thuật sẽ thoát khỏi tình trạng méo mó, bảo vệ quyền lợi các bên tham gia, góp phần định vị thương hiệu quốc gia và tối ưu hóa đóng góp kinh tế xã hội.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian thị trường hội họa trọng điểm tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hội An, Huế cùng các trung tâm giao dịch quốc tế (Singapore, Hồng Kông, Paris); khung thời gian khảo sát từ 1986 đến 2020; tập trung chuyên biệt vào tác phẩm hội họa giá vẽ hiện đại và đương đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tổng hợp qua việc phân loại và phân tích đa chiều các nguồn tư liệu học thuật trong nước và quốc tế:

Về các công trình trong nước, tác giả tổng thuật 78 công trình lịch sử mỹ thuật cổ (Nguyễn Phi Hoanh, 1970; Nguyễn Đức Nùng, 1978; Nguyễn Quân & Phan Cẩm Thượng, 1989; Chu Quang Trứ, 2001; Trịnh Quang Vũ, 2002); 21 công trình nghiên cứu mỹ thuật dân gian (Phan Ngọc Khuê, 1995; Maurice Durand, 1960/2017; Nguyễn Thị Thu Hòa, 2018); 34 công trình lịch sử mỹ thuật hiện đại (Trần Khánh Chương, 2012; Nguyễn Hải Yến, 2013; Quang Phòng & Quang Việt, 2015); cùng 84 vựng tập triển lãm quốc gia và 38 vựng tập bộ sưu tập tư nhân. Nhận định về sự khan hiếm của các công trình lý luận phê bình chuyên sâu, Chu Quang Trứ (2013) trong Văn hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật đã chỉ rõ: "sách về mỹ thuật không ít …sách của các nhà phê bình và nghiên cứu chuyên nghiệp, của các cơ quan có chức năng nghiên cứu thì lại quá ít" [tr. 253]. Luận án cũng phân tích hai công trình tiên phong tiếp cận trực diện thể chế thị trường là đề tài của Vi Kiến Thành (2016) về QLNN đối với thị trường mỹ thuật và công trình định lượng của Quan-Hoang Vuong et al. (2018) Paintings can be forged, but not feeling.

Về các công trình quốc tế, dòng nghiên cứu thời thuộc địa tập trung vào dân tộc học và khảo cổ học (Henri Oger, 1909; Louis Bezacier, 1954, 1959). Giai đoạn hậu Đổi Mới ghi nhận các khảo cứu nhân học văn hóa và lịch sử nghệ thuật hiện đại của Natalia Kraevskaia (1999, 2000), Corinne de Ménonville (2003), Nora Annesley Taylor (2009 - Painters in Hanoi: An Ethnography of Vietnamese Art), Lisa Bixenstine Safford (2015), và Phoebe Scott (2019). Bên cạnh đó, các bài báo quốc tế của Martha Ann Overland (2009), Seth Mydans (2009), và Richard C. Paddock (2017) trên The New York Times đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về khủng hoảng tranh giả tại Việt Nam.

                  +-------------------------------------------------------------+
                  |  CÁC DÒNG NGHIÊN CỨU TIỀN NHIỆM (LITERATURE STREAMS)        |
                  +-------------------------------------------------------------+
                                                 |
         +---------------------------------------+---------------------------------------+
         |                                                                               |
         v                                                                               v
+------------------------------------+                         +------------------------------------+
| LỊCH SỬ NGHỆ THUẬT & DÂN TỘC HỌC   |                         | KHẢO SÁT BÁO CHÍ & THỰC ĐỊA QUỐC TẾ|
| - Nguyễn Phi Hoanh (1970)          |                         | - Nora Taylor (2009), Kraevskaia   |
| - Trần Khánh Chương (2012)         |                         | - Báo chí quốc tế về tranh giả     |
| (Thiếu góc nhìn kinh tế/thể chế)   |                         | (Góc nhìn ngoài cuộc, thiếu mô hình|
+------------------------------------+                         +------------------------------------+
                                                 |
                                                 v
                  +-------------------------------------------------------------+
                  | KHOẢNG TRỐNG (GAP): THIẾU MÔ HÌNH KINH TẾ VĂN HÓA VÀ QLNN   |
                  +-------------------------------------------------------------+
                                                 |
                                                 v
                  +-------------------------------------------------------------+
                  | ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (POSITIONING):                           |
                  | Tích hợp Kinh tế văn hóa (David Throsby) + QLNN & Bản quyền |
                  | Giải mã chuỗi giá trị và đề xuất thể chế vận hành đồng bộ   |
                  +-------------------------------------------------------------+

Về mặt tranh luận học thuật (Debates), luận án làm rõ mâu thuẫn giữa hai luồng quan điểm:

1. Quan điểm thương mại hóa thuần túy (Thị trường tự do phương Tây): Coi tác phẩm hội họa là hàng hóa thông thường chịu sự chi phối hoàn toàn bởi quy luật cung - cầu, tối đa hóa lợi nhuận, điều tiết qua sắc thuế và tự do giao dịch cá nhân.
2. Quan điểm hàng hóa văn hóa đặc thù: Đại diện bởi Nguyễn Văn Tình (2009), khẳng định: "Dù sản phẩm văn hóa là một loại hàng hóa, nhưng phải coi nó như một loại hàng hóa đặc biệt, mang tính định hướng chính trị, tư tưởng, văn hóa – xã hội" [tr. 86].

