CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TẠM NGỪNG PHIÊN TÒA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm tạm ngừng phiên tòa trong tố tụng hình sự Trong tố tụng hình sự Việt Nam, xét xử vụ án hình sự giữ vị trí trung tâm, đảm bảo cho quá trình tố tụng hình sự được vận hành đúng quy định pháp luật. Ngoài ra thông qua việc xét xử, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội nói riêng và người tham gia tố tụng nói chung được đảm bảo. Trong mối quan hệ với các chức năng tố tụng khác thì chức năng xét xử giữ vai trò quyết định cả tiến trình tố tụng.
Thông qua xét xử việc giải quyết vụ án mới được trọn vẹn và tố tụng hình sự mới thực sự có ý nghĩa. Nói cách khác việc xét xử vụ án có ý nghĩa quyết định trong việc giải quyết dứt điểm vụ án4. Trong tố tụng hình sự Việt Nam, việc xét xử vụ án được được đảm bảo ở hai cấp xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm, nhằm giải quyết đúng đắn, khách quan toàn diện vụ án. Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử tiến hành xét xử công khai với sự tham gia của các bên buộc tội, gỡ tội và những người khác tham gia phiên tòa.
Trên cơ sở kết quả tranh tụng tại phiên tòa, Tòa án xác định có tội phạm hay không, nếu có tội phạm thì tội gì và hình phạt đối với người thực hiện hành vi phạm tội. Trong quá trình xét xử các chứng cứ, tài liệu, đồ vật được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát thu thập ở các giai tố tụng trước đó sẽ được kiểm tra công khai tại phiên tòa. Các phán quyết của Tòa án là nhân danh Nhà nước, trực tiếp thể hiện thái độ của Nhà nước đối với từng vụ án cụ thể, góp phần thể hiện bản chất của Nhà nước và pháp luật. Với vị trí, vai trò quan trọng của hoạt động xét xử trong toàn bộ quá trình tố tụng, nên khi xét xử, Tòa án phải xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục.
Đây là những nguyên tắc quan trọng của việc tiến hành phiên tòa. Các nguyên tắc này đảm 4 Võ Thị Kim Oanh (2011), Xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam, NXB. Đại học Quốc gia Tp. 11 Luan van bảo cho việc xét xử chính xác, khách quan, đảm bảo cho Hội đồng xét xử ra bản án, quyết định trên cơ sở điều tra chính thức và tranh luận công khai tại phiên tòa5.
Trường hợp tạm ngừng phiên tòa là trường hợp đặc biệt. Thực tế thì có trường hợp sau khi hoàn tất thủ tục khai mạc phiên tòa, chuyển sang thủ tục xét hỏi, tức là bắt đầu đi vào giải quyết phần nội dung vụ án, thì có những lý do khác nhau dẫn đến phiên tòa không thể tiếp tục được, trong trường hợp đó Hội đồng xét xử phải tạm ngừng phiên tòa. Tạm ngừng phiên tòa là một chế định mới được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Vì vậy, đây là một chế định chưa được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.
Trong khoa học pháp lý khái niệm về tạm ngừng phiên tòa trong tố tụng hình sự gần như chưa được tác giả nào đề cập. Để nghiên cứu về tạm ngừng phiên tòa việc nghiên cứu khái niệm về vấn đề này có vai trò quan trọng, góp phần quyết định sự thành công của tòan bộ quá trình nghiên cứu. Theo Đại Từ điển Tiếng Việt thì tạm ngừng là từ ghép của hai từ “tạm” và “ngừng”. Tạm là chỉ trong thời gian ngắn và sẽ còn thay đổi.
Ngừng là dừng lại, không tiếp tục hoạt động. Tạm ngừng là không tiếp tục hoạt động mà phải dừng lại trong thời gian ngắn6. Đây là khái niệm chung về thuật ngữ tạm ngừng, khái niệm này tuy ngắn gọn nhưng cũng dưa trên những tính chất đặc trưng của việc tạm ngừng. Đó là thời hạn tạm ngừng, thời điểm của việc tạm ngừng trong một quá trình nhất định và hậu quả của việc tạm ngừng.
Theo Từ điển Luật học thì phiên tòa trong tố tụng hình sự được hiểu là hoạt động xét xử vụ án hình sự của Tòa án dưới sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa. Chủ tọa phiên tòa là thành viên của hội đồng xét xử. Việc quyết định có tiếp tục phiên tòa hay không được Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng nghị án7. Như vậy, kết hợp hai khái niệm trên thì tạm ngừng phiên tòa có thể hiểu là việc Hội đồng xét xử quyết định không tiếp tục phiên tòa xét xử trong một thời gian ngắn.
5 Trường Đại học Luật Tp.HCM, (2018), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, NXB. Hồng Đức, tr.535 6 Nguyễn Như Ý (1998), Đại Từ điển Tiếng Việt, NXB. Văn hóa Thông tin, tr. 7 Từ điển Luật học (1999), NXB từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr.
