Tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng: Nghiên cứu tại các nước ASEAN

Nghiên cứu về tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế tại các nước ASEAN, phân tích xu hướng và thách thức hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Đặng Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tài Chính Toàn Diện, Ổn Định Ngân Hàng Và Chất Lượng Thể Chế – Nghiên Cứu Tại Các Nước ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tài Chính Toàn Diện ASEAN Vai Trò

Nghiên cứu về tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN trở nên cấp thiết sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008. Tài chính toàn diện ASEAN được xem là ưu tiên hàng đầu, hướng đến việc tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho mọi người dân. Các nghiên cứu trước đây đã tập trung vào định nghĩa, đo lường và chứng minh vai trò của tài chính toàn diện đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống trong việc hiểu rõ tác động của nó đến ổn định ngân hàng ASEAN, đặc biệt là khi xem xét đến yếu tố chất lượng thể chế. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào mối quan hệ phức tạp này, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về hệ thống tài chính ASEAN.

1.1. Định Nghĩa và Đo Lường Tài Chính Toàn Diện ASEAN

Nghiên cứu này sử dụng định nghĩa tài chính toàn diện là tất cả các sáng kiến và biện pháp nhằm cung cấp dịch vụ tài chính chính thức một cách thuận tiện, chi phí hợp lý và phù hợp với nhu cầu của mọi người dân. Chỉ số tài chính toàn diện tổng hợp được xây dựng dựa trên ba khía cạnh chính: thâm nhập, sẵn có và sử dụng. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá toàn diện hơn về mức độ tài chính toàn diện ở các quốc gia ASEAN.

1.2. Tầm Quan Trọng của Ổn Định Ngân Hàng trong Bối Cảnh ASEAN

Ổn định ngân hàng được định nghĩa là khả năng của ngân hàng hoạt động hiệu quả, ứng phó tốt với các tác động bên trong và bên ngoài, duy trì khả năng thanh toán và hoạt động bình thường. Chỉ số Z-Score được sử dụng để đo lường ổn định ngân hàng, một chỉ số phổ biến trong các nghiên cứu liên quan. Nghiên cứu cũng xem xét sự ổn định của các ngân hàng thông qua chỉ số Z-Score hiệu chỉnh và tỷ lệ nợ xấu.

II. Thách Thức Tác Động Tài Chính Toàn Diện Đến Ngân Hàng ASEAN

Mặc dù tài chính toàn diện mang lại nhiều lợi ích, nhưng nó cũng đặt ra những thách thức đối với ổn định ngân hàng. Các nghiên cứu trước đây cho thấy các quan điểm trái chiều về tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng. Một số cho rằng nó có tác động tích cực, trong khi những nghiên cứu khác lại chỉ ra tác động tiêu cực. Sự khác biệt này có thể là do các yếu tố bên ngoài, chẳng hạn như chất lượng thể chế, có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc làm rõ những tác động này trong bối cảnh các nước ASEAN.

2.1. Rủi Ro Hệ Thống Ngân Hàng từ Mở Rộng Tài Chính Toàn Diện

Việc mở rộng tài chính toàn diện có thể dẫn đến tăng trưởng tín dụng nhanh chóng, đặc biệt là cho các đối tượng có thu nhập thấp và doanh nghiệp nhỏ. Nếu không được quản lý chặt chẽ, điều này có thể làm tăng rủi ro hệ thống ngân hàng và dẫn đến nợ xấu gia tăng. Do đó, cần có các biện pháp giám sát và quản lý rủi ro hiệu quả để đảm bảo ổn định ngân hàng trong quá trình thúc đẩy tài chính toàn diện.

2.2. Bất Cân Xứng Thông Tin và Ảnh Hưởng Đến Ổn Định Ngân Hàng

Theo lý thuyết bất cân xứng thông tin của Akerlof, việc mở rộng tài chính toàn diện có thể làm gia tăng tình trạng bất cân xứng thông tin giữa ngân hàng và khách hàng, đặc biệt là đối với các khách hàng mới. Điều này có thể dẫn đến việc ngân hàng khó đánh giá chính xác rủi ro của các khoản vay và đưa ra các quyết định tín dụng không hiệu quả, ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng.

III. Giải Pháp Chất Lượng Thể Chế Tác Động Ổn Định Ngân Hàng

Chất lượng thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu các tác động tiêu cực của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng. Chất lượng thể chế tốt giúp tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và hiệu quả, giảm thiểu rủi ro và tăng cường ổn định tài chính. Nghiên cứu này sẽ xem xét cách chất lượng thể chế ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN.

3.1. Vai Trò của Quản Trị Công Toàn Cầu trong Ổn Định Ngân Hàng

Nghiên cứu sử dụng bộ chỉ số quản trị công toàn cầu của Ngân hàng Thế giới để đo lường chất lượng thể chế. Các khía cạnh như kiểm soát tham nhũng, hiệu quả chính phủ, quy tắc luật pháp và ổn định chính trị được xem xét để đánh giá tác động của chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng. Chất lượng thể chế tốt giúp giảm chi phí giao dịch, khắc phục tình trạng bất cân xứng thông tin và tạo điều kiện cho các hoạt động kinh tế diễn ra hiệu quả.

3.2. Lý Thuyết Thể Chế Mới và Ứng Dụng trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu tiếp cận lý thuyết thể chế mới để giải thích vai trò của chất lượng thể chế trong việc thúc đẩy ổn định ngân hàng. Theo lý thuyết này, thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí, khắc phục tình trạng bất cân xứng thông tin và tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định và hiệu quả. Chất lượng thể chế tốt giúp giảm thiểu rủi ro và tăng cường ổn định tài chính.

IV. Nghiên Cứu ASEAN Mô Hình và Kết Quả Tác Động Thực Tế

Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ 157 ngân hàng ở tám quốc gia ASEAN (Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam) trong giai đoạn 2010-2020. Phương pháp GMM được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả cho thấy tài chính toàn diện có tác động làm giảm ổn định ngân hàng, trong khi chất lượng thể chế có tác động làm gia tăng ổn định ngân hàng. Quan trọng hơn, chất lượng thể chế có ảnh hưởng lớn, điều chỉnh tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng theo hướng có lợi.