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Thị trường Trung Quốc: Tương đồng về lịch sử hình thành thị trường nghệ thuật cổ đại (từ thời Tống thế kỷ X–XIII và Minh thế kỷ XIV–XVII) và hiện tượng thất thoát kiệt tác ra nước ngoài (như việc phiên bản bức thư họa Trúc Lâm Đại Sĩ xuất sơn đồ thế kỷ XIV lưu lạc hơn 600 năm và được đấu giá 1,8 triệu USD tại Bắc Kinh năm 2014). Tuy nhiên, Trung Quốc đã nhanh chóng thiết lập hệ thống sàn đấu giá nội địa hùng mạnh (Poly Auction, China Guardian), điều mà Việt Nam chưa thực hiện được.
• Thị trường các nước phát triển (Pháp, Mỹ, Anh): Vận hành hệ thống thị trường thứ cấp chuyên nghiệp qua Christie's, Sotheby's với cơ chế thẩm định (authentication), lập hồ sơ xuất xứ (provenance) và định giá (appraisal) chặt chẽ, tạo thành chuỗi giá trị dịch vụ phụ trợ hoàn chỉnh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào sự phát triển của lý thuyết Kinh tế văn hóa và Quản lý văn hóa tại Việt Nam thông qua các mở rộng sau:

1. Mở rộng Lý thuyết Hàng hóa Văn hóa Đặc thù: Chứng minh rằng tác phẩm hội họa không chỉ sở hữu giá trị sử dụng và giá trị trao đổi thông thường, mà mang giá trị biểu tượng (symbolic value), giá trị tinh thần và giá trị lịch sử không thể lượng hóa đơn thuần bằng chi phí sản xuất hay thời gian lao động của họa sĩ.
2. Vận dụng và bản địa hóa Mô hình Vòng tròn Đồng tâm (Concentric Circles Model) của David Throsby (2001, 2008): Đặt sáng tạo hội họa cốt lõi của người họa sĩ vào vòng tròn trung tâm của các ngành CNVH, từ đó lan tỏa giá trị kinh tế và văn hóa sang các vòng ngoài bao gồm gallery sơ cấp, nhà đấu giá thứ cấp, dịch vụ phụ trợ (bảo hiểm, phục chế, thẩm định, du lịch văn hóa).
3. Tích hợp Lý thuyết Kinh tế Chính trị và Thể chế Quản lý Văn hóa: Bổ sung cơ sở luận chứng cho quan điểm "văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội" (theo tinh thần Nghị quyết 33-NQ/TW và Đề cương Văn hóa 1943), khẳng định vai trò kiến tạo và điều tiết của nhà nước nhằm sửa chữa các khuyết tật thị trường (market failures) trong lĩnh vực nghệ thuật.

                    +---------------------------------------------------+
                    |         VÒNG NGOÀI CÙNG: DỊCH VỤ PHỤ TRỢ & CNVH   |
                    |  (Bảo tàng, Lưu trữ, Truyền thông, Du lịch, Thuế)  |
                    |                                                   |
                    |     +---------------------------------------+     |
                    |     |     VÒNG TRUNG GIAN: THỊ TRƯỜNG       |     |
                    |     |  (Gallery Sơ cấp, Sàn Đấu giá Thứ cấp)|     |
                    |     |                                       |     |
                    |     |     +---------------------------+     |     |
                    |     |     |      LÕI SÁNG TẠO         |     |     |
                    |     |     |  (Họa sĩ & Tác phẩm gốc)  |     |     |
                    |     |     +---------------------------+     |     |
                    |     +---------------------------------------+     |
                    +---------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết trụ cột:

• Lý thuyết Kinh tế Văn hóa (Cultural Economics - David Throsby): Phân tích hàm cung - cầu, cấu trúc thị trường lao động nghệ thuật và hành vi tiêu dùng tác phẩm mỹ thuật.
• Lý thuyết Công nghiệp Văn hóa (Frankfurt School - Horkheimer & Adorno, 1947): Nhận diện các rủi ro tha hóa khi nghệ thuật bị biến thành hàng hóa thương mại đơn thuần nếu thiếu các thiết chế định hướng văn hóa.
• Hệ thống Pháp lý và Bảo hộ Quyền Sở hữu Trí tuệ (WIPO / Francis Gurry, 2008): Francis Gurry nhấn mạnh: "Các quyền sở hữu trí tuệ đã giúp nuôi dưỡng và mở đường cho sức sáng tạo, làm cho nó trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội". Luận án sử dụng quyền tác giả làm biến số trung gian chi phối tính bền vững của thị trường.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích tập trung chủ yếu vào các tác phẩm hội họa tạo hình hiện đại và đương đại tại các đô thị trọng điểm của Việt Nam, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự hội nhập quốc tế sâu rộng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Quản lý văn hóa thực chứng và liên ngành:

• Thiết kế hỗn hợp định tính và định lượng (Mixed Methods Research): Kết hợp giữa khảo sát xã hội học, thống kê dữ liệu lịch sử thị trường với phân tích văn bản quy phạm pháp luật và phỏng vấn sâu chuyên gia.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Khảo sát từ cấp độ vi mô (hành vi sáng tác của họa sĩ, tâm lý khách hàng sưu tập), cấp độ trung gian (hoạt động của gallery, nhà đấu giá, giám tuyển) đến cấp độ vĩ mô (chính sách QLNN của Bộ VHTTDL, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Cục Bản quyền tác giả, chính sách thuế).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ nguyên tắc tam giác giác đạc (Triangulation) nghiêm ngặt:

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu từ tài liệu lưu trữ quốc gia, số liệu thống kê hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, dữ liệu đăng ký bản quyền tác phẩm mỹ thuật tại Cục Bản quyền tác giả, với hồ sơ giao dịch quốc tế tại Christie's, Sotheby's và các sàn giao dịch trực tuyến.
• Điều tra thực địa và phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc trực tiếp với 4 nhóm chủ thể chính: cán bộ quản lý văn hóa, họa sĩ sáng tác, nhà nghiên cứu phê bình mỹ thuật (NCPBMT), và chủ gallery/nhà sưu tập tại Hà Nội, TP.HCM, Hội An, Huế, Singapore và Hồng Kông.
• Đảm bảo độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Kiểm chứng chéo thông tin lịch sử nghệ thuật qua các vựng tập đã xuất bản; kiểm tra tính nhất quán giữa lời khai phỏng vấn và các chứng từ giao dịch, văn bản pháp lý.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                              QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU TAM GIÁC HÓA                        |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                       |
|   [1. KHẢO CỨU TƯ LIỆU]         [2. ĐIỀN DÃ & PHỎNG VẤN SÂU]     [3. DỮ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG]     |
|   - 78 sách mỹ thuật cổ        - Cán bộ QLNN                   - Thống kê Hội MTVN    |
|   - 34 sử MTVN hiện đại        - Họa sĩ sáng tác               - Cục Bản quyền tác giả|
|   - 84 vựng tập triển lãm      - Chủ Gallery / Nhà đấu giá     - Giao dịch Christie's/|
|   - 38 vựng tập tư nhân        - Nhà sưu tập trong & ngoài nước  Sotheby's            |
|            |                                  |                           |           |
|            +----------------------------------+---------------------------+           |
|                                               |                                       |
|                                               v                                       |
|                  +---------------------------------------------------------+          |
|                  | TỔNG HỢP, ĐỐI CHIẾU & KIỂM CHỨNG CHÉO (TRIANGULATION)  |          |
|                  +---------------------------------------------------------+          |
|                                               |                                       |
|                                               v                                       |
|                  +---------------------------------------------------------+          |
|                  | BÁO CÁO THỰC TRẠNG & KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH QLNN        |          |
|                  +---------------------------------------------------------+          |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