12 Luan van Để xây dựng khái niệm về tạm ngừng phiên tòa trong tố tụng hình sự thì cần xác định những đặc điểm đặc trưng của đối tượng này như chủ thể có thẩm quyền quyết định, cơ sở pháp lý, thời điểm áp dụng, căn cứ áp dụng… Dựa trên những đặc điểm đặc trưng của việc tạm dừng phiên tòa hình sự có thể đưa ra khái niệm về tạm dừng phiên tòa như sau: Tạm ngừng phiên tòa là việc chủ thể có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự quyết định tạm thời dừng lại phiên tòa trong một thời gian ngắn khi có các căn cứ luật định nhằm đảm bảo chất lượng của hoạt động xét xử, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia tố tụng. Đặc điểm của tạm ngừng phiên tòa trong tố tụng hình sự Trên cơ sở khái niệm về tạm ngừng phiên tòa hình sự có thể rút ra một số đặc điểm sau đây: Một là, tạm ngừng phiên tòa là một ngoại lệ của việc xét xử liên tục. Xét xử là hoạt động đặc trưng, là việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Tòa án. Các Tòa án về cơ bản đều đảm nhiệm chức năng chung là xét xử.
Khi tiến hành hoạt động xét xử các vụ án hình sự của mình thì các Tòa án phải tuân thủ các nguyên tắc vô cùng nghiêm ngặt, trong đó có nguyên tắc xét xử liên tục. Việc xét xử liên tục nhằm xác định những tình tiết của vụ án, kiểm tra, xem xét đầy đủ, khách quan mọi chứng cứ, tài liệu có trong hồ sơ vụ án và những chứng cứ mới thu được tại phiên tòa. Bản án, quyết định của tòa án phải căn cứ vào những chứng cứ được xem xét tại phiên tòa. Những chứng cứ chưa được xem xét tại phiên tòa thì không được dùng làm căn cứ để ra bản án.
Việc xét xử tiến hành liên tục (trừ thời gian nghỉ và thời gian tạm ngừng phiên tòa) đảm bảo cho Hội đồng xét xử tập trung vào việc xét xử đồng thời người tham gia tố tụng và người tham dự phiên tòa dễ theo dõi việc xét xử, việc giải quyết vụ án dứt điểm8. Tuy nhiên, tính liên tục trong phiên toàn xét xử vụ án hình sự ở đây được hiểu như thế nào? Liên tục về mặt thời gian hay liên tục trong thành phần của Hội 8 Trường Đại học Luật Tp.HCM, (2018), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, NXB. Hồng Đức, tr. 13 Luan van đồng xét xử? Khi một thành viên trong Hội đồng xét xử cùng lúc tiến hành song song hai vụ án trong thời gian tạm ngừng (không quá 05 ngày làm việc) của vụ án trước đó đã tham gia thì có bị coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng không? Điều này được lý giải như sau: Theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự9, tố tụng hành chính10 và tố tụng hình sự thì tính liên tục ở đây nên được hiểu là liên tục trong thành phần Hội đồng xét xử, chứ không nên hiểu máy móc liên tục về mặt thời gian.
Tác giả cho rằng quan điểm này là hoàn toàn hợp lý, bởi lẽ: nếu là liên tục về thời gian thì trong một số trường hợp thì có xảy ra tình trạng gián đoạn về thời gian thì có thể là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, như vậy là không hợp lý. Nhưng nếu tính liên tục chỉ là sự duy trì liên tục về Hội đồng xét xử là điều chính xác. Bởi vì, nếu xảy ra trường hợp gián đoạn phiên tòa xét xử hình sự thì phiên tòa xét xử có thể hoãn hoặc tạm ngừng phiên tòa, nếu sau đó tiếp tục giải quyết vụ án hình sự thì Hội đồng xét xử của phiên tòa trước sẽ được tiếp tục tiến hành giải quyết phiên tòa. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt thì tính liên tục của việc xét xử của Tòa án không được duy trì mà bị loại trừ thời gian nghỉ và thời gian tạm ngừng phiên tòa.
Hai là, tạm ngừng phiên tòa được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự. Xét vị trí vai trò, tầm ảnh hưởng của việc tạm ngừng phiên tòa đối với yêu cầu đảm bảo giải quyết đúng đắn vụ án và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia tố tụng thì đây là một vấn đề quan trọng cần được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự để đảm bảo tính hợp pháp trong thực tiễn tiến hành hoạt động này. Xuất phát từ tính chất đặc biệt của quy định này thì việc tạm ngừng phiên tòa chỉ được áp dụng khi có những căn cứ do luật định và việc áp dụng phải đảm bảo theo trình tự, thủ tục thống nhất mà Bộ luật Tố tụng hình sự đã quy định nhằm tránh sự áp dụng một cách tùy tiện, ảnh hưởng đến quá trình xét xử vụ án hình sự và đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan. 9 Điều 259 Luật tố tụng dân sự năm 2015.
10 Khoản 2 Điều 187 Luật tố tụng hành chính năm 2015. 14 Luan van Ba là, tạm ngừng phiên tòa được quyết định bởi chủ thể có thẩm quyền. Quá trình tố tụng hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Để đảm bảo việc giải quyết đúng đắn, khách quan, toàn diện vụ án mỗi giai đoạn do các chủ thể khác nhau thực hiện.
Xét xử vụ án là giai đoạn được thực hiện bởi Tòa án theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014. Trong giai đoạn xét xử Tòa án xem xét, đánh giá một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ các chứng cứ nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án hình sự, trên cơ sở đó ra bản án, quyết định để giải quyết vụ án.