4.1. Phương Pháp GMM và Ưu Điểm trong Phân Tích

Do đặc điểm mô hình có T nhỏ và n lớn, mô hình có biến trễ, nên dẫn đến hiện tượng nội sinh, do đó luận án sử dụng phương pháp GMM để kiểm định. Phương pháp GMM (Generalized Method of Moments) là một phương pháp thống kê mạnh mẽ, cho phép giải quyết vấn đề nội sinh và ước lượng các tham số một cách hiệu quả.

4.2. Ảnh Hưởng của Các Khía Cạnh Chất Lượng Thể Chế

Nghiên cứu cũng đánh giá riêng lẻ từng khía cạnh của chất lượng thể chế. Kết quả cho thấy các khía cạnh như kiểm soát tham nhũng, ổn định chính trị, hiệu quả chính phủ và quy tắc luật pháp có ảnh hưởng thuận chiều đến tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng. Khía cạnh còn lại chất lượng quy định có ảnh hưởng ngược chiều và khía cạnh tiếng nói và trách nhiệm giải trình không có ý nghĩa trong mô hình.

V. Hàm Ý Chính Sách Nâng Cao Chất Lượng Thể Chế ASEAN

Từ kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra hàm ý chính sách liên quan đến tài chính toàn diện và chất lượng thể chế dành cho chính phủ và ngân hàng ở các nước ASEAN. Để đạt được đồng thời hai mục tiêu vừa đạt hiệu quả khi thực hiện tài chính toàn diện, vừa gia tăng mức độ ổn định ngân hàng, Chính phủ cần có các giải pháp nâng cao chất lượng thể chế. Điều này bao gồm việc tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình, hiệu quả quản lý và kiểm soát tham nhũng.

5.1. Chính Sách Tài Chính Toàn Diện và Ổn Định Ngân Hàng

Các chính sách tài chính toàn diện cần được thiết kế cẩn thận để đảm bảo rằng chúng không gây ra rủi ro quá mức cho hệ thống ngân hàng. Điều này có thể bao gồm việc thiết lập các tiêu chuẩn cho vay chặt chẽ hơn, tăng cường giám sát và quản lý rủi ro, và khuyến khích các ngân hàng đa dạng hóa danh mục cho vay của họ.

5.2. Tăng Cường Hội Nhập Tài Chính và Giám Sát Rủi Ro

Trong bối cảnh hội nhập tài chính ASEAN ngày càng sâu rộng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia trong khu vực để giám sát và quản lý rủi ro liên quan đến tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Điều này có thể bao gồm việc chia sẻ thông tin, phối hợp chính sách và thực hiện các biện pháp chung để đối phó với các cuộc khủng hoảng tài chính.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Phát Triển Tài Chính Bền Vững ASEAN

Nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế ở các nước ASEAN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được trả lời. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các công nghệ tài chính mới (fintech) đến tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng, cũng như xem xét vai trò của các yếu tố xã hội và môi trường trong việc thúc đẩy phát triển tài chính ASEAN bền vững.

6.1. Tác Động của Fintech Đến Tài Chính Toàn Diện ASEAN

Fintech có tiềm năng to lớn trong việc mở rộng tài chính toàn diện bằng cách cung cấp các dịch vụ tài chính với chi phí thấp hơn và dễ tiếp cận hơn. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra những thách thức mới đối với ổn định ngân hàng, chẳng hạn như rủi ro an ninh mạng và rủi ro hoạt động. Cần có các quy định và chính sách phù hợp để khai thác tối đa tiềm năng của fintech đồng thời giảm thiểu rủi ro.

6.2. Phát Triển Tài Chính Bền Vững và Tăng Trưởng Kinh Tế ASEAN

Phát triển tài chính bền vững là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ASEAN trong dài hạn. Điều này đòi hỏi việc tích hợp các yếu tố xã hội và môi trường vào các quyết định tài chính, cũng như đảm bảo rằng tài chính toàn diện mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, không chỉ một số ít.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự ổn định của hệ thống ngân hàng đóng vai trò là "huyết mạch của nền kinh tế" (Baum & ctg., 2010), chi phối trực tiếp đến an ninh tài chính và quỹ đạo tăng trưởng bền vững của mọi quốc gia. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2008–2009, bên cạnh yêu cầu củng cố khả năng chống chịu rủi ro, việc thúc đẩy tài chính toàn diện (Financial Inclusion - IFI) nhằm mở rộng quyền tiếp cận dịch vụ tài chính cho các tầng lớp yếu thế đã trở thành ưu tiên chiến lược hàng đầu tại các nền kinh tế mới nổi (Rahman, 2015; Tambunlertchai, 2015). Tuy nhiên, mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng vẫn tồn tại những tranh luận học thuật gay gắt chưa có hồi kết: một mặt, mở rộng tài chính giúp đa dạng hóa rủi ro và huy động nguồn vốn bán lẻ ổn định (Cull & ctg., 2012; Han & Melecky, 2013); mặt khác, quá trình này có thể làm suy giảm chuẩn mực thẩm định tín dụng, gia tăng nợ xấu và đe dọa thanh khoản nếu thiếu cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt (García, 2016; Khan, 2011).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở việc các công trình trước đây phần lớn xem xét tác động tuyến tính đơn lẻ hoặc tiếp cận dữ liệu cấp quốc gia, mà chưa đánh giá thấu đáo vai trò điều tiết (moderating role) của chất lượng thể chế (Institutional Quality) ở cả cấp độ tổng hợp lẫn từng khía cạnh quản trị chuyên biệt trong mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng tại thị trường ngân hàng khu vực Đông Nam Á. Đặc biệt, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) là khu vực kinh tế có đặc thù "phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống ngân hàng", nơi "độ mở thương mại hiện tại đã 107,65% và độ mở tài chính 0,16447%", đi kèm với mức độ ổn định tài chính nội tại tương đối thấp và biến động phức tạp (Nguyen, 2022a; Dang & Nguyen, 2021).

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9.01) của tác giả Nguyễn Đặng Hải Yến, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (2023), với đề tài "Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế – Nghiên cứu tại các nước ASEAN", đã giải quyết trực diện 4 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và kiểm định hệ thống các giả thuyết (Hs) then chốt:

1. RQ1 (H1): Tài chính toàn diện tác động như thế nào đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng thương mại tại các nước ASEAN?
2. RQ2 (H2): Chất lượng thể chế tác động trực tiếp như thế nào đến mức độ ổn định ngân hàng tại khu vực ASEAN?
3. RQ3 (H3a, H3b): Chất lượng thể chế (ở khía cạnh tổng hợp và 6 chiều kích quản trị riêng biệt) điều tiết tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng ra sao?
4. RQ4: Những hàm ý chính sách nào có thể giúp các nền kinh tế đang phát triển đồng thời tối ưu hóa mục tiêu bao phủ tài chính và củng cố bộ đệm an toàn ngân hàng?

