Tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng: Nghiên cứu tại các nước ASEAN

Nghiên cứu về tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế tại các nước ASEAN, phân tích xu hướng và thách thức hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Đặng Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tài Chính Toàn Diện, Ổn Định Ngân Hàng Và Chất Lượng Thể Chế – Nghiên Cứu Tại Các Nước ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tài Chính Toàn Diện ASEAN Vai Trò

Nghiên cứu về tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN trở nên cấp thiết sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008. Tài chính toàn diện ASEAN được xem là ưu tiên hàng đầu, hướng đến việc tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho mọi người dân. Các nghiên cứu trước đây đã tập trung vào định nghĩa, đo lường và chứng minh vai trò của tài chính toàn diện đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống trong việc hiểu rõ tác động của nó đến ổn định ngân hàng ASEAN, đặc biệt là khi xem xét đến yếu tố chất lượng thể chế. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào mối quan hệ phức tạp này, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về hệ thống tài chính ASEAN.

1.1. Định Nghĩa và Đo Lường Tài Chính Toàn Diện ASEAN

Nghiên cứu này sử dụng định nghĩa tài chính toàn diện là tất cả các sáng kiến và biện pháp nhằm cung cấp dịch vụ tài chính chính thức một cách thuận tiện, chi phí hợp lý và phù hợp với nhu cầu của mọi người dân. Chỉ số tài chính toàn diện tổng hợp được xây dựng dựa trên ba khía cạnh chính: thâm nhập, sẵn có và sử dụng. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá toàn diện hơn về mức độ tài chính toàn diện ở các quốc gia ASEAN.

1.2. Tầm Quan Trọng của Ổn Định Ngân Hàng trong Bối Cảnh ASEAN

Ổn định ngân hàng được định nghĩa là khả năng của ngân hàng hoạt động hiệu quả, ứng phó tốt với các tác động bên trong và bên ngoài, duy trì khả năng thanh toán và hoạt động bình thường. Chỉ số Z-Score được sử dụng để đo lường ổn định ngân hàng, một chỉ số phổ biến trong các nghiên cứu liên quan. Nghiên cứu cũng xem xét sự ổn định của các ngân hàng thông qua chỉ số Z-Score hiệu chỉnh và tỷ lệ nợ xấu.

II. Thách Thức Tác Động Tài Chính Toàn Diện Đến Ngân Hàng ASEAN

Mặc dù tài chính toàn diện mang lại nhiều lợi ích, nhưng nó cũng đặt ra những thách thức đối với ổn định ngân hàng. Các nghiên cứu trước đây cho thấy các quan điểm trái chiều về tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng. Một số cho rằng nó có tác động tích cực, trong khi những nghiên cứu khác lại chỉ ra tác động tiêu cực. Sự khác biệt này có thể là do các yếu tố bên ngoài, chẳng hạn như chất lượng thể chế, có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc làm rõ những tác động này trong bối cảnh các nước ASEAN.

2.1. Rủi Ro Hệ Thống Ngân Hàng từ Mở Rộng Tài Chính Toàn Diện

Việc mở rộng tài chính toàn diện có thể dẫn đến tăng trưởng tín dụng nhanh chóng, đặc biệt là cho các đối tượng có thu nhập thấp và doanh nghiệp nhỏ. Nếu không được quản lý chặt chẽ, điều này có thể làm tăng rủi ro hệ thống ngân hàng và dẫn đến nợ xấu gia tăng. Do đó, cần có các biện pháp giám sát và quản lý rủi ro hiệu quả để đảm bảo ổn định ngân hàng trong quá trình thúc đẩy tài chính toàn diện.

2.2. Bất Cân Xứng Thông Tin và Ảnh Hưởng Đến Ổn Định Ngân Hàng

Theo lý thuyết bất cân xứng thông tin của Akerlof, việc mở rộng tài chính toàn diện có thể làm gia tăng tình trạng bất cân xứng thông tin giữa ngân hàng và khách hàng, đặc biệt là đối với các khách hàng mới. Điều này có thể dẫn đến việc ngân hàng khó đánh giá chính xác rủi ro của các khoản vay và đưa ra các quyết định tín dụng không hiệu quả, ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng.

III. Giải Pháp Chất Lượng Thể Chế Tác Động Ổn Định Ngân Hàng

Chất lượng thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu các tác động tiêu cực của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng. Chất lượng thể chế tốt giúp tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và hiệu quả, giảm thiểu rủi ro và tăng cường ổn định tài chính. Nghiên cứu này sẽ xem xét cách chất lượng thể chế ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN.

