Tác động của vốn ngân hàng rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại việt nam

Tìm hiểu tác động của vốn ngân hàng rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Quân
• Người hướng dẫn: TS. Dương Thị Thùy An
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Vốn Ngân Hàng Và Rủi Ro Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT KHÓA LUẬN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.2. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ VỐN NGÂN HÀNG
• 2.2.1. Khái niệm về vốn ngân hàng
• 2.2.2. Cơ sở lý thuyết về vốn ngân hàng đến hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.2.2.1. Lí thuyết của Modigliani và Miller (Modigliani-Miller theorem - M&M theorem)
• 2.2.2.2. Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory)
• 2.2.2.3. Lý thuyết cấu trúc - hành vi - hiệu quả (Structure – Conduct – Performance Theory – SCP Theory)
• 2.3. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO THANH KHOẢN
• 2.3.1. Khái niệm về rủi ro thanh khoản
• 2.3.2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.3.2.1. Lý thuyết thanh khoản thị trường (Market Liquidity Theory)
• 2.3.2.2. Lý thuyết ưa thích thanh khoản (Theory of Liquidity Preference)
• 2.3.2.3. Lý thuyết khả năng chuyển đổi (The Shiftability Theory)
• 2.4. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG
• 2.4.1. Khái niệm về rủi ro tín dụng
• 2.4.2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.4.2.1. Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận (Risk return trade off theory)
• 2.4.2.2. Giả thuyết kém may mắn và quản lý kém (Bad luck hypothesis and Bad management hypothesis)
• 2.4.2.3. Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Asymmetric information)
• 2.5. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.5.1. Nghiên cứu về các NHTM Việt Nam
• 2.5.2. Nghiên cứu về các NHTM nước ngoài
• 2.5.3. Thảo luận và khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3. GIẢI THÍCH CÁC BIẾN NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Biến phụ thuộc
• 3.3.1.1. Tỷ suất sinh lời trên tài sản bình quân (Return on Average Assets - ROAA)
• 3.3.1.2. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân (Return on Average Equity - ROAE)
• 3.3.1.3. Tỷ suất sinh lợi lãi thuần (Net interest margin – NIM)
• 3.3.2. Biến độc lập
• 3.3.2.1. Vốn ngân hàng (CAP)
• 3.3.2.2. Tỷ lệ dư nợ tín dụng trên vốn huy động (LDR)
• 3.3.2.3. Tỷ lệ tài sản thanh khoản (LIQ)
• 3.3.2.4. Tỷ lệ khoản vay ròng trên tổng tài sản (NLTA)
• 3.3.2.5. Tỷ lệ nợ xấu (NPL)
• 3.3.2.6. Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (LLP)
• 3.3.2.7. Hệ số ổn định ngân hàng (Z-Score)
• 3.3.2.8. Quy mô ngân hàng (SIZE)
• 3.3.2.9. Tăng trưởng kinh tế (GDP)
• 3.3.2.10. Tỷ lệ lạm phát (INF)
• 3.3.2.11. Thời điểm dịch Covid - 19 (COV)
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.4.2.1. Phân tích thống kê mô tả
• 3.4.2.2. Phân tích tương quan
• 3.4.2.3. Phương pháp hồi quy dữ liệu bảng
• 3.4.2.4. Kiểm định điều kiện của mô hình hồi quy
• 3.4.2.5. Kiểm định các khuyết tật của mô hình
• 3.4.2.6. Mô hình hồi quy FGLS
• 3.4.2.7. Mô hình hồi quy GMM
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. PHÂN TÍCH THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 4.2. PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 4.3. KIỂM ĐỊNH ĐA CỘNG TUYẾN (KIỂM ĐỊNH VIF)
• 4.4. KẾT QUẢ HỒI QUY THEO PHƯƠNG PHÁP POOLED OLS, FEM, REM
• 4.4.1. Hồi quy mô hình (1): biến phụ thuộc ROAA
• 4.4.2. Lựa chọn mô hình (1) phù hợp
• 4.4.3. Hồi quy mô hình (2): biến phụ thuộc ROAE
• 4.4.4. Lựa chọn mô hình (2) phù hợp
• 4.4.5. Hồi quy mô hình (3): biến phụ thuộc NIM
• 4.4.6. Lựa chọn mô hình (3) phù hợp
• 4.5. KIỂM ĐỊNH KHUYẾT TẬT MÔ HÌNH
• 4.5.1. Kiểm định phương sai sai số thay đổi
• 4.5.2. Kiểm định tự tương quan
• 4.6. MÔ HÌNH HỒI QUY FGLS
• 4.7. KIỂM ĐỊNH VẤN ĐỀ NỘI SINH
• 4.8. MÔ HÌNH HỒI QUY GMM
• 4.9. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. CÁC ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI NHTM
• 5.1.1. Đối với vốn ngân hàng
• 5.1.2. Đối với vấn đề rủi ro thanh khoản
• 5.1.3. Đối với vấn đề rủi ro tín dụng
• 5.2. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Vốn Ngân Hàng Đến Hiệu Quả Hoạt Động

Trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam, vốn ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả hoạt động. Vốn không chỉ là nguồn tài chính cần thiết để cấp tín dụng mà còn là yếu tố quyết định đến khả năng sinh lời và ổn định tài chính của ngân hàng. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tối ưu hóa cơ cấu vốn có thể giúp các ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động, đồng thời giảm thiểu rủi ro tài chính. Theo một nghiên cứu gần đây, ngân hàng có tỷ lệ vốn cao thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc kinh tế.

1.1. Khái Niệm Về Vốn Ngân Hàng Và Vai Trò Của Nó

Vốn ngân hàng được hiểu là tổng tài sản mà ngân hàng sử dụng để thực hiện các hoạt động kinh doanh. Vốn chủ sở hữu là thành phần quan trọng nhất, giúp ngân hàng duy trì hoạt động và đảm bảo an toàn tài chính. Theo Basel III, yêu cầu về vốn ngân hàng đã được nâng cao nhằm đảm bảo tính ổn định cho hệ thống tài chính.

1.2. Mối Quan Hệ Giữa Vốn Ngân Hàng Và Hiệu Quả Hoạt Động

Nghiên cứu cho thấy rằng có mối quan hệ tích cực giữa vốn ngân hàng và hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng có vốn cao thường có khả năng sinh lời tốt hơn và ít gặp rủi ro hơn trong hoạt động cho vay. Điều này cho thấy rằng việc duy trì một mức vốn tối ưu là rất cần thiết cho sự phát triển bền vững của ngân hàng.

II. Rủi Ro Ngân Hàng Thách Thức Đối Với Hiệu Quả Hoạt Động

Rủi ro ngân hàng, bao gồm rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng, là những yếu tố có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Rủi ro thanh khoản xảy ra khi ngân hàng không có đủ tiền mặt để đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng, trong khi rủi ro tín dụng liên quan đến khả năng khách hàng không trả nợ. Việc quản lý hiệu quả các loại rủi ro này là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định và bền vững cho ngân hàng.

2.1. Rủi Ro Thanh Khoản Nguyên Nhân Và Hệ Lụy

Rủi ro thanh khoản có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân, bao gồm sự thay đổi trong nhu cầu rút tiền của khách hàng hoặc sự biến động của thị trường tài chính. Khi ngân hàng không thể đáp ứng kịp thời nhu cầu thanh toán, điều này có thể dẫn đến khủng hoảng thanh khoản, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng.

2.2. Rủi Ro Tín Dụng Tác Động Đến Lợi Nhuận

Rủi ro tín dụng xảy ra khi khách hàng không thể trả nợ đúng hạn. Điều này không chỉ làm giảm lợi nhuận mà còn có thể dẫn đến tình trạng nợ xấu gia tăng. Các ngân hàng cần có các biện pháp kiểm soát rủi ro tín dụng hiệu quả để bảo vệ lợi nhuận và duy trì sự ổn định tài chính.

III. Phương Pháp Quản Lý Rủi Ro Ngân Hàng Hiệu Quả

Để giảm thiểu tác động của rủi ro ngân hàng, các ngân hàng thương mại cần áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách quản lý rủi ro chặt chẽ sẽ giúp ngân hàng duy trì sự ổn định và nâng cao hiệu quả hoạt động. Các phương pháp này bao gồm phân tích rủi ro, đánh giá tín dụng và quản lý thanh khoản.

3.1. Phân Tích Rủi Ro Công Cụ Quan Trọng

Phân tích rủi ro là bước đầu tiên trong việc quản lý rủi ro ngân hàng. Các ngân hàng cần sử dụng các công cụ phân tích để đánh giá mức độ rủi ro của từng khoản vay và xác định các biện pháp phòng ngừa phù hợp. Điều này giúp giảm thiểu khả năng phát sinh nợ xấu.