Công trình thiết lập khung lý thuyết đa tầng, tích hợp Lý thuyết Bất ổn tài chính của Keynes (1936) và Minsky (1982, 1986), Lý thuyết Thông tin bất cân xứng (Akerlof, 1970), Lý thuyết Thể chế mới (North, 1990) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Williamson, 1975). Phạm vi nghiên cứu bao quát mẫu dữ liệu bảng vi mô của 157 ngân hàng thương mại tại 8 quốc gia ASEAN (Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam) xuyên suốt chu kỳ 11 năm (2010–2020), đóng góp bằng chứng thực nghiệm định lượng chuẩn xác và có giá trị dự báo cao cho các cơ quan giám sát tài chính quốc tế.

Literature Review và Positioning

Các dòng nghiên cứu học thuật quốc tế về mối quan hệ giữa tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng phân hóa thành ba trường phái đối thoại sâu sắc:

Trường phái thứ nhất ủng hộ quan điểm tương hỗ tích cực (Inclusion-Stability Synergy): Các tác giả như Hannig & Jansen (2010), Hawkins (2006), Cull & ctg. (2012), Han & Melecky (2013) và Khan (2011) lập luận rằng tài chính toàn diện củng cố sự ổn định ngân hàng thông qua hai cơ chế truyền dẫn chính: mở rộng cơ sở huy động tiền gửi tiết kiệm nhỏ lẻ từ dân chúng (vốn là nguồn vốn ít biến động, ít nhạy cảm với lãi suất thị trường so với bán buôn) và phân tán danh mục tín dụng qua nhiều phân khúc vi mô độc lập, từ đó triệt tiêu rủi ro tập trung tín dụng theo nguyên lý đa dạng hóa.

Trường phái thứ hai cảnh báo sự đánh đổi rủi ro (Inclusion-Instability Trade-off): Ngược lại, García (2016), Khan (2011) và Neaime & Gaysset (2018) chỉ ra rằng việc cưỡng ép mở rộng dịch vụ tài chính đến các đối tượng chưa có lịch sử tín dụng trong điều kiện thông tin phi đối xứng trầm trọng sẽ khiến ngân hàng phải đối mặt với chi phí thẩm định cao, gia tăng nợ xấu (NPL) và xói mòn hệ số an toàn vốn. Thậm chí, Vo & ctg. (2019) phát hiện mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược, cho thấy khi tài chính toàn diện vượt qua một ngưỡng dung sai nhất định, tác động tích cực ban đầu sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn bởi rủi ro tín dụng bùng nổ.

Trường phái thứ ba nhấn mạnh vai trò môi trường thể chế (Institutional Contingency): Nhóm nghiên cứu của Bermpei & ctg. (2018), Dutta & Saha (2019), và Fang & ctg. (2014) khẳng định thể chế quản trị công là nhân tố quyết định khả năng chống chịu các cú sốc vĩ mô của hệ thống trung gian tài chính. So sánh với các công trình quy mô toàn cầu tiêu biểu:

• Ahamed & Mallick (2019): Phân tích 2.635 ngân hàng tại 86 quốc gia giai đoạn 2004–2012, chỉ ra tài chính toàn diện có tác động thuận chiều đến ổn định ngân hàng và môi trường thể chế tốt sẽ củng cố tương tác này. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ sử dụng chỉ số Z-score đơn nhất và không đào sâu cấu trúc thể chế đặc thù tại các nền kinh tế đang phát triển Đông Nam Á.
• Saha & Dutta (2022): Đánh giá dữ liệu cấp vĩ mô tại nhiều quốc gia nhưng chưa đi sâu vào dữ liệu cấp độ ngân hàng (bank-level) và bỏ qua rủi ro che giấu bất ổn vi mô.

Luận án của Nguyễn Đặng Hải Yến (2023) định vị chính xác khoảng trống này bằng cách: (1) Bổ sung bộ chỉ số tài chính toàn diện IFI đa chiều (thâm nhập, sẵn có, sử dụng); (2) Đánh giá đa phương diện độ ổn định bằng Z-score truyền thống, Z-score hiệu chỉnh độ phân tán và tỷ lệ nợ xấu NPL; (3) Mổ xẻ chi tiết 6 khía cạnh của Worldwide Governance Indicators (WGI); và (4) Khắc họa bối cảnh chuyên biệt của hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng tại ASEAN giai đoạn 2010–2020.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TỔNG QUAN TRANH LUẬN HỌC THUẬT                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Dòng 1: Inclusion-Stability (+)       | Dòng 2: Inclusion-Instability (-)          |
| (Hannig & Jansen, 2010; Khan, 2011)   | (García, 2016; Neaime & Gaysset, 2018)     |
| - Ổn định nguồn vốn tiền gửi nhỏ lẻ   | - Chi phí thẩm định và giao dịch cao       |
| - Phân tán danh mục cho vay vi mô     | - Bất cân xứng thông tin, hạ chuẩn tín dụng|
+---------------------------------------+--------------------------------------------+
                                   |
                                   v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Dòng 3: Vai trò điều tiết của Thể chế (Ahamed & Mallick, 2019; Saha & Dutta, 2022) |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                   |
                                   v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| VỊ TRÍ CỦA LUẬN ÁN (Nguyễn Đặng Hải Yến, 2023):                                    |
| - Mẫu vi mô 157 ngân hàng / 8 nước ASEAN (2010-2020)                               |
| - Bộ đo 3 chiều IFI + Đa chỉ số ổn định (Z-score, Z-Score hiệu chỉnh, NPL)        |
| - Phân rã 6 trụ cột WGI: Kiểm soát tham nhũng, Thượng tôn pháp luật, v.v.          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kết nối các lý thuyết kinh điển trong tài chính - ngân hàng và kinh tế học thể chế:

• Lý thuyết Bất ổn tài chính (Keynes, 1936; Minsky, 1982, 1986): Luận án củng cố luận điểm của Minsky về sự chuyển dịch sang trạng thái đầu cơ và suy thoái thanh khoản khi các ngân hàng tăng tốc tài trợ cho phân khúc cận biên, chứng minh rằng sự bất ổn của ngân hàng bắt nguồn từ hiện tượng mất cân đối thông tin và lây lan rủi ro hệ thống.
• Lý thuyết Thông tin bất cân xứng (Akerlof, 1970): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc phổ cập tài chính đến nhóm khách hàng có thu nhập thấp nếu thiếu cơ chế thu thập dữ liệu chuẩn mực sẽ kích hoạt hiện tượng "lựa chọn ngược" (adverse selection) và "rủi ro đạo đức" (moral hazard), trực tiếp làm xói mòn an toàn vốn của ngân hàng.
• Lý thuyết Thể chế mới (North, 1990) & Lý thuyết Chi phí giao dịch (Williamson, 1975): Luận án chứng minh thể chế pháp quyền đóng vai trò là cơ chế hạ tầng giúp giảm thiểu chi phí tìm kiếm thông tin, chi phí giám sát hợp đồng và thực thi cam kết trả nợ, từ đó vô hiệu hóa các tác động tiêu cực của bất cân xứng thông tin trong dịch vụ tài chính vi mô.
• Lý thuyết Danh mục đầu tư hiện đại (Markowitz, 1952, 1959) và Quan điểm của Ozili (2020): Giải thích động thái tái cơ cấu tệp khách hàng của hệ thống trung gian tài chính và hiệu ứng đa dạng hóa thu nhập.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa lý thuyết nhằm thiết lập mô hình tác động trực tiếp và tác động điều tiết:

$$\text{Bank Stability}{i,j,t} = f(\text{Financial Inclusion}{j,t}, \text{Institutional Quality}{j,t}, \text{IFI}{j,t} \times \text{Institutional Quality}{j,t}, \text{Bank Controls}{i,j,t}, \text{Macro Controls}_{j,t})$$

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 KHUNG PHÂN TÍCH LUẬN ÁN                                |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                       |
|   +--------------------------+                         +--------------------------+   |
|   | TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN      |                         |    CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ    |   |
|   | (Chỉ số IFI tổng hợp)    |                         |    (Chỉ số WGI tổng hợp  |   |
|   | - Thâm nhập (Penetration)|                         |    & 6 thành phần WGI)   |   |
|   | - Sẵn có (Availability)  |                         +-------------+------------+   |
|   | - Sử dụng (Usage)        |                                       |                |
|   +------------+-------------+                                       |                |
|                |                                                     |                |
|                | Tác động trực tiếp (-)             Tác động trực tiếp (+)            |
|                | (Gia tăng rủi ro khi thiếu kiểm soát)               |                |
|                |                                                     |                |
|                +-----------------------> ( X ) <---------------------+                |
|                                           |                                           |
|                                           | Tác động tương tác điều tiết (x)          |
|                                           | (Chuyển hóa thành tác động có lợi (+))    |
|                                           v                                           |
|                          +----------------------------------+                         |
|                          |    ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG    |                         |
|                          |    - Chỉ số Z-Score tiêu chuẩn   |                         |
|                          |    - Chỉ số Z-Score hiệu chỉnh   |                         |
|                          |    - Tỷ lệ Nợ xấu (NPL)          |                         |
|                          +----------------------------------+                         |
|                                           ^                                           |
|                                           | Kiểm soát                                 |
|                 +-------------------------+-------------------------+                 |
|                 |                                                   |                 |
|   +-------------+--------------+                     +--------------+-------------+   |
|   | BIẾN KIỂM SOÁT NGÂN HÀNG   |                     | BIẾN KIỂM SOÁT VĨ MÔ       |   |
|   | - Quy mô tài sản (SIZE)    |                     | - Lạm phát (INF)           |   |
|   | - Vốn chủ sở hữu (ETA)     |                     | - Tăng trưởng GDP (GDPG)   |   |
|   | - Tỷ lệ cho vay (LTA)      |                     | - Sức mạnh thị trường      |   |
|   | - Đa dạng thu nhập (DIV)   |                     |                            |   |
|   +----------------------------+                     +----------------------------+   |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập rõ ràng: Nghiên cứu tập trung vào các ngân hàng thương mại hoạt động trong không gian kinh tế Đông Nam Á – nơi thị trường tài chính dựa chủ yếu vào ngân hàng và thể chế kinh tế đang trong tiến trình cải cách chuyển đổi.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Nghiên cứu vận dụng triết lý Thực chứng (Positivism) kết hợp với Chủ nghĩa Hiện thực phản biện (Critical Realism), sử dụng phương pháp định lượng suy diễn chặt chẽ dựa trên dữ liệu bảng thứ cấp nhằm kiểm định giả thuyết nhân quả khách quan.
• Mẫu nghiên cứu và tiêu chí lựa chọn: Mẫu dữ liệu ban đầu bao gồm hơn 400 ngân hàng tại 10 quốc gia ASEAN. Sau quy trình sàng lọc nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính đồng nhất, loại bỏ các ngân hàng thiếu dữ liệu hoạt động liên tục (loại bỏ toàn bộ Brunei và Myanmar do thiếu hụt số liệu thống kê chuẩn mực), mẫu nghiên cứu chính thức chốt 157 ngân hàng thương mại đại diện tại 8 quốc gia (Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Thái Lan, Việt Nam, Lào, Campuchia) với 1.727 quan sát trong giai đoạn 2010–2020.

