THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM

Nghiên cứu chuyên sâu về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân Việt Nam. Phân tích pháp luật, thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Hoàng Đình Duyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí
• Trường học: Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Thẩm Quyền Điều Tra Vụ Án Hình Sự Của Cơ Quan Điều Tra Trong Quân Đội Nhân Dân Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Luật học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.6. Những vấn đề tiếp tục nghiên cứu
• 1.7. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 1.7.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.8. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.2. Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam có chức năng điều tra vụ án hình sự liên quan đến Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.3. Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam có quyền hạn, trách nhiệm và nghĩa vụ trong điều tra vụ án hình sự
• 2.4. Phạm vi, giới hạn thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.5. Đặc điểm, ý nghĩa thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.5.1. Đặc điểm thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.5.2. Ý nghĩa thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.6. Cơ sở và căn cứ quy định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.6.1. Cơ sở quy định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.6.2. Căn cứ quy định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.7. Những yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 2.8. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI, THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam và một số nước trên thế giới
• 3.2. Pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.3. Pháp luật về thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong quân đội một số nước trên thế giới
• 3.4. Thực tiễn áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.4.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật về tổ chức, bộ máy, nhân sự, địa bàn hoạt động của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.4.2. Thực tiễn áp dụng quy định về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.4.3. Thực tiễn giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân
• 3.4.4. Thực tiễn công tác bảo đảm cho việc áp dụng thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.5. Một số bất cập, hạn chế áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam và nguyên nhân
• 3.5.1. Một số bất cập áp dụng quy định của pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.5.2. Một số hạn chế về áp dụng pháp luật về tổ chức, bộ máy, địa bàn hoạt động của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân
• 3.5.3. Một số hạn chế về công tác bảo đảm công tác áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.5.4. Nguyên nhân cơ bản dẫn đến hạn chế về áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 3.6. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 4.1. Chủ trương, định hướng về hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.2. Tình hình, đặc điểm có liên quan đến pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời gian tới
• 4.3. Một số quan điểm, chủ trương hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ quyền hạn trong cải cách tư pháp có liên quan đến Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam thời gian qua
• 4.4. Định hướng hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.1. Hoàn thiện quy định của pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.2. Hoàn thiện tổ chức, bộ máy Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.3. Hoàn thiện pháp luật về vị trí của Cơ quan điều tra trong tổ chức của Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.5. Xây dựng, ban hành Thông tư quy định trình tự, thủ tục phát hiện, tiếp nhận, chuyển giao, giải quyết nguồn tin về tội phạm của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.6. Nâng cao mối quan hệ phối hợp của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam với các cơ quan có thẩm quyền trong phát hiện, tiếp nhận, chuyển giao, giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự
• 4.5.7. Nâng cao chất lượng người tiến hành tố tụng thuộc Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.8. Bảo đảm nguồn lực cho công tác áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam
• 4.5.9. Một số giải pháp đồng bộ khác
• 4.6. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thẩm Quyền Điều Tra Vụ Án Hình Sự Quân Đội

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, giai đoạn điều tra vụ án hình sự có nhiệm vụ thu thập chứng cứ chứng minh, làm rõ tội phạm, hành vi của người thực hiện tội phạm và những vấn đề liên quan đến vụ án làm cơ sở cho việc truy tố, xét xử vụ án hình sự. Nhiệm vụ này của Cơ quan Điều Tra (CQĐT) được thực hiện với các quyền hạn, trách nhiệm tố tụng và tiến hành theo trình tự, thủ tục tiếp nhận, phân loại, chuyển giao, giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra vụ án hình sự theo quy định của pháp luật. Chất lượng, hiệu quả điều tra vụ án hình sự phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó việc phân định thẩm quyền điều tra giữa các loại, cấp CQĐT, việc phân định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong Quân Đội Nhân Dân Việt Nam (QĐNDVN) không những xác định thẩm quyền điều tra của CQĐT trong QĐNDVN với các CQĐT khác mà còn phân định thẩm quyền giữa các loại, các cấp của CQĐT trong QĐNDVN với nhau, tạo thành khung pháp lý cho các CQĐT trong QĐNDVN hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

1.1. Vai trò của phân định thẩm quyền điều tra hình sự

Phân định thẩm quyền điều tra hình sự giúp xác định rõ trách nhiệm của từng cấp CQĐT. Điều này tránh chồng chéo, bỏ sót tội phạm và đảm bảo tính chuyên môn hóa trong công tác điều tra. Việc phân định rõ ràng cũng giúp nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các CQĐT, từ đó rút ngắn thời gian điều tra và giảm thiểu sai sót. Theo tài liệu, việc này tạo thành khung pháp lý cho các CQĐT trong Quân Đội Nhân Dân Việt Nam hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

1.2. Cơ sở pháp lý về thẩm quyền của Cơ quan Điều Tra

Pháp luật quy định CQĐT trong QĐNDVN có thẩm quyền điều tra vụ án hình sự theo thẩm quyền xét xử của Tòa Án Quân Sự (TAQS), theo đó có thẩm quyền điều tra các vụ án hình sự mà người thực hiện hành vi phạm tội hoặc bị can là quân nhân tại ngũ, công chức, công nhân, viên chức quốc phòng,... Các CQĐT trong QĐNDVN được phân cấp với các cấp là CQĐT Bộ Quốc phòng, CQĐT cấp quân khu và Cơ quan ĐTHS khu vực.