• Dữ liệu lịch sử và tổ chức nghề nghiệp: Phân tích đồ thị phân bố hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và sự biến động cơ cấu họa sĩ chuyên nghiệp qua các thời kỳ.
• Dữ liệu mạng lưới phân phối: Xây dựng đồ thị diễn biến thay đổi số lượng gallery/phòng tranh tại Hà Nội, TP.HCM, Hội An và các tỉnh thành qua 5 mốc thời gian mang tính bước ngoặt: 1986, 1996, 2006, 2016 và 2020.
• Dữ liệu thực thi bản quyền: Khảo sát định lượng chỉ số thống kê đăng ký bản quyền tác phẩm mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng tại Việt Nam trong 2 giai đoạn: 3 năm (2006–2008, giai đoạn đầu thực thi Luật SHTT 2005) và 5 năm (2015–2019).
• Dữ liệu giao dịch quốc tế: Theo dõi biến động chỉ số giá của các tác phẩm hội họa đỉnh cao thời kỳ Đông Dương vượt ngưỡng 1 triệu USD trên sàn đấu giá quốc tế:
  • Bức tranh lụa Cuộc sống gia đình (Family Life, 1937–1939) của Lê Phổ đạt 1,172 triệu USD (tháng 4/2017).
  • Bức sơn dầu Khỏa thân (Nude, 1931) của Lê Phổ đạt 1,4 triệu USD (tháng 5/2019).
  • Bức Thiếu nữ bên hoa mẫu đơn (Jeune fille aux pivoines, 1940–1945) của Lê Phổ đạt 1,164 triệu Euro (tháng 10/2020).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự đứt gãy và tính chu kỳ của thị trường mỹ thuật Việt Nam: Thị trường hội họa hiện đại manh nha từ thời kỳ Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925–1945) thông qua các cuộc Đấu xảo thuộc địa Paris (1931, 1932, 1935, 1937), Roma (1931), San Francisco (1937), Nhật Bản (1943). Tuy nhiên, thị trường công khai bị đứt mạch suốt nửa thế kỷ do chiến tranh và cơ chế bao cấp (ngoại trừ giai đoạn tự do 1967–1973 ở miền Nam). Sau năm 1986, thị trường bùng nổ tự phát nhưng nhanh chóng rơi vào suy thoái, trì trệ do thiếu nền tảng thể chế hỗ trợ.
2. Khủng hoảng niềm tin do vấn nạn tranh giả và lỗ hổng bản quyền: Nghiên cứu chỉ ra rằng thị trường hội họa Việt Nam tồn tại diện mạo méo mó nghiêm trọng do tình trạng thật - giả lẫn lộn. Lỗ hổng trong lưu trữ hồ sơ nghệ thuật (provenance) cùng với việc buông lỏng thực thi Luật SHTT đã dẫn đến hiện tượng tranh giả xuất hiện công khai tại các gallery, thậm chí xâm nhập vào các bảo tàng và sàn đấu giá quốc tế, làm suy giảm nghiêm trọng uy tín quốc tế của mỹ thuật Việt Nam.
3. Hiện tượng "Chảy máu nghệ thuật" và nghịch lý thị trường thứ cấp: Các kiệt tác mỹ thuật Đông Dương có giá trị triệu USD hầu hết đã bị mua gom ra nước ngoài từ trước và sau thời kỳ Đổi Mới thông qua các giao dịch không chính thức với giới ngoại giao (như bộ sưu tập của Phó Đại sứ Italia Petro Paris hay bộ sưu tập Đức Minh). Thị trường nội địa gần như hoàn toàn vắng bóng các nhà đấu giá chuyên nghiệp có khả năng giữ lại các di sản nghệ thuật quốc gia.
4. Sự suy yếu của hệ thống lý luận phê bình mỹ thuật (NCPBMT): Hoạt động phê bình chuyên nghiệp chỉ chiếm khoảng 3% tổng số ấn phẩm xuất bản, phần lớn bài viết trên báo chí dừng lại ở mức đưa tin sự kiện. Tình trạng thiếu vắng các công trình thẩm định độc lập dẫn đến việc xuất hiện các ấn phẩm vựng tập tư nhân tự biên tập thiếu kiểm chứng để "hợp thức hóa lý lịch tranh", tạo niềm tin ảo nhằm trục lợi thương mại.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|              MA TRẬN RÀO CẢN VÀ HỆ QUẢ TRÊN THỊ TRƯỜNG HỘI HỌA VIỆT NAM               |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| NGUYÊN NHÂN CỐT LÕI (ROOT CAUSES)         | HỆ QUẢ THỰC TIỄN (OBSERVED EFFECTS)       |
+-------------------------------------------+-------------------------------------------+
| 1. Thiếu cơ chế giám định & định giá chuẩn| Khủng hoảng niềm tin người mua nội & ngoại|
| 2. Thực thi Luật SHTT lỏng lẻo            | Nạn tranh giả, tranh nhái tràn lan        |
| 3. Thiếu sàn đấu giá nội địa chuyên nghiệp| Chảy máu kiệt tác mỹ thuật ra nước ngoài  |
| 4. Hệ thống NCPBMT suy yếu (~3% ấn phẩm)  | Xuất hiện vựng tập "tẩy trắng" lý lịch    |
| 5. Cơ chế quản lý thuế chưa hoàn thiện    | Thất thu ngân sách, giao dịch ngầm        |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống khái niệm chuyên ngành Quản lý văn hóa, làm rõ cơ chế tương tác giữa giá trị văn hóa và giá trị kinh tế trong mô hình CNVH Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình phân tích liên ngành tích hợp nhân học thực địa, xã hội học nghệ thuật và phân tích thể chế kinh tế có thể nhân rộng sang các lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, điện ảnh.
• Về mặt thực tiễn quản lý:
  • Khuyến nghị thành lập Hội đồng Giám định & Thẩm định Nghệ thuật Quốc gia độc lập, ứng dụng công nghệ số và phân tích hóa lý trong xác định niên đại và chân bản tác phẩm.
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động của các gallery trực tuyến, sàn đấu giá nghệ thuật tư nhân và công lập.
  • Chuẩn hóa quy trình đăng ký bản quyền, xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia minh bạch về tác giả, tác phẩm nhằm bảo vệ quyền tác giả theo chuẩn mực WIPO.
  • Ban hành chính sách ưu đãi thuế văn hóa nhằm khuyến khích các doanh nghiệp, nhà sưu tập tư nhân đầu tư thành lập bảo tàng mỹ thuật tư nhân và giữ lại các kiệt tác nghệ thuật trong nước.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dữ liệu giao dịch: Do tính chất bảo mật, khép kín và tâm lý e ngại nghĩa vụ thuế của các chủ thể giao dịch mỹ thuật tư nhân tại Việt Nam, các số liệu về giá bán thực tế tại các gallery nội địa chủ yếu dựa trên ước tính định tính và phỏng vấn cá nhân, chưa thể bao quát 100% doanh thu toàn thị trường.
• Giới hạn mẫu khảo sát địa lý: Tập trung chủ yếu vào các đô thị lớn (Hà Nội, TP.HCM, Hội An), chưa mở rộng khảo sát chuyên sâu tại tất cả các phân khúc mỹ thuật địa phương và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Giới hạn đối tượng loại hình: Luận án tập trung chuyên sâu vào tranh hội họa giá vẽ, chủ động loại trừ các loại hình cổ vật, sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ họa, điêu khắc tượng đài và nghệ thuật thị giác đương đại đa phương tiện (video art, installation).