    [Tổng thể ban đầu: 10 nước ASEAN (> 400 NHTM)]
                         |
                         v (Loại trừ do khuyết dữ liệu: Brunei & Myanmar)
                         |
    [Mẫu chuẩn hóa cuối cùng: 8 nước ASEAN / 157 NHTM]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai theo cấu trúc kiểm định chuẩn mực quốc tế:

1. Đo lường biến Ổn định ngân hàng:
   • $Z\text{-score} = \frac{\text{ROA} + \text{ETA}}{\sigma(\text{ROA})}$ (đại diện cho khoảng cách tới bờ vực phá sản; Z-score càng cao, ngân hàng càng ổn định).
   • $Z\text{-score hiệu chỉnh}$ (chuẩn hóa độ lệch nhằm loại trừ sự che giấu rủi ro vĩ mô của từng quốc gia theo Wu & ctg., 2020).
   • Tỷ lệ nợ xấu ($NPL = \frac{\text{Nợ xấu}}{\text{Tổng dư nợ}}$) kiểm tra độ nhạy của rủi ro tín dụng.
2. Xây dựng Chỉ số Tài chính toàn diện (IFI): Vận dụng phương pháp Phân tích Thành phần Chính (Principal Component Analysis - PCA) từ dữ liệu Khảo sát Tiếp cận Tài chính (FAS - IMF) trên 3 chiều kích: (i) Thâm nhập (số chi nhánh/100.000 dân trưởng thành, số ATM/100.000 dân); (ii) Sẵn có (chi nhánh/1.000 $\text{km}^2$, ATM/1.000 $\text{km}^2$); (iii) Sử dụng (tỷ lệ tiền gửi/GDP, tỷ lệ tín dụng/GDP).
3. Đo lường Chất lượng thể chế: Sử dụng PCA tổng hợp 6 chỉ số Quản trị Toàn cầu (WGI - World Bank): Kiểm soát tham nhũng (CC), Hiệu quả chính phủ (GE), Ổn định chính trị và phi bạo lực (PS), Quy tắc luật pháp (RL), Chất lượng quy định (RQ), Tiếng nói và trách nhiệm giải trình (VA).

Data và phân tích

Mô hình nghiên cứu dạng động với biến phụ thuộc trễ ($Z_{i,t-1}$) dẫn đến hiện tượng nội sinh cố hữu (endogeneity) phát sinh từ quan hệ tác động ngược và sai số đo lường. Để xử lý triệt để, tác giả sử dụng phương pháp hồi quy Hệ thống GMM hai bước (Two-step System GMM - SGMM) trên phần mềm Stata 16 với ma trận biến công cụ nội sinh được kiểm định nghiêm ngặt:

• Kiểm định Arellano-Bond: Xác nhận mô hình có tự tương quan bậc nhất AR(1) ($p < 0.05$) nhưng triệt tiêu hoàn toàn tự tương quan bậc hai AR(2) ($p > 0.10$).
• Kiểm định Hansen/Sargan: Giá trị $p > 0.10$ khẳng định tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh (không bị vượt nhận dạng).
• Kiểm tra đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai (VIF) toàn bộ đều $< 5.0$, đảm bảo tính độc lập giữa các biến giải thích.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng System GMM trên mẫu 157 ngân hàng thương mại ASEAN giai đoạn 2010–2020 mang lại 5 phát hiện mang tính bước ngoặt:

1. Tài chính toàn diện tác động ngược chiều trực tiếp đến ổn định ngân hàng ($p < 0.01$): Khi chỉ số IFI gia tăng đơn lẻ, điểm số Z-score của các ngân hàng thương mại suy giảm rõ rệt và tỷ lệ nợ xấu NPL tăng lên. Bằng chứng thực nghiệm này phản ánh thực trạng tại ASEAN: các ngân hàng chạy theo mục tiêu phổ cập dịch vụ đã hạ thấp tiêu chuẩn cho vay tín dụng vi mô đối với phân khúc khách hàng thu nhập thấp chưa có lịch sử tín dụng, khiến rủi ro bất cân xứng thông tin gia tăng, đẩy chi phí vận hành và rủi ro mất vốn lên cao.
2. Chất lượng thể chế tác động thuận chiều trực tiếp đến ổn định ngân hàng ($p < 0.01$): Chất lượng quản trị quốc gia cao tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền chủ nợ và giảm thiểu rủi ro hệ thống, giúp nâng cao chỉ số Z-score của toàn bộ các ngân hàng trong khu vực.
3. Hiệu ứng điều tiết chuyển hóa đột phá của Chất lượng thể chế ($p < 0.01$): Đây là phát hiện trọng yếu nhất của luận án. Hệ số tương tác giữa Tài chính toàn diện và Chất lượng thể chế mang dấu dương mạnh mẽ ($\beta_{IFI \times WGI} > 0$). Điều này chứng minh: trong môi trường thể chế minh bạch và pháp quyền nghiêm minh, chất lượng thể chế đã trung hòa hoàn toàn tác động tiêu cực ban đầu của tài chính toàn diện, biến nỗ lực mở rộng bao phủ tài chính thành động lực gia tăng độ an toàn và ổn định của ngân hàng.
4. Sự phân hóa sâu sắc giữa 6 trụ cột quản trị thể chế: Khi bóc tách 6 khía cạnh của WGI, luận án phát hiện:
   • Kiểm soát tham nhũng (CC), Thượng tôn pháp luật (RL), Hiệu quả chính phủ (GE), Ổn định chính trị (PS) đóng vai trò tích cực, thúc đẩy tương tác có lợi giữa IFI và ổn định ngân hàng ($p < 0.05$).
   • Chất lượng quy định (RQ) thể hiện tác động ngược chiều trong biến tương tác: các quy định hành chính quá cứng nhắc, chồng chéo vô hình trung cản trở khả năng thích ứng linh hoạt của ngân hàng khi triển khai sản phẩm tài chính vi mô.
   • Tiếng nói và Trách nhiệm giải trình (VA) không có ý nghĩa thống kê trong mô hình giải thích rủi ro ngân hàng.
5. Ảnh hưởng từ các biến kiểm soát nội tại và vĩ mô: Quy mô vốn chủ sở hữu (ETA) và đa dạng hóa thu nhập (DIV) có tương quan dương với Z-score, đóng vai trò đệm đỡ rủi ro. Ngược lại, quy mô tín dụng mở rộng quá mức (LTA) và lạm phát cao (INF) làm xói mòn mức độ ổn định của ngân hàng.