II. Thách Thức Bất Cập Thẩm Quyền Điều Tra Vụ Án Quân Đội

Trong quá trình thực hiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, bên cạnh ưu điểm, thực tiễn hoạt động điều tra vụ án hình sự trong QĐNDVN đã chỉ ra những hạn chế, bất cập về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của các CQĐT trong QĐNDVN làm giảm hiệu quả động điều tra, như: Một số trường hợp xác định thẩm quyền điều tra rất khó như pháp nhân thương mại phạm tội, dân quân tự vệ phạm tội, gây thiệt hại đến uy tín, danh dự của QĐNDVN, việc xác định thẩm quyền giữa các CQĐT trong và ngoài QĐNDVN nhiều trường hợp có tranh chấp về thẩm quyền điều tra. CQĐT trong QĐNDVN được tổ chức vừa theo địa bàn, lãnh thổ (các quân khu), vừa theo thẩm quyền quản lý ngành (quân đoàn, quân chủng, Bộ đội biên phòng, Bộ Tổng Tham mưu, tổng cục, binh chủng), trong một số trường hợp cũng có sự xung đột nhất định về thẩm quyền giữa CQĐT theo địa bàn lãnh thổ và CQĐT quản lý ngành [139].

2.1. Khó khăn trong xác định thẩm quyền điều tra cụ thể

Việc xác định thẩm quyền điều tra trở nên phức tạp trong một số trường hợp cụ thể, ví dụ như khi pháp nhân thương mại phạm tội hoặc dân quân tự vệ phạm tội. Những tình huống này có thể gây khó khăn trong việc phân định rõ trách nhiệm và thẩm quyền giữa các CQĐT, dẫn đến việc chậm trễ hoặc sai sót trong quá trình điều tra. Trích dẫn từ tài liệu gốc chỉ ra rằng việc xác định thẩm quyền giữa các CQĐT trong và ngoài QĐNDVN nhiều trường hợp có tranh chấp về thẩm quyền điều tra.

2.2. Xung đột thẩm quyền giữa các Cơ quan Điều Tra

Sự tồn tại song song của tổ chức CQĐT theo địa bàn lãnh thổ và theo thẩm quyền quản lý ngành đã tạo ra những xung đột nhất định về thẩm quyền. Điều này có thể dẫn đến tình trạng CQĐT ở gần hiện trường vụ án lại không có thẩm quyền điều tra, trong khi CQĐT có thẩm quyền lại ở xa, gây chậm trễ trong việc thu thập chứng cứ và áp dụng các biện pháp điều tra ban đầu. Tài liệu gốc nhấn mạnh rằng trong một số trường hợp cũng có sự xung đột nhất định về thẩm quyền giữa CQĐT theo địa bàn lãnh thổ và CQĐT quản lý ngành.

2.3. Bất Cập về Số lượng thụ lý vụ án

Số lượng thụ lý vụ án hàng năm giữa các CQĐT không đồng đều, một số CQĐT thụ lý hàng năm với số lượng lớn dẫn đến quá tải hoặc có trường hợp CQĐT thụ lý giải quyết hàng năm số lượng ít dẫn đến không có điều kiện để nâng cao trình độ, chuyên môn nghiệp vụ cho ĐTV; một số VAHS chậm được chuyển giao cho CQĐT trong QĐNDVN để giải quyết theo thẩm quyền, dẫn đến trong một số trường hợp hiệu quả điều tra các VAHS thuộc thẩm quyền còn hạn chế nhất định.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Thẩm Quyền Điều Tra Hình Sự Quân Đội

Đứng trước yêu cầu giải quyết vụ án hình sự trong QĐNDVN, để góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, một số quân chủng, binh chủng, lực lượng tiến thẳng lên hiện đại [63, tr. 157 - 158]; yêu cầu cải cách tư pháp và triển khai thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW, ngày 09/11/2022, Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, đòi hỏi phải cải cách phân định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN một cách hợp lý, khoa học, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo vệ kỷ luật, sức mạnh chiến đấu của QĐNDVN.

3.1. Cải cách thẩm quyền điều tra vụ án hình sự trong quân đội

Cải cách phân định thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN một cách hợp lý, khoa học, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo vệ kỷ luật, sức mạnh chiến đấu của QĐNDVN.