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

1. Xây dựng mô hình kinh tế lượng (Econometric Models) ước lượng chỉ số giá nghệ thuật (Hedonic Art Price Index) cho thị trường tranh Việt Nam.
2. Nghiên cứu tác động của công nghệ Blockchain và NFT (Non-Fungible Tokens) trong việc xác lập chứng chỉ số về nguồn gốc và bảo hộ quyền tác giả hội họa trong Kỷ nguyên số.
3. Nghiên cứu cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong xây dựng các trung tâm đấu giá mỹ thuật quốc tế tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong hệ thống các viện nghiên cứu, học viện văn hóa nghệ thuật, đóng góp trực tiếp vào giáo trình giảng dạy chuyên ngành Quản lý văn hóa, Lý luận và Lịch sử mỹ thuật tại Việt Nam.
• Tác động chuyển đổi ngành: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Hội Mỹ thuật Việt Nam, các hiệp hội gallery và cộng đồng họa sĩ chuyên nghiệp trong việc chuẩn hóa hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả và hình thành đạo đức nghề nghiệp thị trường.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào quá trình triển khai Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, hỗ trợ Bộ VHTTDL và Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật quản lý thị trường mỹ thuật.
• Tác động xã hội và hội nhập quốc tế: Nâng cao nhận thức của công chúng về văn hóa tiêu dùng nghệ thuật nguyên bản, thúc đẩy việc tôn trọng bản quyền, phục hồi niềm tin của giới sưu tập quốc tế đối với nền hội họa Việt Nam hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu tổng thuật toàn diện và khung lý thuyết Kinh tế văn hóa ứng dụng để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến thị trường nghệ thuật.
• Họa sĩ & Giới sáng tạo nghệ thuật: Nhận thức rõ quyền năng pháp lý về SHTT, nắm bắt cơ chế vận hành thị trường nhằm bảo vệ quyền tác giả và nâng cao giá trị thương mại cho tác phẩm.
• Nhà đầu tư, Nhà sưu tập & Chủ Gallery: Nắm vững các tiêu chuẩn xác thực hồ sơ xuất xứ, giảm thiểu rủi ro pháp lý và thương mại trong giao dịch tác phẩm hội họa.
• Nhà hoạch định chính sách & Cơ quan QLNN: Sở hữu cơ sở khoa học để ban hành các quy định quản lý đấu giá nghệ thuật, cơ chế giám định và chính sách thuế minh bạch, thúc đẩy kinh tế sáng tạo.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã bản địa hóa thành công Mô hình Vòng tròn Đồng tâm của David Throsby vào thực tiễn Việt Nam, chứng minh rằng tác phẩm hội họa là hàng hóa văn hóa đặc thù mang giá trị biểu tượng cốt lõi, đòi hỏi cơ chế điều tiết kết hợp giữa quy luật thị trường và sự can thiệp thể chế của QLNN nhằm ngăn ngừa hiện tượng tha hóa thương mại.