3.2. Đánh Giá Tín Dụng Tiêu Chí Quan Trọng

Đánh giá tín dụng là quá trình xác định khả năng trả nợ của khách hàng. Các ngân hàng cần thiết lập các tiêu chí đánh giá tín dụng rõ ràng và chính xác để đảm bảo rằng các khoản vay được cấp cho những khách hàng có khả năng trả nợ tốt nhất.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng

Nghiên cứu về tác động của vốn ngân hàng và rủi ro ngân hàng đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam đã chỉ ra rằng việc tối ưu hóa vốn và quản lý rủi ro là rất cần thiết. Các ngân hàng cần áp dụng các biện pháp thực tiễn để cải thiện hiệu quả hoạt động, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

4.1. Các Biện Pháp Tối Ưu Hóa Vốn

Các ngân hàng cần xem xét lại cơ cấu vốn của mình để đảm bảo rằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu luôn ở mức tối ưu. Việc này không chỉ giúp tăng cường khả năng sinh lời mà còn giảm thiểu rủi ro tài chính trong hoạt động cho vay.

4.2. Quản Lý Rủi Ro Các Giải Pháp Thực Tiễn

Quản lý rủi ro hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo sự ổn định của ngân hàng. Các ngân hàng cần áp dụng các giải pháp như xây dựng quỹ dự phòng rủi ro và thực hiện các chính sách kiểm soát rủi ro chặt chẽ để bảo vệ lợi nhuận và duy trì sự ổn định tài chính.

V. Kết Luận Tương Lai Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Tương lai của ngân hàng thương mại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng quản lý vốn ngân hàng và rủi ro ngân hàng. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như Basel III sẽ giúp các ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo sự ổn định tài chính. Các ngân hàng cần chủ động thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh doanh để duy trì vị thế cạnh tranh.

5.1. Tương Lai Của Vốn Ngân Hàng Tại Việt Nam

Vốn ngân hàng sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Các ngân hàng cần đầu tư vào công nghệ và cải thiện quy trình quản lý vốn để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn.

5.2. Định Hướng Phát Triển Ngân Hàng Thương Mại

Định hướng phát triển ngân hàng thương mại Việt Nam trong tương lai sẽ tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ và cải thiện khả năng quản lý rủi ro. Điều này sẽ giúp ngân hàng duy trì sự ổn định và phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quản trị ngân hàng thương mại (NHTM), tối đa hóa lợi nhuận luôn là mục tiêu hàng đầu nhưng thường phải đánh đổi với sự an toàn và ổn định tài chính. Hai loại rủi ro mang tính cốt lõi, có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đến hoạt động kinh doanh ngân hàng là rủi ro thanh khoản (RRTK) và rủi ro tín dụng (RRTD). Đặc biệt, bối cảnh đại dịch Covid-19 bùng phát đã tạo ra cú sốc lớn đối với nền kinh tế vĩ mo và hệ thống tài chính, làm suy giảm dự trữ thanh khoản của các ngân hàng và đẩy tỷ lệ nợ xấu lên cao. Trong khi đó, với vai trò là kênh dẫn vốn chủ lực, năng lực thanh khoản và khả năng kiểm soát tín dụng của ngân hàng quyết định sự an toàn của toàn bộ dòng lưu thông tiền tệ. Để giảm thiểu rủi ro, vốn ngân hàng—đặc biệt là vốn chủ sở hữu (vốn cấp 1 theo chuẩn mực Basel)—đóng vai trò là "tấm đệm" chống đỡ tổn thất ngoài dự kiến.