3.2. Xây dựng Quân đội cách mạng chính quy tinh nhuệ

Một số quân chủng, binh chủng, lực lượng tiến thẳng lên hiện đại [63, tr. 157 - 158]; yêu cầu cải cách tư pháp và triển khai thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW, ngày 09/11/2022, Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

IV. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Mục Đích và Nhiệm Vụ của Luận Án

Với mong muốn làm sâu sắc, phong phú thêm về lý luận và góp phần hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, NCS lựa chọn vấn đề “Thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ luật học.

4.1. Hình thành khung lý thuyết

Hình thành khung lý thuyết về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, trên cơ sở thực tiễn đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN và các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN.

4.2. Phân tích pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự

Phân tích, đánh giá pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN trong lịch sử, hiện tại và pháp luật một số nước trên thế giới; qua đó chỉ ra những bất cập, hạn chế, bài học kinh nghiệm làm cơ sở cho các đề xuất, kiến nghị hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN.

4.3. Đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật

Đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, thông qua đó chỉ ra những bất cập, hạn chế và nguyên nhân trong việc áp dụng quy định về thẩm quyền.

V. Phạm Vi Nghiên Cứu Thẩm Quyền Điều Tra Vụ Án Hình Sự

Luận án có phạm vi nghiên cứu là những quan điểm, học thuyết về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong Quân đội. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và pháp luật một số nước có tương đồng về mô hình tổ chức quân đội với Việt Nam hoặc có lực lượng quân đội hiện đại. Trong đó, nghiên cứu pháp luật về thẩm quyền điều tra của CQĐT trong QĐNDVN, gồm: Cơ quan ANĐT, Cơ quan ĐTHS và CQĐT của Viện KSQS trung ương.

5.1. Nghiên cứu pháp luật

Nghiên cứu pháp luật về thẩm quyền điều tra của CQĐT trong QĐNDVN, gồm: Cơ quan An Ninh Điều Tra (ANĐT), Cơ quan Điều Tra Hình Sự (ĐTHS) và CQĐT của Viện Kiểm Sát Quân Sự (KSQS) trung ương.

5.2. Nghiên cứu thực tiễn

Thực tiễn áp dụng pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN trong 10 năm từ 2013 - 2022.

5.3. Nghiên cứu hoàn thiện

Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự trong QĐNDVN bằng pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, pháp luật về tổ chức cơ quan tư pháp, tổ chức Cơ quan ĐTHS.

VI. Phương Pháp Tiếp Cận Nghiên Cứu Thẩm Quyền Quân Đội

Các nội dung của luận án được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng; tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về nhà nước pháp quyền, về tư pháp. Là những vấn đề mang tính học thuật về thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng, thẩm quyền của CQĐT; thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN mang tính học thuật thể hiện trong các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố trên sách, tạp chí khoa học, luận văn, luận án, các tài liệu học thuật khác có liên quan trực tiếp đến thẩm quyền của CQĐT trong QĐNDVN.

6.1. Phương pháp phân tích tổng hợp

Được sử dụng để hệ thống hóa các quan điểm, học thuyết của các tác giả trong và ngoài nước về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN, hệ thống hóa các nội dung liên quan đến đề tài luận án theo các nhóm vấn đề trong tổng quan tình hình nghiên cứu, phân tích, đánh giá, khái quát đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tố tụng hình sự về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN.

6.2. Phương pháp logic lịch sử

Được sử dụng trong việc làm rõ quá trình hình thành và phát triển của các quy định về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự của CQĐT trong QĐNDVN trong pháp luật tố tụng hình sự nước ta qua các thời kỳ lịch sử, nhất là từ khi có BLTTHS năm 1988 đến nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thẩm quyền điều tra vụ án hình sự (VAHS) của Cơ quan điều tra (CQĐT) trong Quân đội nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) là một đề tài mang tính thời sự, chiến lược và học thuật sâu sắc trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới. Luận án tiến sĩ luật học của Nghiên cứu sinh (NCS) Hoàng Đình Duyên, chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự (Mã số: 938 01 01.03), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí tại Trường Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, đã xác lập một công trình nghiên cứu chuyên khảo toàn diện, có hệ thống đầu tiên về thể chế thẩm quyền điều tra tư pháp quân sự tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ sự thiếu vắng một khung lý thuyết hoàn chỉnh về thẩm quyền điều tra trong quân đội, cũng như những bất cập thực tiễn trong phân định thẩm quyền giữa CQĐT trong và ngoài quân đội, giữa CQĐT theo địa bàn lãnh thổ (các quân khu) và CQĐT theo ngành/lực lượng (quân đoàn, quân chủng, binh chủng, tổng cục). Luận án giải quyết hệ thống 07 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm và kiểm chứng 03 giả thuyết khoa học cơ bản:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1: Các quan điểm, học thuyết về thẩm quyền điều tra VAHS của CQĐT trong quân đội được vận dụng như thế nào trong xây dựng Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS)?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2: Cơ sở tất yếu khách quan và đặc điểm riêng biệt của thẩm quyền điều tra VAHS trong QĐNDVN là gì?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3: Những yếu tố nào chi phối và tác động đến việc xác định thẩm quyền điều tra quân sự?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4: Lịch sử lập pháp tố tụng hình sự Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế mang lại những bài học gì cho tiến trình cải cách tư pháp quân sự?
5. Câu hỏi nghiên cứu 5: Thực trạng quy định pháp luật và những khoảng trống, xung đột pháp lý hiện hành là gì?
6. Câu hỏi nghiên cứu 6: Thực tiễn 10 năm (2013 – 2022) thụ lý, giải quyết và phân định thẩm quyền của các CQĐT trong Quân đội bộc lộ những hạn chế, vướng mắc gì?
7. Câu hỏi nghiên cứu 7: Hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng thẩm quyền điều tra của CQĐT quân sự gồm những trụ cột nào?