2. Tính đổi mới trong phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khắc phục hạn chế của phương pháp miêu tả lịch sử nghệ thuật đơn thuần (ở các công trình của Trần Khánh Chương, Nguyễn Hải Yến) và góc nhìn báo chí thuần túy, luận án áp dụng phương pháp Hiện thực phản biện liên ngành, tam giác hóa giữa dữ liệu lịch sử lưu trữ, khảo sát định lượng đăng ký bản quyền và điền dã nhân học phỏng vấn sâu đa chủ thể tại Việt Nam và quốc tế.

3. Phát hiện gây bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo lớn nhất là gì? Trả lời: Sự xuất hiện có tổ chức của các ấn phẩm sách nghệ thuật và vựng tập tư nhân tự biên tập nhằm mục đích "rửa lý lịch" cho các tác phẩm hội họa tranh tối tranh sáng, biến xuất bản phẩm thành công cụ củng cố niềm tin giả tạo trong các giao dịch chuyển nhượng bất hợp pháp.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng ma trận phân tích chuỗi cung ứng mỹ thuật từ khâu sáng tác (Họa sĩ) $\rightarrow$ phân phối sơ cấp (Gallery) $\rightarrow$ giao dịch thứ cấp (Đấu giá/Sưu tập) $\rightarrow$ thiết chế bổ trợ (Bản quyền/QLNN), cho phép tái lập quy trình đánh giá thị trường cho các ngành nghệ thuật thị giác khác.

5. Chương trình nghiên cứu dài hạn 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Hướng tới xây dựng Bộ chỉ số minh bạch thị trường mỹ thuật quốc gia, tích hợp nền tảng số hóa định danh tác phẩm (Art Provenance Blockchain), và đề xuất cơ chế tự do hóa khu vực mậu dịch tự do nghệ thuật (Freeport Art Hub) tại Việt Nam.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ của Đỗ Quốc Việt đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về thị trường tác phẩm hội họa dưới góc độ Quản lý văn hóa và Kinh tế văn hóa trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
2. Mô hình hóa toàn diện tiến trình lịch sử và cấu trúc vận hành của thị trường hội họa Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2020 qua các phân kỳ phát triển cụ thể.
3. Nhận diện và phân tích sâu sắc các nút thắt thể chế, đặc biệt là khủng hoảng bản quyền SHTT và sự thiếu hụt các tổ chức giám định độc lập.
4. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc về giá trị thương mại quốc tế của mỹ thuật Đông Dương và sự cấp thiết phải giữ gìn di sản nghệ thuật quốc gia.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách QLNN đồng bộ, tạo tiền đề xây dựng thị trường tác phẩm hội họa minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy Chiến lược phát triển các ngành CNVH Việt Nam hội nhập vững chắc vào chuỗi giá trị nghệ thuật toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu trong nước Thị trường tác phẩm mỹ thuật nói chung và thị trường tác phẩm hội họa nói riêng cũng như bất kỳ một lĩnh vực hoạt động kinh tế nào, để có sự phát triển bền vững thì không thể tách rời với những nghiên cứu khoa học.

Thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam phát triển bền vững, lành mạnh, đúng nghĩa, phát huy hết tiềm năng sẽ tạo ra một vị thế xứng đáng trong nền CNVH nước nhà, khi những nghiên cứu là liên kết và thể hiện được vai trò của nền tảng cơ sở, chỗ dựa vững chắc cho thị trường này. Những công trình nghiên cứu về mỹ thuật trong đó có đề cập một cách trực diện hay gián tiếp hoặc liên quan tới hội họa Việt Nam có số lượng không nhỏ và tồn tại ở nhiều nguồn lưu trữ với những định dạng khác nhau. Tài liệu NCS đã tiếp cận tại các nguồn lưu trữ như Thư viện quốc gia Việt Nam, Nhà xuất bản Mỹ thuật, thư viện của Bảo tàng mỹ thuật, v. và thư viện ấn phẩm định dạng số trên môi trường intenet để sử dụng cho việc nghiên cứu thực hiện Luận án.

Sẽ không thể tuyệt đối chính xác về số lượng và phân loại những công trình nghiên cứu MTVN đã được công bố, xuất bản bởi một số nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau nhưng những công trình NCS tổng hợp và đề cập sau đây sẽ là những nghiên cứu cơ bản đại diện trong số đó. Tuy nhiều công trình không đề cập trực diện, tập trung tới thị trường tác phẩm hội họa, khi phân loại theo nội dung sẽ không hoàn toàn thuộc trọng tâm nghiên cứu nhưng những dữ liệu đó giúp NCS làm nên tổng quan chung để tìm ra những bất cập làm sáng tỏ những diện nghiên cứu của luận án. Những công trình NCS đã sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo và trình bày theo phân loại nội dung gồm: - Lịch sử mỹ thuật cổ Việt Nam là những công trình nghiên cứu về tiến trình phát triển của mỹ thuật dưới thời nhà nước quân chủ qua những công trình kiến trúc, điêu khắc, v. có 78 công trình của các tác giả như: Nguyễn Phi Hoanh (1970) Lược sử Mỹ thuật Việt Nam [45]; Nguyễn Đức Nùng (chủ biên) (1978) Mỹ thuật luan an 10 thời Lê Sơ [68]; Nguyễn Quân, Phan Cẩm Thượng (1989) Mỹ thuật của người Việt [75]; Chu Quang Trứ (2001) Mỹ thuật Lý - Trần mỹ thuật Phật giáo [103]; Trịnh Quang Vũ (2002) Lược sử Mỹ thuật Việt Nam [119], v.

