I. Khám phá Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX Toàn cảnh giai đoạn kháng chiến cam go
Giai đoạn từ năm 1858 đến cuối thế kỷ XIX đánh dấu một chương bi tráng trong lịch sử Việt Nam. Đây là thời kỳ đất nước phải đối mặt với cuộc xâm lược của thực dân Pháp, dẫn đến sự mất mát chủ quyền và những phong trào kháng chiến mạnh mẽ từ nhân dân. Việc nghiên cứu tài liệu Lịch sử 11 HKI về giai đoạn này cung cấp cái nhìn sâu sắc về bối cảnh xã hội, chính sách của triều Nguyễn, và tinh thần quật cường của dân tộc trước thử thách. Hiểu rõ các sự kiện, nguyên nhân và hệ quả sẽ giúp nhận thức được ý nghĩa lịch sử to lớn của thời kỳ này.
1.1. Bối cảnh Việt Nam giữa thế kỷ XIX trước thềm xâm lược
Trước năm 1858, Việt Nam là một quốc gia độc lập có chủ quyền, song chế độ phong kiến nhà Nguyễn đã bộc lộ nhiều dấu hiệu khủng hoảng và suy yếu nghiêm trọng. Vương triều Nguyễn, từ khi thành lập năm 1802, đã nỗ lực củng cố nền quân chủ chuyên chế với quyền lực tập trung tuyệt đối vào tay vua. Tuy nhiên, các chính sách của triều đình lại gây ra nhiều hệ lụy. Về kinh tế, nông nghiệp sa sút trầm trọng, mất mùa và đói kém diễn ra thường xuyên. Công thương nghiệp đình đốn do chính sách "bế quan tỏa cảng" bảo thủ. Về quân sự, khả năng phòng thủ đất nước bị giảm sút đáng kể, quốc phòng yếu kém, không đủ sức chống lại mối đe dọa từ các cường quốc tư bản phương Tây. Chính sách đối ngoại sai lầm, đặc biệt là cấm đạo Thiên Chúa và giết hại giáo sĩ, không chỉ làm rạn nứt khối đoàn kết dân tộc mà còn tạo cớ cho các thế lực bên ngoài can thiệp. Đời sống nhân dân cực khổ, dẫn đến nhiều cuộc khởi nghĩa tự phát như của Cao Bá Quát, Lê Duy Lương, Lê Văn Khôi. Những yếu tố này đã khiến Việt Nam trở nên cô lập và dễ bị tổn thương trước tham vọng xâm lược của chủ nghĩa tư bản.
1.2. Mục tiêu nghiên cứu tài liệu Lịch sử 11 HKI về thời kỳ này
Nghiên cứu giai đoạn lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX qua tài liệu Lịch sử 11 HKI hướng đến việc làm rõ nhiều khía cạnh quan trọng. Học sinh cần trình bày được các sự kiện chủ yếu trong quá trình Pháp xâm lược và cuộc kháng chiến của nhân dân từ năm 1858 đến trước 1873, cũng như giai đoạn Pháp mở rộng đánh chiếm toàn bộ Việt Nam và các hiệp ước 1883, 1884. Việc hiểu các khái niệm như "văn thân", "sĩ phu", "Cần vương" là cốt lõi để nắm bắt tinh thần thời đại. Mục tiêu còn bao gồm việc phân tích nguyên nhân sâu xa và trực tiếp của phong trào Cần vương, diễn biến các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu, và phong trào nông dân Yên Thế. Cuối cùng, đánh giá nguyên nhân thất bại và ý nghĩa lịch sử của các phong trào này, đồng thời rèn luyện khả năng nhận thức lịch sử, phân biệt chính nghĩa, phi nghĩa, và rút ra bài học về trách nhiệm của nhà Nguyễn, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập của dân tộc.
II. Việt Nam 1858 Thực dân Pháp nổ súng Thách thức nghiêm trọng cho triều Nguyễn
Năm 1858 mở đầu một kỷ nguyên đen tối khi thực dân Pháp chính thức nổ súng xâm lược Việt Nam, đặt đất nước vào một thử thách sinh tử. Cuộc chiến tại Đà Nẵng không chỉ là một đòn tấn công quân sự mà còn phơi bày sự yếu kém và lúng túng của triều Nguyễn, đồng thời khẳng định tinh thần yêu nước quật cường của nhân dân. Sự kiện này là điểm khởi đầu cho chuỗi ngày kháng chiến chống Pháp kéo dài và gian khổ của dân tộc Việt.