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                    TỔNG HỢP KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM TỪ MÔ HÌNH SGMM                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| Biến số / Mối quan hệ                  | Hệ số & Chiều hướng | Ý nghĩa thống kê         |
+----------------------------------------+---------------------+--------------------------+
| Tài chính toàn diện (IFI) -> Z-Score   | Âm (-)              | p < 0.01 (Giảm ổn định)  |
| Chất lượng thể chế (WGI) -> Z-Score   | Dương (+)           | p < 0.01 (Tăng ổn định)  |
| Tương tác IFI x WGI -> Z-Score         | Dương (+)           | p < 0.01 (ĐIỀU TIẾT HÓA) |
| - Tương tác IFI x Kiểm soát tham nhũng | Dương (+)           | p < 0.05 (Hỗ trợ mạnh)   |
| - Tương tác IFI x Pháp quyền (RL)      | Dương (+)           | p < 0.01 (Hỗ trợ mạnh)   |
| - Tương tác IFI x Hiệu quả CP (GE)     | Dương (+)           | p < 0.05 (Hỗ trợ mạnh)   |
| - Tương tác IFI x Chất lượng QĐ (RQ)   | Âm (-)              | p < 0.05 (Rào cản cứng)  |
| - Tương tác IFI x Trách nhiệm (VA)     | Không có ý nghĩa    | p > 0.10                 |
| Vốn CSH (ETA), Đa dạng hóa (DIV)       | Dương (+)           | p < 0.05 (Tăng an toàn)  |
| Tỷ lệ cho vay (LTA), Lạm phát (INF)    | Âm (-)              | p < 0.05 (Tăng rủi ro)   |
+----------------------------------------+---------------------+--------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Luận án giải quyết triệt để mâu thuẫn học thuật giữa hai trường phái Inclusion-Stability và Inclusion-Instability bằng cách chứng minh rằng mối quan hệ này không mang tính đơn tuyến mà bị chi phối trực tiếp bởi chất lượng thể chế.
• Về mặt Phương pháp luận: Việc chuẩn hóa Z-score hiệu chỉnh kết hợp đo lường đa chiều chỉ số IFI và giải thuật System GMM cung cấp chuẩn mực thực nghiệm có thể nhân rộng cho các nghiên cứu tại các thị trường mới nổi tại Mỹ Latinh, Nam Á và Châu Phi.
• Về mặt Thực tiễn quản trị ngân hàng: Các ngân hàng thương mại không thể xem nhẹ khâu thẩm định khi mở rộng thị phần bán lẻ; cần áp dụng công nghệ chấm điểm tín dụng hiện đại (Fintech/AI scoring) để kiểm soát rủi ro bất đối xứng thông tin đối với khách hàng vi mô.
• Về mặt Chính sách công: Chính phủ các nước ASEAN không thể thúc đẩy tài chính toàn diện một cách cơ học; việc ban hành chiến lược phổ cập tài chính bắt buộc phải song hành với cải cách tư pháp, kiểm soát tham nhũng và nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 4 hạn chế khoa học xuất phát từ các điều kiện biên:

1. Giới hạn không gian mẫu: Do sự thiếu hụt và không đồng nhất về số liệu thống kê công khai, hai quốc gia Brunei và Myanmar đã bị loại khỏi mẫu quan sát, khiến kết quả chưa bao quát tuyệt đối toàn bộ 10 thành viên khối ASEAN.
2. Khung thời gian nghiên cứu (2010–2020): Giai đoạn nghiên cứu kết thúc vào năm 2020 – thời điểm khởi phát đại dịch COVID-19. Do đó, các biến động dị biệt và sự bùng nổ vượt bậc của nền kinh tế số số hóa hậu đại dịch chưa được phản ánh trọn vẹn trong chuỗi dữ liệu.
3. Cơ chế đo lường tài chính toàn diện: Chỉ số IFI trong luận án chủ yếu tập trung vào khu vực ngân hàng thương mại chính thức, chưa bao phủ hết các định chế phi ngân hàng, công ty tài chính công nghệ (Fintech) độc lập và hệ sinh thái cho vay ngang hàng (P2P lending).
4. Tính chất dữ liệu thể chế: Bộ chỉ số WGI của Ngân hàng Thế giới được tổng hợp ở cấp độ vĩ mô quốc gia, chưa phản ánh được sự khác biệt về năng lực thể chế giữa các vùng miền nội địa.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng khung thời gian sang giai đoạn 2021–2025 nhằm đánh giá cú sốc chu kỳ kinh tế hậu đại dịch.
• Tích hợp các chỉ số Tài chính toàn diện kỹ thuật số (Digital Financial Inclusion) và đo lường sự phát triển của hệ sinh thái Fintech/Mobile Money.
• Áp dụng các mô hình kinh tế lượng phi tuyến tiên tiến như Hồi quy ngưỡng dạng bảng biến động (Panel Threshold Regression) hoặc Mô hình Không gian (Spatial Econometrics) để phân tích mức độ lan tỏa rủi ro xuyên biên giới giữa các nước ASEAN.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật: Công trình cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo giá trị cho các học giả nghiên cứu kinh tế phát triển và tài chính ngân hàng tại các thị trường cận biên và mới nổi; dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành danh tiếng thuộc danh mục ISI/Scopus.
• Định hình Ngành Ngân hàng: Cung cấp cơ sở khoa học để các ngân hàng thương mại tại Việt Nam và ASEAN tái định vị chiến lược bán lẻ, thiết lập quy trình kiểm soát rủi ro nội bộ đối với các sản phẩm tài chính đại chúng.
• Tác động Hoạch định Chính sách: Là tài liệu tham vấn quan trọng cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Ngân hàng Trung ương các nước ASEAN trong việc điều chỉnh Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia gắn liền với các tiêu chuẩn an toàn vĩ mô Basel II/Basel III.
• Lợi ích Kinh tế - Xã hội: Giúp các quốc gia xây dựng mô hình tăng trưởng dung hợp (inclusive growth), giảm thiểu tỷ lệ nghèo đói thông qua tín dụng chính thức mà vẫn bảo vệ an toàn hệ thống tài chính trước nguy cơ khủng hoảng nợ xấu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật: Tiếp cận phương pháp luận xây dựng chỉ số PCA kết hợp mô hình System GMM xử lý biến động nội sinh; khai thác khoảng trống nghiên cứu mở rộng sang tài chính số.
• Ban Điều hành & Quản trị Ngân hàng Thương mại: Nhận diện rủi ro tín dụng tiềm ẩn từ phân khúc khách hàng chưa qua ngân hàng, từ đó tối ưu hóa tỷ lệ phân bổ vốn chủ sở hữu (ETA) và danh mục thu nhập ngoài lãi.
• Cơ quan Quản lý Tiền tệ & Hoạch định Chính sách (NHTW, Bộ Tài chính): Nắm bắt bằng chứng thực nghiệm rõ ràng để tích hợp cải cách thể chế vào chính sách tiền tệ và chương trình hành động tài chính toàn diện quốc gia.
• Các Tổ chức Quốc tế (World Bank, IMF, ADB, AFI): Sở hữu cơ sở dữ liệu đối sánh chuyên sâu về mối tương quan giữa thể chế và tài chính tại Đông Nam Á nhằm hoạch định các dự án hỗ trợ kỹ thuật chuẩn xác.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thể chế mới (North, 1990) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Williamson, 1975) khi đặt trong thế đối trọng với Lý thuyết Bất ổn tài chính (Minsky, 1986), chứng minh cơ chế điều tiết (moderation mechanism) của chất lượng thể chế: Thể chế tốt đóng vai trò là "chất xúc tác" chuyển hóa tác động tiêu cực của tài chính toàn diện thành tác động tích cực đối với sự ổn định ngân hàng.