Những công trình này có không nhiều nội dung liên quan trực tiếp tới hội họa và thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam hiện đại ngoài những liên quan khi phân tích về thuộc tính dân tộc học, v., của một số họa sĩ sử dụng những mô típ truyền thống trong sáng tạo để chạm tới những miền cảm xúc riêng của người tiếp nhận và trở thành những tác phẩm hội họa hiện đại Việt Nam có giá bán cao trên thị trường. - Mỹ thuật dân gian trong dạng thức tranh có 21 công trình khá phổ biến, phần lớn nghiên cứu theo chuyên đề về tranh dân gian Việt Nam. Đó là những dòng tranh khắc gỗ tô màu của một số tác giả như: Phan Ngọc Khuê (1995) Tranh thờ đạo giáo Việt Nam [55]; Maurice Durand (1960, dịch và giới thiệu: Nguyễn Thị Hiệp, Olivier Tessier, tái bản 2017) Tranh dân gian Việt Nam [59]; Nguyễn Thị Thu Hòa và cộng sự (2018) Dòng tranh dân gian Kim Hoàng [47], v. Cũng như những công trình nghiên cứu về mỹ thuật cổ, những công trình nghiên cứu về mỹ thuật dân gian có nội dung chủ yếu đề cập tới những bức tranh mang tính tôn giáo xuất hiện nhiều địa phương của nước ta, đặc biệt ở vùng cao Việt Nam, của tác giả Phan Ngọc Khuê, hay những tranh dân gian khắc gỗ tô màu, tranh Tết, v.

đã trở nên quen thuộc và thường được nhắc đến như những chợ tranh đầu tiên có trong tiềm thức của nhiều người dân Việt Nam của tác giả Chu Quang Trứ, v. Phần lớn những công trình của chuyên đề này ít đề cập thẳng tới những vấn đề về hội họa, thị trường tác phẩm hội họa một cách cụ thể trùng khớp với nội dung nghiên cứu của NCS nhưng đây đều là những công trình đã được nhiều họa sĩ thành danh nghiên cứu vận dụng một cách sáng tạo trong những tác phẩm hội họa, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc và tạo nên thành công của họ. - Lịch sử MTVN hiện đại có số lượng chưa nhiều so với những tác động tới xã hội kể từ khi mỹ thuật hiện đại Việt Nam xuất hiện. Những công trình nghiên cứu về tiến trình phát triển của MTVN hiện đại chủ yếu được xuất bản và công bố qua hình thức xuất bản phẩm chủ yếu là sách in.

Hội họa hiện đại được quan tâm và đề cập nhiều hơn điêu khắc và đồ họa, ngược lại với những công trình nghiên cứu mỹ thuật cổ nhưng những vấn đề về thị trường vẫn không dễ bắt gặp trong những công trình này. 34 công trình của các tác giả như: Trần Khánh Chương (2012) Mỹ luan an 11 thuật Hà Nội thế kỷ XX [14]; Nguyễn Hải Yến (2013) Hội hoạ Hà Nội những ký ức còn lại [121]; Quang Phòng, Quang Việt (2015) Trường Mỹ thuật Đông Dương lịch sử và nghệ thuật [71], v. cung cấp khá bao quát dữ liệu lịch sử với những ghi chép về đời sống, hoạt động mỹ thuật của họa sĩ và một số sáng tác tiêu biểu của họ nhưng cũng ít đề cập tới vấn đề về thị trường. Lịch sử mỹ thuật nhìn từ góc độ thị trường chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt của các nhà nghiên cứu trong nước nên chưa có được những dữ liệu liền mạch, sâu sắc về thị trường tác phẩm hội họa Việt Nam mà chỉ là những mảnh ghép mỏng và rời rạc do việc bán, giá bán tranh của người họa sĩ luôn là những vấn đề riêng tư ít được cởi mở.