2.1. Âm mưu xâm lược của Pháp và Tây Ban Nha tại Đà Nẵng
Ngày 31/8/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha dàn trận trước cửa biển Đà Nẵng, khởi đầu âm mưu xâm lược Việt Nam. Đà Nẵng được chọn làm điểm tấn công chiến lược bởi đây là một hải cảng sâu, rộng, cho phép tàu chiến ra vào dễ dàng. Vị trí Đà Nẵng nằm trên con đường thiên lý Bắc – Nam, chỉ cách kinh thành Huế khoảng 100km qua đèo Hải Vân, tạo điều kiện thuận lợi để tấn công trực tiếp vào trung tâm quyền lực của nhà Nguyễn. Hơn nữa, hậu phương Đà Nẵng là vùng đồng bằng Nam – Ngãi, có thể tận dụng để thực hiện kế hoạch “lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”. Một yếu tố khác là tại đây có nhiều người theo đạo Thiên Chúa và một số gián điệp đội lốt giáo sĩ đã hoạt động từ trước, cung cấp thông tin và có thể hỗ trợ quân xâm lược. Ngày 1/9/1858, Pháp gửi tối hậu thư và không đợi trả lời đã nổ súng tấn công, đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà. Hành động này đánh dấu sự khởi đầu của cuộc Thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, mở ra một kỷ nguyên đen tối trong Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX.
2.2. Sự yếu kém của triều đình Nguyễn và phản ứng ban đầu của nhân dân
Trước cuộc tấn công của liên quân Pháp – Tây Ban Nha, triều đình nhà Nguyễn thể hiện sự bị động và yếu kém trong chiến lược phòng thủ. Mặc dù cử Nguyễn Tri Phương làm Tổng chỉ huy mặt trận Quảng Nam, triều đình vẫn chưa có một kế hoạch kháng chiến dài hơi và hiệu quả. Tuy nhiên, tinh thần yêu nước của nhân dân Việt Nam lại bùng cháy mạnh mẽ. Quân dân tại Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương đã anh dũng chống trả. Họ đã huy động lực lượng đắp lũy, ngăn không cho giặc tiến sâu vào nội địa và thực hiện kế sách “vườn không nhà trống” gây cho địch nhiều khó khăn. Quân Pháp bị cầm chân suốt 5 tháng trên bán đảo Sơn Trà, khiến kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” của chúng bước đầu thất bại. Ví dụ điển hình là việc Đốc học Phạm Văn Nghị dẫn 300 quân, chủ yếu là học trò, từ Nam Định vào chiến trường, cùng đội nghĩa binh của Phạm Gia Vĩnh, đã thể hiện rõ tinh thần sẵn sàng xả thân vì đất nước. Điều này chứng tỏ sự đoàn kết và ý chí kháng chiến mạnh mẽ của nhân dân, dù triều đình còn nhiều hạn chế.
III. Kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1858 1873 Những trận đánh kiên cường và bước ngoặt đau lòng
Giai đoạn từ năm 1858 đến 1873 là một thời kỳ đầy biến động trong Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX. Dù phải đối mặt với một kẻ thù hùng mạnh, nhân dân Việt Nam vẫn kiên cường đứng lên kháng chiến chống Pháp ở khắp mọi nơi. Tuy nhiên, sự nhu nhược của triều Nguyễn đã dẫn đến những hiệp ước đầu hàng, cắt đất và khiến đất nước dần rơi vào tay giặc, mở ra một giai đoạn lịch sử đầy bi thương.
3.1. Cuộc chiến đấu quả cảm của quân dân tại Đà Nẵng 1858 và Gia Định 1859
Tại Đà Nẵng, dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương, quân dân ta đã anh dũng kháng cự, làm phá sản âm mưu đánh nhanh thắng nhanh của Pháp. Dù hỏa lực yếu thế hơn, tinh thần chiến đấu và kế sách “vườn không nhà trống” đã khiến quân Pháp phải chịu tổn thất nặng nề và bị cầm chân trong nhiều tháng. Không thể chọc thủng phòng tuyến Đà Nẵng, Pháp buộc phải thay đổi chiến lược, rút quân và tấn công Gia Định vào tháng 2/1859. Tại Gia Định, một lần nữa, triều đình và nhân dân lại thể hiện sự khác biệt. Triều Nguyễn chống cự yếu ớt, nhưng nhân dân lại đứng lên mạnh mẽ. Các phong trào kháng chiến của nhân dân Nam Kỳ, tiêu biểu là nghĩa quân Trương Định, đã gây ra nhiều khó khăn cho quân Pháp, cho thấy một tinh thần yêu nước không khuất phục. Cuộc chiến tại Gia Định, dù cuối cùng bị thất thủ, vẫn là minh chứng cho sự quả cảm và ý chí bảo vệ đất đai của người Việt Nam.