3.1. Vai Trò của Quản Trị Công Toàn Cầu trong Ổn Định Ngân Hàng

Nghiên cứu sử dụng bộ chỉ số quản trị công toàn cầu của Ngân hàng Thế giới để đo lường chất lượng thể chế. Các khía cạnh như kiểm soát tham nhũng, hiệu quả chính phủ, quy tắc luật pháp và ổn định chính trị được xem xét để đánh giá tác động của chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng. Chất lượng thể chế tốt giúp giảm chi phí giao dịch, khắc phục tình trạng bất cân xứng thông tin và tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế diễn ra hiệu quả.

3.2. Lý Thuyết Thể Chế Mới và Ứng Dụng trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu tiếp cận lý thuyết thể chế mới để giải thích vai trò của chất lượng thể chế trong việc thúc đẩy ổn định ngân hàng. Theo lý thuyết này, thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí, khắc phục tình trạng bất cân xứng thông tin và tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định và hiệu quả. Chất lượng thể chế tốt giúp giảm thiểu rủi ro và tăng cường ổn định tài chính.

IV. Nghiên Cứu ASEAN Mô Hình và Kết Quả Tác Động Thực Tế

Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ 157 ngân hàng ở tám quốc gia ASEAN (Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam) trong giai đoạn 2010-2020. Phương pháp GMM được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả cho thấy tài chính toàn diện có tác động làm giảm ổn định ngân hàng, trong khi chất lượng thể chế có tác động làm gia tăng ổn định ngân hàng. Quan trọng hơn, chất lượng thể chế có ảnh hưởng lớn, điều chỉnh tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng theo hướng có lợi.

4.1. Phương Pháp GMM và Ưu Điểm trong Phân Tích

Do đặc điểm mô hình có T nhỏ và n lớn, mô hình có biến trễ, nên dẫn đến hiện tượng nội sinh, do đó luận án sử dụng phương pháp GMM để kiểm định. Phương pháp GMM (Generalized Method of Moments) là một phương pháp thống kê mạnh mẽ, cho phép giải quyết vấn đề nội sinh và ước lượng các tham số một cách hiệu quả.

4.2. Ảnh Hưởng của Các Khía Cạnh Chất Lượng Thể Chế

Nghiên cứu cũng đánh giá riêng lẻ từng khía cạnh của chất lượng thể chế. Kết quả cho thấy các khía cạnh như kiểm soát tham nhũng, ổn định chính trị, hiệu quả chính phủ và quy tắc luật pháp có ảnh hưởng thuận chiều đến tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng. Khía cạnh còn lại chất lượng quy định có ảnh hưởng ngược chiều và khía cạnh tiếng nói và trách nhiệm giải trình không có ý nghĩa trong mô hình.

V. Hàm Ý Chính Sách Nâng Cao Chất Lượng Thể Chế ASEAN

Từ kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra hàm ý chính sách liên quan đến tài chính toàn diện và chất lượng thể chế dành cho chính phủ và ngân hàng ở các nước ASEAN. Để đạt được đồng thời hai mục tiêu vừa đạt hiệu quả khi thực hiện tài chính toàn diện, vừa gia tăng mức độ ổn định ngân hàng, Chính phủ cần có các giải pháp nâng cao chất lượng thể chế. Điều này bao gồm việc tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình, hiệu quả quản lý và kiểm soát tham nhũng.

5.1. Chính Sách Tài Chính Toàn Diện và Ổn Định Ngân Hàng

Các chính sách tài chính toàn diện cần được thiết kế cẩn thận để đảm bảo rằng chúng không gây ra rủi ro quá mức cho hệ thống ngân hàng. Điều này có thể bao gồm việc thiết lập các tiêu chuẩn cho vay chặt chẽ hơn, tăng cường giám sát và quản lý rủi ro, và khuyến khích các ngân hàng đa dạng hóa danh mục cho vay của họ.

5.2. Tăng Cường Hội Nhập Tài Chính và Giám Sát Rủi Ro

Trong bối cảnh hội nhập tài chính ASEAN ngày càng sâu rộng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia trong khu vực để giám sát và quản lý rủi ro liên quan đến tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Điều này có thể bao gồm việc chia sẻ thông tin, phối hợp chính sách và thực hiện các biện pháp chung để đối phó với các cuộc khủng hoảng tài chính.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Phát Triển Tài Chính Bền Vững ASEAN

Nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế ở các nước ASEAN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được trả lời. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các công nghệ tài chính mới (fintech) đến tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng, cũng như xem xét vai trò của các yếu tố xã hội và môi trường trong việc thúc đẩy phát triển tài chính ASEAN bền vững.