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Nhà nước và Pháp luật Xã hội Chủ nghĩa, Lý thuyết Phân công Quyền lực và Kiểm soát Quyền lực Tư pháp, cùng Học thuyết Mác – Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội cách mạng chính quy. Đóng góp mang tính đột phá của luận án nằm ở việc hệ thống hóa dữ liệu thực tiễn 10 năm (2013 – 2022) từ toàn bộ hệ thống CQĐT quân sự, đưa ra giải pháp tái cấu trúc mô hình tổ chức nhằm khắc phục triệt để sự phụ thuộc của CQĐT vào người chỉ huy đơn vị và giải quyết dứt điểm các tranh chấp thẩm quyền.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu quốc tế cho thấy các công trình về tư pháp quân sự tập trung chủ yếu vào mục đích duy trì kỷ luật và cơ cấu quyền tài phán đặc thù. Mindia Vashakmadze (2009, 2010) trong các công trình xuất bản bởi Trung tâm Geneva Kiểm soát Dân chủ của Lực lượng Vũ trang (DCAF) đã chỉ ra sự phân hóa sâu sắc giữa hai dòng họ pháp luật: Hệ thống Thông luật (Anglo-Saxon) và Dân luật (Continental Civil Law), trong đó nhấn mạnh rằng "để duy trì lực lượng vũ trang trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu, các hành vi vi phạm kỷ luật quân đội phải được xử lý nhanh chóng, kịp thời, các hành vi phạm tội thường bị trừng phạt nghiêm khắc hơn so với trường hợp một thường dân phạm tội". Dennis P. Chapman (2011) trong nghiên cứu "Task Force Raptor: Failure of Military Justice" trên Tạp chí Criminal Law Practitioner của Đại học American University Washington College of Law lập luận rằng nhu cầu duy trì kỷ luật trong các đơn vị đóng quân phân tán là động lực cốt lõi hình thành các cơ quan điều tra quân sự độc lập.

Các học giả quốc tế cũng chỉ ra những tranh luận gay gắt về tính độc lập của CQĐT quân sự đối với chuỗi chỉ huy (chain of command). Schlueter (2013) trong bài viết "The Military Justice Conundrum: Justice or Discipline" (Military Law Review, Vol. 215) và Kent Roach (2018) trong "Police Independence vs Military Discipline" (Manitoba Law Journal) đã phản ánh xung đột giữa hai trường phái: một bên coi trọng tính kỷ luật mệnh lệnh của quân đội, một bên đòi hỏi sự độc lập của cơ quan tư pháp theo nguyên tắc nhà nước pháp quyền. Tại Australia, các nghiên cứu của Andrew Mitchell và Tania Voon (2005) về Đạo luật Kỷ luật Lực lượng Phòng vệ năm 1982 (Defence Force Discipline Act 1982) cùng Báo cáo kiểm toán của Ủy ban Đối ngoại, Quốc phòng và Thương mại Thượng viện Australia (2006) đã đặt vấn đề giới hạn thẩm quyền điều tra của quân đội đối với các hành vi phạm tội thông thường của quân nhân ngoài căn cứ quân sự. Tại các quốc gia khác, mô hình điều tra quân sự cũng thể hiện sự đa dạng: Liên bang Nga duy trì hoạt động điều tra ban đầu theo công trình của Xoloview Ivan Mikhailovich (2007), trong khi Trung Quốc áp dụng cơ chế điều tra trong lực lượng cảnh vệ giải phóng quân theo nghiên cứu của ZhengZhi Zhidu (2012); ngược lại, Đức, CH Séc, Belarus hay Phần Lan không thành lập CQĐT quân sự độc lập trong thời bình mà chuyển giao thẩm quyền cho cơ quan tố tụng dân sự.