3.2. Triều Nguyễn nhượng bộ Hiệp ước 1862 và mất ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ
Trong bối cảnh liên quân Pháp – Tây Ban Nha gặp khó khăn ở Gia Định và triều đình Pháp đang phải đối phó với các cuộc chiến ở Châu Âu, đáng lẽ triều Nguyễn có thể tận dụng cơ hội để phản công. Tuy nhiên, với tư tưởng chủ hòa và sự lo sợ trước sức mạnh của quân Pháp, triều đình đã lựa chọn con đường thương lượng. Kết quả là Hiệp ước Nhâm Tuất 1862 được ký kết giữa triều Nguyễn và Pháp. Hiệp ước này đã gây ra sự phẫn nộ trong nhân dân khi quy định nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) và đảo Côn Lôn cho Pháp. Đồng thời, triều Nguyễn phải mở ba cửa biển (Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên), cho phép người Pháp tự do buôn bán, và bồi thường chiến phí nặng nề. Việc ký kết hiệp ước này không chỉ là một thất bại quân sự mà còn là một thất bại ngoại giao nghiêm trọng, thể hiện sự yếu kém của triều Nguyễn và đặt nền móng cho sự mất mát chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam.
3.3. Các phong trào đấu tranh của nhân dân Nam Kỳ sau Hiệp ước 1862
Sau khi Hiệp ước Nhâm Tuất 1862 được ký kết, sự phẫn nộ của nhân dân Nam Kỳ bùng lên mạnh mẽ. Họ không chấp nhận sự đầu hàng của triều Nguyễn và tiếp tục đứng lên chống Pháp. Tiêu biểu là phong trào kháng chiến của nhân dân do Trương Định lãnh đạo. Dù triều đình ra lệnh giải tán nghĩa quân và triệu Trương Định về kinh, ông vẫn kiên quyết ở lại chiến đấu, được nhân dân suy tôn làm “Bình Tây Đại Nguyên Soái”. Cuộc khởi nghĩa của Trương Định đã gây ra nhiều khó khăn cho Pháp, làm cho thực dân Pháp phải thừa nhận sức mạnh của phong trào. Ngoài ra, còn có các cuộc khởi nghĩa khác như của Nguyễn Trung Trực (đốt cháy tàu Espérance trên sông Nhật Tảo), Phan Thanh Giản (tự vẫn khi ba tỉnh miền Tây bị Pháp chiếm năm 1867), hay Võ Duy Dương (Thiên Hộ Dương). Những phong trào này tuy bị đàn áp nhưng đã chứng minh ý chí quật cường, tinh thần yêu nước không ngừng nghỉ của người Việt Nam và góp phần quan trọng vào lịch sử kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta trong giai đoạn thế kỷ XIX.
IV. Pháp mở rộng đánh chiếm toàn bộ Việt Nam 1873 1884 Mất nước và trách nhiệm triều Nguyễn
Giai đoạn 1873-1884 là thời kỳ thực dân Pháp đẩy mạnh quá trình thôn tính toàn bộ Việt Nam, trong khi triều Nguyễn ngày càng bộc lộ sự nhu nhược, yếu kém. Hàng loạt hiệp ước đầu hàng đã được ký kết, biến Việt Nam từ một quốc gia độc lập trở thành thuộc địa và nửa phong kiến. Đây là một chương bi thảm trong Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX, nơi nhà Nguyễn mất nước hoàn toàn, để lại nhiều bài học đắt giá về tinh thần độc lập dân tộc và trách nhiệm lãnh đạo.