Tại Việt Nam, tiến trình hội nhập quốc tế đòi hỏi các ngân hàng phải thích ứng với các chuẩn mực khắt khe như IFRS, Basel II và đặc biệt là Basel III (được ban hành năm 2010). Basel III đặt ra các yêu cầu ngặt nghèo hơn về tỷ trọng an toàn vốn, đệm thanh khoản và tỷ lệ đòn bẩy, tạo ra gánh nặng tài chính không nhỏ khiến nhiều NHTM Việt Nam chưa thể đáp ứng đầy đủ do chưa có quy định bắt buộc áp dụng toàn diện. Do đó, việc tìm hiểu mối tương quan giữa mức độ an toàn vốn, khả năng chấp nhận RRTK và RRTD đối với hiệu quả hoạt động (HQHĐ) là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Tìm hiểu khả năng tác động của vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của hệ thống NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2014 – 2023; từ đó đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định chiều hướng ảnh hưởng của vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đối với hiệu quả hoạt động của các NHTM tại Việt Nam.
  2. Phân tích mức độ ảnh hưởng và lý giải cho kết quả ước lượng của từng yếu tố.
  3. Đề xuất các biện pháp thích hợp dựa trên các nhân tố nghiên cứu nhằm cải thiện hiệu quả hoạt động của hệ thống NHTM tại Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Mối tương quan giữa vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới hiệu quả hoạt động NHTM thể hiện như thế nào?
2. Mức độ ảnh hưởng của vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới hiệu quả hoạt động NHTM ra sao và tại sao lại có kết quả như vậy?
3. Các hàm ý quản trị nào cần rút ra từ kết quả mô hình nghiên cứu để áp dụng cho hệ thống NHTM Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của các yếu tố gắn liền với ổn định tài chính gồm vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản, rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của các NHTM tại Việt Nam.
• Phạm vi không gian: 29 NHTM đang hoạt động tại Việt Nam (được lựa chọn trên tổng số 31 NHTM dựa trên tiêu chí công bố công khai và đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 10 năm từ năm 2014 đến năm 2023, tạo nên bộ dữ liệu bảng cân bằng với 290 quan sát, bao quát cả giai đoạn triển khai các chuẩn mực Basel và giai đoạn chịu ảnh hưởng bởi đại dịch Covid-19.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

Nghiên cứu xây dựng nền tảng dựa trên các lý thuyết tài chính - ngân hàng và văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành:

• Về hiệu quả hoạt động: Sử dụng quan điểm của Farrell (1957) và hệ thống chỉ tiêu kế toán sinh lời gồm tỷ suất sinh lời trên tài sản bình quân (ROAA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân (ROAE) và tỷ suất thu nhập lãi thuần (NIM).
• Về vốn ngân hàng:
  • Định lý Modigliani - Miller (M&M, 1958) và bản cập nhật có tính đến lá chắn thuế từ nợ và chi phí kiệt quệ tài chính để xác định cấu trúc vốn tối ưu.
  • Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory) của Donaldson (1961), hoàn thiện bởi Myers và Majluf (1984), giải thích xu hướng ưu tiên sử dụng lợi nhuận giữ lại trước khi phát hành nợ và vốn cổ phần.
  • Lý thuyết cấu trúc - hành vi - hiệu quả (SCP Theory) của Chamberlin và Robinson (1930), Bain (1959), giải thích lợi thế quy mô vốn trong việc chi phối thị trường và gia tăng khả năng sinh lời.
  • Khuôn khổ hiệp định Basel (Basel I, II, III) về vai trò của vốn chủ sở hữu (vốn cấp 1) như tấm đệm chống sốc tài chính.
• Về rủi ro thanh khoản:
  • Lý thuyết thanh khoản thị trường (Market Liquidity Theory) của Vayanos và Wang (2013) về chi phí thanh khoản và rủi ro gián đoạn huy động vốn.
  • Lý thuyết ưa thích thanh khoản (Theory of Liquidity Preference) của John Maynard Keynes về sự đánh đổi giữa nắm giữ tiền mặt an toàn và tài sản sinh lời kém thanh khoản.
  • Lý thuyết khả năng chuyển đổi (The Shiftability Theory) của H. Moulton (1915) về việc dự trữ tài sản có khả năng chuyển hóa thành tiền mặt trên thị trường thứ cấp (trái phiếu chính phủ, giấy tờ thương mại).
• Về rủi ro tín dụng:
  • Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận (Risk-return trade-off theory) trong việc định giá lãi suất vay bù đắp rủi ro vỡ nợ.
  • Giả thuyết kém may mắn và quản lý kém (Bad luck hypothesis & Bad management hypothesis) của Berger và DeYoung (1997) phân tích nguyên nhân gia tăng nợ xấu do cú sốc khách quan bên ngoài hoặc sai phạm trong quản trị nội bộ.
  • Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Asymmetric information) của George Akerlof (1970) cùng hai hệ quả là rủi ro đạo đức (moral hazard) và lựa chọn đối nghịch (adverse selection).
  • Căn cứ pháp lý Việt Nam: Khoản 23 Điều 3 Thông tư 13/2018/TT-NHNN (định nghĩa rủi ro tín dụng) và Điều 10 Thông tư 11/2021/TT-NHNN (quy định phân loại nợ xấu thành nhóm 3 - nợ dưới tiêu chuẩn, nhóm 4 - nợ nghi ngờ, nhóm 5 - nợ có khả năng mất vốn).