- Kỹ năng, kỹ thuật chuyên môn về sáng tác, thực hành nghệ thuật hội họa có nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố, xuất bản nhiều hơn đồ họa và điêu khắc nhưng nhìn chung số lượng còn chưa nhiều. Một số tác giả tiêu biểu có công trình đã được phổ biến đến công chúng trong thời gian qua như: Đặng Ngọc Trân (2000) Cấu trúc hội họa [101]; Phạm Đức Cường (2003) Kỹ thuật sơn mài [27]; Nguyễn Quân (2006) Ngôn ngữ của hình và màu sắc [77]; Nguyễn Đình Đăng (2018) Kỹ thuật vẽ sơn dầu [35], v. Đây là những công trình nghiên cứu có nội dung đề cập tới vấn đề chuyên môn sâu, gắn với hoạt động đào tạo, giảng dạy hội họa, kỹ năng nghề nghiệp, thực hành sáng tạo, v., nhưng lại ánh xạ ở góc nhìn khác của sản phẩm sáng tạo của người họa sĩ khi tham gia hoạt động thị trường nên rất cần thiết cho việc nâng cao kiến thức hỗ trợ cho những đối tượng liên quan ở lĩnh vực khác như người quản lý, truyền thông, thụ hưởng, v. trong việc xây dựng chính sách, quảng bá giới thiệu, nhận định đánh giá về tranh thật, giả, v.

có trong phần phân tích ở chương sau của Luận án. Ngoài ra còn có những nghiên cứu, giáo trình phục vụ cho công tác đào tạo, giảng, dạy mỹ thuật chuyên môn ở các bậc học phổ thông và các trường nghề có số lượng khá lớn được nhiều tác giả biên soạn thành sách xuất bản trong thời gian qua lại không thuộc phạm vi NCS nghiên cứu. - Vựng tập tranh theo chuyên đề được in theo dạng thức tổng hợp, thống kê để giới thiệu những tác phẩm hội họa tiêu biểu thuộc các bộ sưu tập hoặc là tác phẩm đã được chọn tham dự các kỳ triển lãm mỹ thuật được tổ chức tại Việt Nam, ra nước ngoài, v. được biên tập, chọn lọc để xuất bản và phổ biến bởi các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ VHTTDL, Hội MTVN, v.

có số lượng 84 cuốn như: Tuyển tập Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX [9]; Mỹ thuật Việt Nam luan an 12 hiện đại [105]; 70 năm Mỹ thuật Việt Nam (1945-2015) [48], Tuyển tập mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20; 20 năm Mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới 1986-2006 [115], v. Nhìn chung, những ấn phẩm này (trừ một số ấn phẩm của Bảo tàng MTVN) thường không dành nhiều không gian cho phần lý luận, nghiên cứu phê bình cũng như phân tích, đánh giá, v.v mà thường sau lời mở hay giới thiệu chủ yếu là phần ảnh chụp tranh có kèm theo thông tin trích lược ngắn gọn về tác giả, tác phẩm. Tương tự như vậy, nhiều tổ chức, cá nhân tự thực hiện việc biên tập xuất bản và phổ biến vựng tập tranh theo nhu cầu của mình, số lượng đến nay trên thực tế là rất nhiều (NCS có 38 cuốn sách in) như: Lưu Công Nhân (1995) Lưu Công Nhân [64]; Uyên Huy (2011) Một thoáng cái tôi [51]; Phạm Luận (2014) Phạm Luận [58]; Tạ Quang Bạo (2014) Điêu khắc Tạ Quang Bạo [6], v. Mặc dù phần nghiên cứu, lý luận hay phê bình hay miêu tả chi tiết, quá trình sáng tạo tác phẩm trong những công trình này không nhiều nhưng những cuốn sách tranh này lại đáp ứng được một số những yếu tố quan trọng khi ở môi trường khác mà những người thực hiện chúng ban đầu cũng không hoàn toàn tính đến khi xuất bản.

Ví dụ, yếu tố lịch sử, yếu tố bản quyền, v. Những công trình này đã không chỉ có chức năng phổ biến như đem tác phẩm hội họa đến gần với công chúng hơn, v. mà còn là chỗ dựa đáng tin cậy, được xem như là thành phần hồ sơ quan trọng khi cần so sánh, đối chiếu, xem xét như yếu tố cơ sở làm căn cứ xác định tính chân bản của tác phẩm hội họa trong nhiều lĩnh vực hoạt động, đặc biệt là hoạt động giao thương. Vì những lý do như vậy, sách của một tác giả, nhóm tác giả đã nổi tiếng hoặc bộ sưu tập có tranh đạt giá trị cao trên thị trường được tổ chức, cá nhân nhà sưu tập hay người mua đầu tư tranh, v.

đặt hàng, thuê biên tập để thực hiện cho nhiều mục đích của người sở hữu gần đây xuất hiện nhiều hơn (25 cuốn). Phần lớn trong số sách đó được thực hiện theo cách làm chuyên nghiệp, có hình thức đẹp, lý lịch tranh do người sở hữu cung cấp, gắn với môi trường lịch sử cùng một vài câu chuyện, có cả những chuyện chưa được kiểm chứng.