4.1. Thực dân Pháp chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất và Hiệp ước Giáp Tuất 1874
Sau khi chiếm được Nam Kỳ, thực dân Pháp bắt đầu ráo riết chuẩn bị để đánh chiếm Bắc Kỳ, với mục tiêu kiểm soát toàn bộ Việt Nam. Lợi dụng việc triều Nguyễn vi phạm Hiệp ước 1862 (không dẹp được các phong trào kháng chiến), Pháp viện cớ đưa quân ra Bắc. Năm 1873, quân Pháp dưới sự chỉ huy của Francis Garnier đã bất ngờ tấn công và chiếm thành Hà Nội. Dù quân dân Hà Nội và các tỉnh lân cận đã anh dũng kháng chiến chống Pháp, tiêu biểu là trận Cầu Giấy lần thứ nhất (1873) làm thiệt mạng Garnier, triều Nguyễn lại tiếp tục chủ trương hòa hoãn. Thay vì tận dụng thắng lợi để tổng phản công, triều đình lại ký kết Hiệp ước Giáp Tuất 1874. Hiệp ước này không chỉ thừa nhận chủ quyền của Pháp ở sáu tỉnh Nam Kỳ mà còn mở thêm ba cửa biển ở Bắc Kỳ và Huế cho Pháp buôn bán. Đây là một bước ngoặt đau lòng, củng cố thêm vị thế của Pháp và đặt ra nguy cơ mất nước cận kề cho toàn bộ Việt Nam.
4.2. Mất nước hoàn toàn Hiệp ước Quý Mùi 1883 và Patơnốt 1884
Sau Hiệp ước Giáp Tuất 1874, Pháp tiếp tục đẩy mạnh kế hoạch xâm lược. Năm 1882, Pháp dưới quyền Henri Rivière đã đánh chiếm Hà Nội lần thứ hai. Một lần nữa, quân dân ta lại chiến đấu dũng cảm, và Rivière cũng bị giết chết trong trận Cầu Giấy lần thứ hai (1883). Tuy nhiên, triều Nguyễn vẫn không thể thoát khỏi tư tưởng chủ hòa và đã để mất cơ hội quý giá. Trước sức ép quân sự của Pháp, và sự hoảng loạn của triều đình, vào tháng 8/1883, Hiệp ước Quý Mùi (Hác-măng) được ký kết. Hiệp ước này biến Việt Nam thành thuộc địa của Pháp, thừa nhận quyền bảo hộ của Pháp đối với toàn bộ lãnh thổ. Để xoa dịu dư luận và chỉnh sửa một số điều khoản, triều Nguyễn lại tiếp tục ký Hiệp ước Patơnốt 1884. Về cơ bản, Hiệp ước Patơnốt 1884 giữ nguyên những điều khoản cốt lõi của Hiệp ước Hác-măng, khẳng định quyền đô hộ của Pháp. Kể từ đây, nhà Nguyễn mất nước hoàn toàn, Việt Nam chính thức trở thành một xứ bảo hộ của Pháp, kết thúc một kỷ nguyên độc lập trong Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX.
4.3. Trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để mất nước
Trong quá trình Pháp xâm lược Việt Nam từ 1858 đến cuối thế kỷ XIX, trách nhiệm của nhà Nguyễn là không thể chối cãi. Triều đình đã bộc lộ nhiều sai lầm nghiêm trọng từ chính sách đối nội đến đối ngoại. Về đối nội, chính sách "bế quan tỏa cảng" cùng với sự bảo thủ của chế độ phong kiến đã khiến đất nước suy yếu, kinh tế trì trệ, quân sự lạc hậu. Sự đàn áp các phong trào cải cách và bài xích đạo Thiên Chúa đã gây rạn nứt khối đoàn kết dân tộc và tạo cớ cho Pháp can thiệp. Về đối ngoại, triều Nguyễn thiếu tầm nhìn chiến lược, tư tưởng chủ hòa chiếm ưu thế. Thay vì kiên quyết kháng chiến đến cùng và dựa vào sức mạnh của nhân dân, triều đình lại liên tục nhượng bộ, ký kết các hiệp ước bất bình đẳng như Hiệp ước 1862, Hiệp ước 1874, Hiệp ước 1883 và 1884. Những hiệp ước này lần lượt cắt đất, mở cửa và cuối cùng là dâng chủ quyền quốc gia cho thực dân Pháp. Sự yếu kém của giới cầm quyền, sự thiếu quyết đoán và không biết phát huy sức mạnh toàn dân đã đẩy Việt Nam vào cảnh mất nước, trở thành một bài học lịch sử cay đắng về vai trò của tầng lớp lãnh đạo trong thời kỳ khủng hoảng.
V. Các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX Cần Vương và Yên Thế Biểu tượng ý chí độc lập
Mặc dù triều Nguyễn đã đầu hàng và nhà Nguyễn mất nước hoàn toàn, tinh thần yêu nước của nhân dân Việt Nam vẫn không hề bị dập tắt. Cuối thế kỷ XIX, các phong trào đấu tranh chống Pháp, đặc biệt là phong trào Cần vương và phong trào nông dân Yên Thế, đã bùng nổ mạnh mẽ, trở thành những biểu tượng chói lọi của ý chí độc lập dân tộc. Đây là minh chứng hùng hồn cho sự kiên cường của người Việt Nam trong giai đoạn Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX.