Tại Việt Nam, các công trình của GS.TS Võ Khánh Vinh (2003), PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí và TS. Lê Lan Chi (2013), PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn (2018), TS. Phạm Mạnh Hùng (2017) đã khái quát thẩm quyền điều tra trong hệ thống tư pháp hình sự nhưng chủ yếu dừng lại ở các nguyên tắc chung. Công trình của TS. Nguyễn Mai Bộ (2004, 2013) về "Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân" đã luận giải sâu sắc rằng "trong quân đội cần có kỷ luật nghiêm khắc nhất" và tội phạm là sự nguy hại lớn nhất đối với sức mạnh chiến đấu. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu độc lập, đa chiều và toàn diện về thẩm quyền điều tra của cả 3 hệ thống CQĐT quân sự: Cơ quan An ninh điều tra (ANĐT), Cơ quan Điều tra hình sự (ĐTHS) và CQĐT Viện Kiểm sát Quân sự (KSQS) Trung ương. Luận án của NCS Hoàng Đình Duyên đã định vị chính xác khoảng trống này để phát triển lý luận và thực tiễn chuyên sâu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam thông qua việc chuẩn hóa và mở rộng các khái niệm nền tảng:

• Phát triển Lý thuyết Thẩm quyền Tố tụng Quân sự: Xác lập nội hàm khoa học của thẩm quyền điều tra VAHS trong Quân đội, phân định rõ ràng giữa chức năng tố tụng tư pháp độc lập và chức năng tham mưu phòng, chống tội phạm cho cấp ủy, chỉ huy quân sự.
• Xác lập hệ tiêu chí 4 chiều phân định thẩm quyền (4-Dimensional Jurisdiction Matrix):
  1. Thẩm quyền theo vụ việc (Ratione Materiae): Phân loại theo khách thể bị xâm phạm (bí mật quân sự, an ninh quốc gia, trật tự quản lý quân đội, hoạt động tư pháp quân sự).
  2. Thẩm quyền theo đối tượng (Ratione Personae): Mở rộng và chuẩn hóa nhóm chủ thể thuộc diện quân đội quản lý (quân nhân tại ngũ, công nhân - viên chức quốc phòng, quân nhân dự bị, dân quân tự vệ trong thời gian huấn luyện/phối thuộc, và công dân được điều động/trưng tập).
  3. Thẩm quyền theo lãnh thổ và không gian tác chiến (Ratione Loci): Doanh trại, căn cứ quân sự, địa bàn quản lý của quân khu và vùng biển/vùng trời do Quân đội quản lý, bảo vệ.
  4. Thẩm quyền theo cấp tổ chức (Ratione Gradus): Phân cấp giữa cấp Bộ Quốc phòng, cấp Quân khu (và tương đương) và cấp Khu vực.

flowchart TD
    subgraph Matrix ["Ma trận Phân định Thẩm quyền Điều tra Quân sự"]
        RM["Thẩm quyền theo vụ việc<br/>(Ratione Materiae)"]
        RP["Thẩm quyền theo đối tượng<br/>(Ratione Personae)"]
        RL["Thẩm quyền theo không gian<br/>(Ratione Loci)"]
        RG["Thẩm quyền theo cấp bậc<br/>(Ratione Gradus)"]
    end
    Matrix --> Output["Quyết định Thụ lý Điều tra VAHS Chính xác"]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Pháp chế Xã hội Chủ nghĩa, Lý thuyết Cải cách Tư pháp lấy Tòa án làm Trung tâm, và Học thuyết An ninh Quốc phòng Toàn dân. Mô hình phân tích chỉ ra tính biện chứng giữa tính chất đặc thù của hoạt động quân sự (mệnh lệnh, bí mật, khẩn trương) và yêu cầu thượng tôn pháp luật (bảo đảm quyền con người, chống oan sai, chống bỏ lọt tội phạm). Luận án xác định ranh giới hiệu lực (boundary conditions) của thẩm quyền điều tra quân sự trong thời bình so với thời chiến, chỉ rõ rằng thẩm quyền quân sự không được mở rộng tùy tiện xâm phạm đến quyền tài phán của hệ thống tư pháp dân sự thông thường, nhưng phải đảm bảo bao quát các hành vi xâm phạm đến danh dự, uy tín và sức mạnh chiến đấu của QĐNDVN.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (critical realism) nhằm đánh giá bản chất các quy định pháp luật trong mối liên hệ mật thiết với đời sống thực tiễn điều tra quân sự. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (mixed-methods research design) ở cấp độ quy chuẩn pháp lý và dữ liệu xã hội học pháp lý:

graph LR
    A["Nghiên cứu Quy chuẩn<br/>(Doctrinal Legal Research)"] --> C["Tam giác hóa Dữ liệu<br/>(Data Triangulation)"]
    B["Nghiên cứu Thực nghiệm<br/>(Empirical Data 2013-2022)"] --> C
    C --> D["Đánh giá Thực trạng & Khoảng trống"]
    D --> E["Hệ thống Giải pháp Hoàn thiện"]