6.1. Tác Động của Fintech Đến Tài Chính Toàn Diện ASEAN

Fintech có tiềm năng to lớn trong việc mở rộng tài chính toàn diện bằng cách cung cấp các dịch vụ tài chính với chi phí thấp hơn và dễ tiếp cận hơn. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra những thách thức mới đối với ổn định ngân hàng, chẳng hạn như rủi ro an ninh mạng và rủi ro hoạt động. Cần có các quy định và chính sách phù hợp để khai thác tối đa tiềm năng của fintech đồng thời giảm thiểu rủi ro.

6.2. Phát Triển Tài Chính Bền Vững và Tăng Trưởng Kinh Tế ASEAN

Phát triển tài chính bền vững là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ASEAN trong dài hạn. Điều này đòi hỏi việc tích hợp các yếu tố xã hội và môi trường vào các quyết định tài chính, cũng như đảm bảo rằng tài chính toàn diện mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, không chỉ một số ít.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cuối cùng, bố cục của luận án được đưa ra nhằm giúp người đọc có thể hình dung cấu trúc của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU Hệ thống ngân hàng đóng vai trò là huyết mạch của nền kinh tế (Baum & ctg., 2010), sự ổn định ngân hàng đảm bảo cho sự ổn định của nền kinh tế vì vậy các nghiên cứu trên thế giới rất quan tâm đến các yếu tố tác động đến sự ổn định ngân hàng để tìm ra các giải pháp gia tăng mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng. Các yếu tố ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng đến từ đặc điểm của ngân hàng như quy mô tài sản, quy mô vốn chủ sở hữu, cạnh tranh, đa dạng hóa thu nhập, hiệu quả quản lý (Ahamed & Mallick, 2017; Albaity & ctg., 2018; Goetz, 2018); các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, tốc độ tăng trưởng kinh tế, thất nghiệp (Albaity & ctg.Asli Demirgüç-Kunt & Detragiache, 1997).

Tuy nhiên, các nghiên cứu về ổn định ngân hàng ở các nước hiện nay tập trung chủ yếu vào các yếu tố nội tại ngân hàng, các yếu tố vĩ mô và ít quan tâm đến chất lượng thể chế, tài chính toàn diện và còn nhiều tranh cãi về hướng tác động. Tài chính toàn diện được hiểu một cách tổng quát là việc tiếp cận các DVTC một cách dễ dàng, sẵn có và thuận lợi cho tất cả các thành viên trong nền kinh tế, đặc biệt là những người yếu thế, người có thu nhập thấp. Vậy mục đích chủ yếu khi thực hiện tài chính toàn diện là tăng khả năng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt đối với những người có thu nhập thấp. Việc thực hiện tài chính toàn diện sẽ thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định của hệ thống tài chính nói chung và ổn định ngân hàng nói riêng.

Thúc đẩy tài chính toàn diện, ít nhiều sẽ thay đổi cấu trúc của hệ thống tài chính và ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng (Ozili, 2020). Lược khảo các nghiên cứu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, luận án nhận thấy: Thứ nhất, về tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy mối quan hệ tuyến tính giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Theo đó, tài chính toàn diện có tác động thuận chiều hoặc ngược chiều đến ổn định ngân hàng. Tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến sự ổn định của ngân hàng được lý giải theo hướng tài chính toàn diện cải thiện cơ sở tiền gửi tiết kiệm (Cull & ctg., 2012; Han & Melecky, 2 2013; Hannig & Jansen, 2010; Hawkins, 2006) và đa dạng hóa các khoản vay ngân hàng (Khan, 2011), từ đó giảm xác suất vỡ nợ tín dụng và bảo vệ hệ thống khỏi nguy cơ phá sản.

Ở góc độ khác, ổn định ngân hàng cũng có tác động thúc đẩy tài chính toàn diện cao hơn. Tuy nhiên, (García, 2016) cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, các ngân hàng sẽ thúc đẩy tài chính toàn diện bằng cách bỏ qua các quy định, hạ thấp tiêu chuẩn cho vay, cho vay các dự án để bù đắp chi phí giao dịch cao và làm cho giảm tính ổn định của ngân hàng. Ngoài ra, do các vấn đề về xếp hạng tín dụng và chi phí giao dịch cao, việc cung cấp dịch vụ ngân hàng cho nhiều người chưa từng sử dụng dịch vụ ngân hàng, dẫn đến tính ổn định của ngân hàng cũng có thể bị ảnh hưởng (Khan, 2011). Ở khía cạnh khác, nghiên cứu của Vo & ctg.