5.1. Phong trào Cần Vương Nguyên nhân diễn biến và ý nghĩa lịch sử
Sau khi Hiệp ước Patơnốt 1884 được ký kết, triều đình Huế chỉ còn là bù nhìn dưới sự kiểm soát của Pháp. Trước tình hình đó, phe chủ chiến trong triều đình, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết, đã quyết định hành động. Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, Tôn Thất Thuyết và một số quan lại yêu nước đã tấn công Pháp tại kinh thành Huế, mở đầu cho phong trào Cần vương. Dù cuộc tấn công thất bại, Tôn Thất Thuyết đã đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị) và ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước. Phong trào Cần vương diễn ra sôi nổi trên khắp cả nước, đặc biệt là ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ, với nhiều cuộc khởi nghĩa tiêu biểu như: Khởi nghĩa Ba Đình (Phạm Bành, Đinh Công Tráng), khởi nghĩa Bãi Sậy (Nguyễn Thiện Thuật), và đặc biệt là khởi nghĩa Hương Khê (Phan Đình Phùng) kéo dài gần 10 năm. Phong trào Cần vương thể hiện tinh thần yêu nước nồng nàn, ý chí chống Pháp kiên cường của nhân dân ta. Mặc dù cuối cùng bị thất bại do thiếu đường lối lãnh đạo tiên tiến, thiếu sự liên kết chặt chẽ và chênh lệch về vũ khí, phong trào đã làm chậm quá trình bình định của Pháp, hun đúc lòng yêu nước và để lại nhiều bài học quý giá cho các thế hệ sau.
5.2. Khởi nghĩa Yên Thế Cuộc đấu tranh bền bỉ của nông dân
Song song với phong trào Cần vương, một phong trào đấu tranh tự phát khác của nông dân cũng bùng nổ và kéo dài dai dẳng, đó là phong trào nông dân Yên Thế (Bắc Giang). Khác với Cần Vương mang tính chất quý tộc phong kiến, khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo, phản ánh nguyện vọng và ý chí của tầng lớp nông dân bị áp bức. Nguyên nhân sâu xa là do chính sách bóc lột của thực dân Pháp và phong kiến, khiến đời sống nông dân vô cùng cực khổ. Khi Pháp mở rộng bình định Bắc Kỳ, nông dân Yên Thế đã đứng lên tự vũ trang bảo vệ cuộc sống của mình. Phong trào này kéo dài từ năm 1884 đến năm 1913, trải qua nhiều giai đoạn với chiến thuật du kích linh hoạt, gây nhiều khó khăn cho Pháp. Đặc biệt, lãnh đạo Hoàng Hoa Thám đã khéo léo kết hợp giữa đấu tranh vũ trang và ngoại giao, từng bước củng cố lực lượng. Dù cuối cùng bị đàn áp tàn bạo và thất bại, khởi nghĩa Yên Thế đã chứng tỏ sức mạnh bền bỉ, khả năng tổ chức và tinh thần bất khuất của người nông dân Việt Nam trước ách đô hộ của thực dân Pháp, đóng góp quan trọng vào Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX.
5.3. Vai trò của văn thân sĩ phu và nông dân trong kháng chiến chống Pháp
Trong giai đoạn Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX, các tầng lớp xã hội Việt Nam đã đóng những vai trò khác nhau trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Tầng lớp văn thân, sĩ phu, vốn là những người có học thức, địa vị trong xã hội phong kiến, đã giữ vai trò nòng cốt trong phong trào Cần vương. Họ là những người trực tiếp hưởng ứng Chiếu Cần Vương, tổ chức và lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa, phát huy truyền thống yêu nước và ý thức bảo vệ nền độc lập dân tộc. Nhiều sĩ phu đã từ bỏ cuộc sống an nhàn để cầm gươm đứng lên chống giặc, trở thành những biểu tượng của lòng yêu nước. Bên cạnh đó, tầng lớp nông dân, dù không có vai trò lãnh đạo trực tiếp trong Cần Vương (ngoại trừ một số thủ lĩnh xuất thân từ nông dân hoặc bình dân), nhưng lại là lực lượng tham gia đông đảo nhất, cung cấp binh lính và tiếp tế cho các cuộc khởi nghĩa. Phong trào nông dân Yên Thế là minh chứng rõ nét nhất cho sức mạnh và vai trò tự thân của nông dân trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Sự tham gia của cả văn thân, sĩ phu và nông dân đã tạo nên một làn sóng kháng chiến mạnh mẽ, khẳng định tinh thần đoàn kết, ý chí quật cường của toàn dân trước kẻ thù, dù dưới các hình thức và mục tiêu đấu tranh có phần khác biệt.