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích đa tầng từ văn bản quy phạm pháp luật (BLTTHS 2015, Luật Tổ chức CQĐT hình sự 2015) đến các hướng dẫn nghiệp vụ của Bộ Quốc phòng.
• Phương pháp so sánh luật học: Khảo cứu đối chiếu mô hình điều tra quân sự của các quốc gia thuộc hệ thống Thông luật (Mỹ, Úc, Canada), Dân luật (Pháp, Đức, Nga) và các nước có mô hình tổ chức quân đội tương đồng (Trung Quốc).
• Phương pháp nghiên cứu điển hình (Case Study): Trích xuất và mổ xẻ các vụ án tranh chấp thẩm quyền điển hình xảy ra giữa Cơ quan ĐTHS Quân sự và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an nhân dân, cũng như xung đột thẩm quyền giữa CQĐT cấp quân khu và CQĐT cấp quân đoàn, quân chủng.
• Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu (Data & Methodological Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa số liệu báo cáo tư pháp của Viện KSQS Trung ương, Cục ĐTHS Bộ Quốc phòng và số liệu thực tế tại các địa phương giai đoạn 2013 – 2022.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng tập dữ liệu thực nghiệm toàn diện trong giai đoạn 10 năm (2013 – 2022), bao gồm:

• Bảng 3.1 & Bảng 3.2: Thống kê cơ cấu tổ chức, biên chế cán bộ điều tra (CBĐT), điều tra viên (ĐTV) các cấp trong toàn quân.
• Bảng 3.3, 3.4 & Biểu đồ 3.1: Dữ liệu thụ lý và giải quyết nguồn tin về tội phạm theo phân cấp (Bộ Quốc phòng, Quân khu, Khu vực).
• Bảng 3.5, 3.6, 3.7, 3.8 & Biểu đồ 3.2: Phân loại bị can theo nhóm tội danh, tính chất tội phạm, phân loại bị can thuộc Quân đội quản lý và đối tượng dân sự phối thuộc.
• Bảng 3.9, 3.10 & Biểu đồ 3.3: Thực trạng chuyển giao, tiếp nhận hồ sơ VAHS giữa CQĐT trong và ngoài quân đội; kết quả điều tra, đình chỉ, đề nghị truy tố của CQĐT quân sự.
• Phụ lục I đến V: Sơ đồ tổ chức các cơ quan tiến hành tố tụng quân sự và bảng tổng hợp các vụ án điển hình phát sinh tranh chấp thẩm quyền.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tồn tại nghịch lý và xung đột thẩm quyền kép (Dual Jurisdiction Conflict): Cơ cấu tổ chức CQĐT quân sự vừa theo lãnh thổ (Quân khu đảm nhiệm địa bàn 01 – 02 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương) vừa theo ngành/lực lượng (Quân đoàn, Quân chủng, Binh chủng, Tổng cục, Bộ đội Biên phòng) dẫn đến tình trạng tranh chấp thẩm quyền thụ lý khi tội phạm xảy ra trên địa bàn quân khu nhưng đối tượng thuộc biên chế đơn vị trực thuộc Bộ Quốc phòng đóng quân tại địa bàn đó.

Thứ hai, bất cập trong phân bổ khối lượng công việc và năng lực điều tra: Dữ liệu giai đoạn 2013 – 2022 chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng giữa các CQĐT khu vực. Một số đơn vị tại các đô thị lớn hoặc địa bàn phức tạp có số lượng thụ lý hàng năm rất cao dẫn đến quá tải; ngược lại, một số CQĐT khu vực thụ lý quá ít vụ án, dẫn đến tình trạng ĐTV bị mai một kỹ năng thực hành và kinh nghiệm tác nghiệp.

Thứ ba, khoảng trống pháp lý đối với các chủ thể mới và hành vi xâm phạm phi truyền thống: Luật thực định bộc lộ sự lúng túng khi xác định thẩm quyền điều tra đối với:

1. Pháp nhân thương mại phạm tội có vốn góp của doanh nghiệp quân đội hoặc liên doanh quân - dân;
2. Lực lượng Dân quân tự vệ vi phạm pháp luật khi không trong thời gian tập trung huấn luyện hoặc phối thuộc chiến đấu nhưng gây thiệt hại đến tài sản, trang bị quân sự;
3. Hành vi xâm phạm danh dự, uy tín, hình ảnh của QĐNDVN trên không gian mạng do các chủ thể ngoài quân đội thực hiện.

Thứ tư, độ trễ chuyển giao tố tụng gây tổn thất chứng cứ: Nhiều vụ án xảy ra ngoài địa bàn quân sự nhưng liên quan đến quân nhân bị cơ quan điều tra dân sự giữ lại thụ lý ban đầu quá lâu, chậm chuyển giao cho CQĐT quân sự, làm mất đi "thời điểm vàng" trong thu thập tài liệu, khám nghiệm hiện trường và áp dụng biện pháp ngăn chặn cấp bách.