2. Phương pháp luận có điểm gì đổi mới vượt trội so với các nghiên cứu trước?

So với Ahamed & Mallick (2019) và Saha & Dutta (2022), luận án đổi mới toàn diện:

1. Sử dụng kết hợp 3 thước đo ổn định ngân hàng: Z-score tiêu chuẩn, Z-score hiệu chỉnh độ lệch rủi ro quốc gia và Tỷ lệ nợ xấu NPL.
2. Xây dựng chỉ số IFI đa tầng 3 chiều (thâm nhập, sẵn có, sử dụng) bằng kỹ thuật PCA.
3. Khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh bằng Two-step System GMM kèm kiểm định Arellano-Bond và Hansen nghiêm ngặt trên phần mềm Stata 16.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và được giải thích dưới góc độ dữ liệu ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Tài chính toàn diện đứng đơn lẻ làm giảm tính ổn định của ngân hàng thương mại tại ASEAN ($\beta_{IFI} < 0, p < 0.01$). Điều này trái ngược với kỳ vọng trực giác ban đầu nhưng hoàn toàn phù hợp với thực tế dữ liệu tại ASEAN: khi năng lực quản trị thể chế còn khiếm khuyết, việc vội vã mở rộng tài chính khiến ngân hàng đối mặt với rủi ro lựa chọn ngược, chi phí vận hành tăng vọt và nợ xấu gia tăng nhanh hơn tốc độ tích lũy vốn.

4. Quy trình nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?

Có. Luận án cung cấp bảng mã hóa biến số, nguồn trích xuất dữ liệu công khai (Orbis Bank Focus, FAS-IMF, WGI-World Bank), công thức toán học tính toán chỉ số PCA và bộ lệnh hồi quy SGMM trên Stata 16, đảm bảo tính minh bạch và khả năng tái lập độc lập 100% của kết quả nghiên cứu.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-year Research Agenda) định hướng những gì?

Chương trình nghị sự 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Xây dựng chỉ số tích hợp Tài chính Toàn diện Số (Digital Financial Inclusion) gắn với trí tuệ nhân tạo (AI) và chuỗi khối (Blockchain).
2. Đo lường rủi ro lan truyền xuyên biên giới (Cross-border financial contagion) giữa các hệ thống ngân hàng ASEAN.
3. Đánh giá tác động phối hợp giữa Thể chế Xanh (Green Governance), Tài chính Khí hậu và An toàn hệ thống ngân hàng.

Kết luận

1. Phát hiện quan hệ âm trực tiếp: Tài chính toàn diện tác động làm giảm sự ổn định ngân hàng nếu không có sự đồng hành của môi trường thể chế chất lượng.
2. Khẳng định vai trò thể chế: Chất lượng thể chế thúc đẩy trực tiếp độ an toàn và ổn định của hệ thống ngân hàng thương mại ASEAN.
3. Đột phá điều tiết: Chất lượng thể chế đóng vai trò điều tiết then chốt, xoay chuyển hoàn toàn tác động bất lợi của tài chính toàn diện thành mối quan hệ thuận chiều có lợi cho ngân hàng.
4. Phân rã trụ cột quản trị: Nhận diện rõ 4 trụ cột hỗ trợ tích cực (Kiểm soát tham nhũng, Pháp quyền, Hiệu quả chính phủ, Ổn định chính trị) và rào cản từ sự cứng nhắc của Chất lượng quy định.
5. Cung cấp giải pháp chính sách đồng bộ: Đề xuất lộ trình kép cho các nền kinh tế đang phát triển: cải cách tư pháp và nâng cao năng lực thể chế phải đi trước một bước hoặc tiến hành song song với lộ trình mở rộng tài chính toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cuối cùng, bố cục của luận án được đưa ra nhằm giúp người đọc có thể hình dung cấu trúc của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU Hệ thống ngân hàng đóng vai trò là huyết mạch của nền kinh tế (Baum & ctg., 2010), sự ổn định ngân hàng đảm bảo cho sự ổn định của nền kinh tế vì vậy các nghiên cứu trên thế giới rất quan tâm đến các yếu tố tác động đến sự ổn định ngân hàng để tìm ra các giải pháp gia tăng mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng. Các yếu tố ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng đến từ đặc điểm của ngân hàng như quy mô tài sản, quy mô vốn chủ sở hữu, cạnh tranh, đa dạng hóa thu nhập, hiệu quả quản lý (Ahamed & Mallick, 2017; Albaity & ctg., 2018; Goetz, 2018); các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, tốc độ tăng trưởng kinh tế, thất nghiệp (Albaity & ctg.Asli Demirgüç-Kunt & Detragiache, 1997).

Tuy nhiên, các nghiên cứu về ổn định ngân hàng ở các nước hiện nay tập trung chủ yếu vào các yếu tố nội tại ngân hàng, các yếu tố vĩ mô và ít quan tâm đến chất lượng thể chế, tài chính toàn diện và còn nhiều tranh cãi về hướng tác động. Tài chính toàn diện được hiểu một cách tổng quát là việc tiếp cận các DVTC một cách dễ dàng, sẵn có và thuận lợi cho tất cả các thành viên trong nền kinh tế, đặc biệt là những người yếu thế, người có thu nhập thấp. Vậy mục đích chủ yếu khi thực hiện tài chính toàn diện là tăng khả năng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt đối với những người có thu nhập thấp. Việc thực hiện tài chính toàn diện sẽ thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định của hệ thống tài chính nói chung và ổn định ngân hàng nói riêng.