VI. Đánh giá và bài học từ Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX Tinh thần đoàn kết dân tộc
Giai đoạn Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX là một thời kỳ đầy thử thách, nhưng cũng là minh chứng cho tinh thần quật cường của dân tộc. Dù nhà Nguyễn mất nước, các phong trào kháng chiến chống Pháp của nhân dân vẫn bùng nổ mạnh mẽ. Việc tổng kết nguyên nhân thất bại và ý nghĩa lịch sử của các phong trào này không chỉ giúp đánh giá đúng tầm vóc của quá khứ mà còn rút ra những bài học sâu sắc về sự đoàn kết, lãnh đạo và ý chí đấu tranh giải phóng dân tộc, đặc biệt quan trọng đối với các tài liệu Lịch sử 11 HKI.
6.1. Nguyên nhân thất bại và ý nghĩa lịch sử của các phong trào kháng chiến
Các phong trào kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX, dù dũng cảm và kiên cường, cuối cùng đều thất bại. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở sự chênh lệch quá lớn về lực lượng và vũ khí giữa ta và địch. Quân Pháp có vũ khí hiện đại, chiến thuật tinh nhuệ, trong khi quân ta chủ yếu dựa vào vũ khí thô sơ và kinh nghiệm chiến đấu truyền thống. Tuy nhiên, nguyên nhân quan trọng hơn là thiếu một đường lối cứu nước đúng đắn, một giai cấp lãnh đạo tiên tiến với cương lĩnh rõ ràng. Các phong trào như Cần Vương mang tính chất phong kiến, nặng về phò vua, chưa đáp ứng được yêu cầu của thời đại. Phong trào nông dân Yên Thế mang tính tự phát, cục bộ, chưa có sự liên kết rộng khắp. Bên cạnh đó là sự bị động, nhu nhược của triều Nguyễn, liên tục nhượng bộ và ký kết các hiệp ước bất bình đẳng, làm suy yếu lực lượng kháng chiến. Mặc dù thất bại, các phong trào này có ý nghĩa lịch sử to lớn: chúng đã làm chậm quá trình bình định của Pháp, khẳng định tinh thần yêu nước, ý chí độc lập của dân tộc Việt Nam, làm nền tảng cho các phong trào yêu nước sau này, và để lại những bài học quý giá về vai trò của đường lối lãnh đạo.
6.2. Bài học về sự đoàn kết và lãnh đạo tiên tiến từ giai đoạn này
Giai đoạn Lịch sử Việt Nam 1858 đến XIX để lại nhiều bài học sâu sắc cho các thế hệ sau. Bài học đầu tiên là sự cần thiết của một khối đoàn kết dân tộc vững chắc. Các cuộc kháng chiến chống Pháp đã chứng minh rằng, khi nhân dân đồng lòng, sức mạnh kháng cự là vô cùng lớn. Tuy nhiên, sự rạn nứt giữa triều đình và nhân dân, giữa các tầng lớp xã hội do chính sách sai lầm của nhà Nguyễn đã làm suy yếu sức mạnh tổng hợp. Bài học thứ hai là vai trò của một giai cấp lãnh đạo tiên tiến với đường lối cứu nước đúng đắn. Việc các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX thất bại một phần lớn do thiếu một tổ chức lãnh đạo đủ tầm vóc, một hệ tư tưởng vượt thoát khỏi khuôn khổ phong kiến để dẫn dắt dân tộc đi đến thắng lợi. Khả năng nhận thức thời cuộc, phân biệt chính nghĩa, phi nghĩa và chủ động trong đối sách là vô cùng quan trọng. Giai đoạn này cũng giáo dục tinh thần yêu nước, lòng biết ơn những người đã hi sinh vì nền độc lập của Tổ quốc, và khẳng định rằng muốn chiến thắng kẻ thù, cần có sự đồng tâm hiệp lực từ trên xuống dưới, cùng với một sự lãnh đạo minh triết và hiệu quả.