Thứ năm, ranh giới pháp lý giữa giai đoạn giải quyết nguồn tin và khởi tố điều tra: Luận án làm rõ luận điểm sâu sắc rằng "khởi tố VAHS, pháp luật tố tụng hình sự chỉ yêu cầu 'có dấu hiệu của tội phạm' mà không cần 'có đủ dấu hiệu của tội phạm' vì quyết định khởi tố VAHS chưa phải là căn cứ buộc tội bất kỳ một ai mà chỉ là mở đầu một VAHS...". Việc nhận thức sai lệch quy chuẩn này trong thực tiễn dẫn đến sự chậm trễ trong việc ra quyết định tố tụng.

Implications đa chiều

graph TD
    Findings["Phát hiện Nghiên cứu"] --> ImpTheo["Hàm ý Lý luận"]
    Findings --> ImpPrac["Ứng dụng Thực tiễn"]
    Findings --> ImpPol["Khuyến nghị Chính sách"]
    
    ImpTheo --> T1["Định hình học thuyết tư pháp quân sự trong Nhà nước pháp quyền"]
    ImpPrac --> P1["Quy chuẩn hóa tiếp nhận nguồn tin & chuyển giao hồ sơ"]
    ImpPol --> L1["Sửa đổi BLTTHS & Luật Tổ chức CQĐT hình sự"]
    ImpPol --> L2["Tái cấu trúc CQĐT quân sự theo địa bàn"]

• Về mặt lý luận: Tác công trình bổ sung cơ sở khoa học luận chứng cho việc phân định quyền hạn điều tra quân sự, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa "duy trì kỷ luật chỉ huy" và "độc lập tư pháp".
• Về mặt lập pháp và chính sách: Đề xuất sửa đổi, bổ sung Điều 163 BLTTHS 2015 và Điều 21, 22, 23 Luật Tổ chức CQĐT hình sự 2015 theo hướng làm rõ tiêu chí đối tượng và tội danh đặc thù.
• Về mặt tổ chức bộ máy: Cung cấp luận cứ cho việc tái cấu trúc tổ chức các cơ quan tư pháp trong quân đội theo hướng tinh gọn đầu mối, giảm bớt sự phụ thuộc vào người chỉ huy đơn vị cấp cơ sở, quán triệt quan điểm của TS. Nguyễn Mai Bộ về việc "mô hình tổ chức các cơ quan tư pháp trong Quân đội nên thiết kế theo nguyên tắc tổ chức địa bàn và có chú ý tới nguyên tắc 'bảo vệ bí mật của cơ quan chiến lược' là Bộ Quốc phòng".

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn tiếp cận thông tin mật: Do tính chất đặc thù của bí mật quân sự và quốc phòng, một số hồ sơ đại án an ninh quốc phòng hoặc dữ liệu điều tra kỹ thuật chuyên sâu không thể công khai trích dẫn chi tiết trong luận án.
2. Phạm vi thời gian và địa bàn khảo sát: Dữ liệu thực nghiệm tập trung trong khung 10 năm (2013 – 2022), chưa bao quát hết những biến động phát sinh của các loại tội phạm công nghệ cao và tội phạm mạng quân sự trong giai đoạn 2023 – 2026.
3. Phạm vi chủ thể: Luận án không đi sâu vào thẩm quyền của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong quân đội (Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển) cũng như phương pháp - chiến thuật điều tra cụ thể.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Nghiên cứu thẩm quyền điều tra đối với các hành vi tác chiến không gian mạng và chiến tranh thông tin xâm phạm an ninh quốc phòng.
• Thẩm quyền tố tụng tư pháp quân sự của lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc của Việt Nam khi thực hiện nhiệm vụ ngoài lãnh thổ quốc gia.
• Đánh giá tác động toàn diện của việc áp dụng trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ nguồn tin tội phạm quân sự.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị tác động đa tầng đối với khoa học pháp lý và nền tư pháp quốc gia:

Lĩnh vực	Tác động cụ thể
Học thuật & Đào tạo	Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại Học viện Quân y, Học viện Chính trị, Học viện Cảnh sát nhân dân, Đại học Kiểm sát Hà Nội và Trường Đại học Luật – ĐHQGHN trong giảng dạy chuyên ngành Luật Hình sự & Tố tụng Hình sự.
Lập pháp Quốc hội	Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các dự thảo sửa đổi, bổ sung BLTTHS và Luật Tổ chức CQĐT hình sự trong các kỳ họp Quốc hội khóa XV, XVI.
Thực thi Tư pháp Quân đội	Giúp Viện KSQS Trung ương và Cục ĐTHS Bộ Quốc phòng chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, xử lý tố giác, tin báo tội phạm và giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các quân khu.
Xã hội & Nhà nước	Củng cố niềm tin của nhân dân vào sự công minh, minh bạch của pháp luật quân sự, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và bảo toàn kỷ luật quân đội.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học ngành Luật: Tiếp cận hệ thống dữ liệu thực nghiệm 10 năm và phương pháp luận tam giác hóa trong nghiên cứu luật học tư pháp hình sự.
• Giảng viên, Nhà khoa học pháp lý: Nguồn tư liệu chuyên khảo để phát triển các giáo trình chuyên đề về Tư pháp Quân sự và Thẩm quyền Tố tụng.
• Lãnh đạo, Chỉ huy các cấp trong Quân đội: Nắm vững ranh giới thẩm quyền tố tụng để chỉ đạo, phối hợp xử lý đúng pháp luật các vụ việc xảy ra tại cơ quan, đơn vị.
• Điều tra viên, Kiểm sát viên quân sự: Cẩm nang hướng dẫn giải quyết các xung đột thẩm quyền phức tạp trên thực địa tác nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã xây dựng thành công Lý thuyết Phân định Thẩm quyền Tố tụng Điều tra Quân sự Đa chiều, tích hợp giữa nguyên tắc bảo vệ kỷ luật - sức mạnh chiến đấu của quân đội với nguyên tắc độc lập tư pháp của Nhà nước pháp quyền XHCN, giải quyết triệt để sự mâu thuẫn giữa cấu trúc chỉ huy mệnh lệnh quân sự và quyền tự chủ tố tụng của ĐTV.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu giáo khoa thuần túy mô tả luật thực định (như các giáo trình của GS.TS Võ Khánh Vinh hay PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn), luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu quy chuẩn với nghiên cứu thực chứng xã hội học pháp lý, khai thác hệ thống 10 bảng biểu và 03 biểu đồ thống kê thực tiễn toàn quân trong một thập kỷ (2013 – 2022).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì?

Sự tồn tại của "vùng xám thẩm quyền" giữa CQĐT tổ chức theo địa bàn lãnh thổ quân khu và CQĐT tổ chức theo ngành/binh chủng. Sự chồng lấn này là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc chậm trễ khởi tố và thu thập chứng cứ ban đầu trong hơn 30% các vụ việc phát sinh tại các đơn vị trực thuộc Quân đoàn, Tổng cục đóng trên địa bàn Quân khu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu, tiêu chí thu thập và phân loại dữ liệu từ Bảng 3.1 đến Bảng 3.10 cùng các phụ lục tranh chấp thẩm quyền được chuẩn hóa quy chuẩn phương pháp, cho phép các nhà nghiên cứu tương lai tái lập để đánh giá các giai đoạn tiếp theo (2023 – 2030).

5. Lộ trình chiến lược 10 năm nâng cao năng lực tư pháp quân sự được đề xuất như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình 3 bước:

• Giai đoạn 1 (2024 – 2026): Ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết thẩm quyền đối với pháp nhân thương mại và dân quân tự vệ; quy chuẩn hóa thủ tục tiếp nhận, giải quyết nguồn tin tội phạm.
• Giai đoạn 2 (2026 – 2028): Tái cấu trúc tổ chức CQĐT trong Quân đội theo hướng giảm đầu mối cấp ngành, tăng cường thẩm quyền theo địa bàn khu vực, tách độc lập khỏi chuỗi chỉ huy cấp cơ sở.
• Giai đoạn 3 (2028 – 2034): Hiện đại hóa toàn diện hạ tầng giám định kỹ thuật hình sự quân sự và hoàn thiện khung pháp lý điều tra tội phạm công nghệ cao trong quân đội.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Hoàng Đình Duyên xác lập các giá trị cốt lõi:

1. Hình thành khung lý thuyết hoàn chỉnh và chuẩn hóa định nghĩa pháp lý về thẩm quyền điều tra VAHS của CQĐT trong QĐNDVN.
2. Cung cấp bức tranh toàn cảnh, chân thực về thực trạng thụ lý và giải quyết án hình sự quân sự tại Việt Nam qua bộ dữ liệu 10 năm (2013 – 2022).
3. Luận giải sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn của sự cần thiết phải duy trì CQĐT quân sự độc lập nhằm bảo vệ kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của Quân đội cách mạng.
4. Xác định chính xác các điểm nghẽn, xung đột thẩm quyền giữa hệ thống tư pháp quân sự và dân sự, giữa tổ chức theo lãnh thổ và tổ chức theo ngành.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp, tổ chức bộ máy và cơ chế phối hợp đồng bộ, khả thi, đáp ứng trực tiếp yêu cầu của Nghị quyết 27-NQ/TW về cải cách tư pháp.

Công trình không chỉ là một đóng góp học thuật xuất sắc làm phong phú khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam mà còn là bản thiết kế chính sách có giá trị thực tiễn to lớn cho sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại trong kỷ nguyên mới.