(2019) lại tìm thấy mối quan hệ phi tuyến giữa hai yếu tố trên. Tài chính toàn diện tác động thuận chiều đến ổn định ngân hàng ở một ngưỡng giá trị nhất định, và khi tài chính toàn diện vượt qua giá trị ngưỡng đó thì tác động thuận chiều có thể biến mất, thậm chí ảnh hưởng ngược lại đối với ổn định ngân hàng. Thứ hai, Chất lượng thể chế phản ánh năng lực của chính phủ trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách nhằm định hướng cho các hoạt động trong nền kinh tế. Một số nghiên cứu gần đây đã nhấn mạnh tác động của chất lượng thể chế trong việc cải thiện sự ổn định của ngân hàng (Bermpei & ctg., 2018; Dutta & Saha, 2019; Fang & ctg.

Tác động này được lý giải bởi chất lượng thể chế tốt phản ánh chính phủ đã xây dựng và thực thi các chính sách hướng dẫn các hoạt động kinh tế phù hợp, dẫn đến giảm tác động bất lợi từ các cú sốc kinh tế và đảm bảo cho các hoạt động kinh tế diễn ra bình thường và hiệu quả Fazio & ctg. Thứ ba, về ảnh hưởng của chất lượng đến các mối quan hệ giữa các biến số trong nền kinh tế, một số nghiên cứu cho thấy chất lượng thể chế có ảnh hưởng rất lớn. Chẳng hạn, chất lượng thể chế là nhân tố làm giảm thiểu tác động ngược chiều của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng hay giảm tác động bất lợi của việc thị trường hóa ngân hàng đến ổn định ngân hàng (Tandelilin & Hanafi, 2021). Tính đến thời điểm này có khá ít các nghiên cứu về tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng.

Ahamed & Mallick (2019) và Saha & Dutta (2022) là hai nghiên cứu khá toàn diện về vấn đề này. Với bộ dữ liệu lớn 2635 ngân hàng, 86 quốc gia trong giai đoạn 2004 – 2012, Ahamed & Mallick (2019) đã chỉ ra được tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và nhấn mạnh rằng tác động này sẽ được củng cố hơn nữa khi nó được thực hiện trong môi trường có chất lượng thể chế tốt. Đồng quan điểm với Ahamed & 3 Mallick (2019), Saha & Dutta (2022) cho kết quả tương tự khi nghiên cứu vấn đề này với bộ dữ liệu cấp quốc gia. Tuy nhiên, ổn định ngân hàng trong hai nghiên cứu của các tác giả này mới chỉ đo lường bằng một cách, để phản ánh chính xác hơn và đầy đủ hơn ổn định ngân hàng, luận án đã sử dụng nhiều cách đo lường và so sánh kết quả các cách đo lường với nhau.

Trong những năm gần đây, các nước ASEAN đã có sự phát triển kinh tế vượt bậc, tuy sự tăng trưởng nhanh đó lại tiềm ẩn nhiều rủi ro do ASEAN có độ mở khá lớn, độ mở thương mại hiện tại đã 107,65 %và độ mở tài chính 0,16447% kèm theo tính ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN tương đối thấp và khá biến động (Hình 1. Ngoài ra, kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, tài chính toàn diện đã trở thành chính sách ưu tiên của các nước ASEAN. Năm 2009, Đạo luật Ngân hàng Trung ương của Malaysia quy định chức năng chính của BankNegara Malaysia (BNM) là phát triển và thúc đẩy tài chính toàn diện; năm 2012, Indonesia công bố chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện (Rahman, 2015); Năm 2011, Thái Lan cũng đưa ra kế hoạch quốc gia về tài chính toàn diện (Tambunlertchai, 2015) với mục tiêu không bỏ sót đối tượng nào ở phía sau, điều đó có nghĩa với tài chính toàn diện tất cả người dẫn đều dễ dàng tiếp cận và sử dụng các DVTC với mức chi phí hợp lý và thủ tục dễ dàng. Hơn nữa, ASEAN là khu vực khá đa dạng, có nền kinh tế phụ thuộc vào ngân hàng và được dự báo sớm sẽ trở thành khu vực thương mại lớn thứ năm trên toàn cầu và vai trò của khu vực này trong hệ thống tài chính toàn cầu ngày càng tăng (Nguyen, 2022a).

Do đó, bất kỳ cú sốc bất lợi nào đối với khu vực tài chính ở các quốc gia này đều có thể có tác động lây lan sang các quốc gia khác, ảnh hưởng đến mức ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu (Dang & Nguyen, 2021; Moudud-Ul-Huq & ctg. Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao. Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên 4 cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này.1 Chỉ số Z-Score trung bình của các nước ASEAN Nguồn: Tác giả tự tính toán và tổng hợp từ dữ liệu của Oris Bank Focus, 2022 Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao.

Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này.