Thúc đẩy tài chính toàn diện, ít nhiều sẽ thay đổi cấu trúc của hệ thống tài chính và ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng (Ozili, 2020). Lược khảo các nghiên cứu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, luận án nhận thấy: Thứ nhất, về tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy mối quan hệ tuyến tính giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Theo đó, tài chính toàn diện có tác động thuận chiều hoặc ngược chiều đến ổn định ngân hàng. Tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến sự ổn định của ngân hàng được lý giải theo hướng tài chính toàn diện cải thiện cơ sở tiền gửi tiết kiệm (Cull & ctg., 2012; Han & Melecky, 2 2013; Hannig & Jansen, 2010; Hawkins, 2006) và đa dạng hóa các khoản vay ngân hàng (Khan, 2011), từ đó giảm xác suất vỡ nợ tín dụng và bảo vệ hệ thống khỏi nguy cơ phá sản.

Ở góc độ khác, ổn định ngân hàng cũng có tác động thúc đẩy tài chính toàn diện cao hơn. Tuy nhiên, (García, 2016) cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, các ngân hàng sẽ thúc đẩy tài chính toàn diện bằng cách bỏ qua các quy định, hạ thấp tiêu chuẩn cho vay, cho vay các dự án để bù đắp chi phí giao dịch cao và làm cho giảm tính ổn định của ngân hàng. Ngoài ra, do các vấn đề về xếp hạng tín dụng và chi phí giao dịch cao, việc cung cấp dịch vụ ngân hàng cho nhiều người chưa từng sử dụng dịch vụ ngân hàng, dẫn đến tính ổn định của ngân hàng cũng có thể bị ảnh hưởng (Khan, 2011). Ở khía cạnh khác, nghiên cứu của Vo & ctg.

(2019) lại tìm thấy mối quan hệ phi tuyến giữa hai yếu tố trên. Tài chính toàn diện tác động thuận chiều đến ổn định ngân hàng ở một ngưỡng giá trị nhất định, và khi tài chính toàn diện vượt qua giá trị ngưỡng đó thì tác động thuận chiều có thể biến mất, thậm chí ảnh hưởng ngược lại đối với ổn định ngân hàng. Thứ hai, Chất lượng thể chế phản ánh năng lực của chính phủ trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách nhằm định hướng cho các hoạt động trong nền kinh tế. Một số nghiên cứu gần đây đã nhấn mạnh tác động của chất lượng thể chế trong việc cải thiện sự ổn định của ngân hàng (Bermpei & ctg., 2018; Dutta & Saha, 2019; Fang & ctg.

Tác động này được lý giải bởi chất lượng thể chế tốt phản ánh chính phủ đã xây dựng và thực thi các chính sách hướng dẫn các hoạt động kinh tế phù hợp, dẫn đến giảm tác động bất lợi từ các cú sốc kinh tế và đảm bảo cho các hoạt động kinh tế diễn ra bình thường và hiệu quả Fazio & ctg. Thứ ba, về ảnh hưởng của chất lượng đến các mối quan hệ giữa các biến số trong nền kinh tế, một số nghiên cứu cho thấy chất lượng thể chế có ảnh hưởng rất lớn. Chẳng hạn, chất lượng thể chế là nhân tố làm giảm thiểu tác động ngược chiều của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng hay giảm tác động bất lợi của việc thị trường hóa ngân hàng đến ổn định ngân hàng (Tandelilin & Hanafi, 2021). Tính đến thời điểm này có khá ít các nghiên cứu về tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng.

Ahamed & Mallick (2019) và Saha & Dutta (2022) là hai nghiên cứu khá toàn diện về vấn đề này. Với bộ dữ liệu lớn 2635 ngân hàng, 86 quốc gia trong giai đoạn 2004 – 2012, Ahamed & Mallick (2019) đã chỉ ra được tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và nhấn mạnh rằng tác động này sẽ được củng cố hơn nữa khi nó được thực hiện trong môi trường có chất lượng thể chế tốt. Đồng quan điểm với Ahamed & 3 Mallick (2019), Saha & Dutta (2022) cho kết quả tương tự khi nghiên cứu vấn đề này với bộ dữ liệu cấp quốc gia. Tuy nhiên, ổn định ngân hàng trong hai nghiên cứu của các tác giả này mới chỉ đo lường bằng một cách, để phản ánh chính xác hơn và đầy đủ hơn ổn định ngân hàng, luận án đã sử dụng nhiều cách đo lường và so sánh kết quả các cách đo lường với nhau.

Trong những năm gần đây, các nước ASEAN đã có sự phát triển kinh tế vượt bậc, tuy sự tăng trưởng nhanh đó lại tiềm ẩn nhiều rủi ro do ASEAN có độ mở khá lớn, độ mở thương mại hiện tại đã 107,65 %và độ mở tài chính 0,16447% kèm theo tính ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN tương đối thấp và khá biến động (Hình 1. Ngoài ra, kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, tài chính toàn diện đã trở thành chính sách ưu tiên của các nước ASEAN. Năm 2009, Đạo luật Ngân hàng Trung ương của Malaysia quy định chức năng chính của BankNegara Malaysia (BNM) là phát triển và thúc đẩy tài chính toàn diện; năm 2012, Indonesia công bố chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện (Rahman, 2015); Năm 2011, Thái Lan cũng đưa ra kế hoạch quốc gia về tài chính toàn diện (Tambunlertchai, 2015) với mục tiêu không bỏ sót đối tượng nào ở phía sau, điều đó có nghĩa với tài chính toàn diện tất cả người dẫn đều dễ dàng tiếp cận và sử dụng các DVTC với mức chi phí hợp lý và thủ tục dễ dàng. Hơn nữa, ASEAN là khu vực khá đa dạng, có nền kinh tế phụ thuộc vào ngân hàng và được dự báo sớm sẽ trở thành khu vực thương mại lớn thứ năm trên toàn cầu và vai trò của khu vực này trong hệ thống tài chính toàn cầu ngày càng tăng (Nguyen, 2022a).

Do đó, bất kỳ cú sốc bất lợi nào đối với khu vực tài chính ở các quốc gia này đều có thể có tác động lây lan sang các quốc gia khác, ảnh hưởng đến mức ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu (Dang & Nguyen, 2021; Moudud-Ul-Huq & ctg. Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao. Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên 4 cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này.1 Chỉ số Z-Score trung bình của các nước ASEAN Nguồn: Tác giả tự tính toán và tổng hợp từ dữ liệu của Oris Bank Focus, 2022 Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao.

Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này.