Phương pháp nghiên cứu và quy trình thực hiện

Nghiên cứu kết hợp hai phương pháp:

• Phương pháp định tính: Kế thừa và tổng hợp tài liệu học thuật trong nước và quốc tế để xác định khoảng trống nghiên cứu, xây dựng hệ thống biến và thiết lập mô hình.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng dữ liệu bảng (panel data) được tổng hợp trên Microsoft Excel và phân tích kinh tế lượng bằng phần mềm Stata 17.

Quy trình nghiên cứu gồm 7 bước cụ thể:

1. Xác định vấn đề nghiên cứu, câu hỏi, mục tiêu, đối tượng và phạm vi mẫu.
2. Tổng quan cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm liên quan để chỉ ra khoảng trống nghiên cứu.
3. Xây dựng mô hình kinh tế lượng, định nghĩa biến, công thức tính và xác lập giả thuyết kỳ vọng.
4. Thu thập và làm sạch dữ liệu bảng thứ cấp của 29 NHTM.
5. Thực hiện thống kê mô tả, ma trận tương quan; ước lượng bằng các phương pháp cơ bản gồm Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM); sử dụng F-test, Breusch-Pagan và Hausman test để lựa chọn mô hình phù hợp.
6. Kiểm định các khuyết tật mô hình: đa cộng tuyến (hệ số VIF), kiểm định phương sai sai số thay đổi (PSSSTĐ), kiểm định tự tương quan (Wooldridge test); xử lý khuyết tật bằng mô hình FGLS; kiểm định nội sinh bằng Durbin-Wu-Hausman và ước lượng hồi quy GMM dạng sai phân/hệ thống, kiểm định tính hợp lệ của biến công cụ qua kiểm định Sargan/Hansen và kiểm định Arellano-Bond (AR(1), AR(2)).
7. Thảo luận kết quả ước lượng GMM, đối chiếu với các nghiên cứu trước và đề xuất kiến nghị quản trị.

Nguồn dữ liệu

• Dữ liệu vi mô: Thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán và báo cáo thường niên công bố công khai của 29 NHTM Việt Nam giai đoạn 2014 – 2023.
• Dữ liệu vĩ mô: Tỷ lệ tăng trưởng GDP thực tế và tỷ lệ lạm phát (INF) của Việt Nam theo năm được trích xuất từ cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương mở đầu xác lập tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh các ngân hàng thương mại Việt Nam phải dung hòa giữa áp lực lợi nhuận và việc tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn, quản trị thanh khoản theo Basel III và IFRS sau giai đoạn biến động Covid-19. Chương 1 trình bày hệ thống mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi không gian (29 NHTM) và thời gian (2014 – 2023). Tác giả cũng chỉ rõ đóng góp của đề tài về mặt học thuật (bổ sung bằng chứng thực nghiệm giai đoạn mới) và thực tiễn (cung cấp hàm ý chính sách cho nhà quản trị ngân hàng), đồng thời vạch rõ kết cấu 5 chương của khóa luận.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động của NHTM thông qua các thước đo kế toán (ROAA, ROAE, NIM). Tác giả phân tích chuyên sâu các nền tảng lý thuyết liên quan đến 3 nhóm yếu tố cốt lõi:

• Vốn ngân hàng: Định lý Modigliani-Miller, Thuyết trật tự phân hạng, Thuyết SCP.
• Rủi ro thanh khoản: Thuyết thanh khoản thị trường, Thuyết ưa thích thanh khoản, Thuyết khả năng chuyển đổi.
• Rủi ro tín dụng: Thuyết đánh đổi rủi ro - lợi nhuận, Giả thuyết kém may mắn & quản lý kém, Thuyết thông tin bất cân xứng.

Bên cạnh đó, chương 2 tổng quan toàn diện các công trình thực nghiệm tại Việt Nam và quốc tế (Hoa Kỳ, Châu Á, Châu Âu, các thị trường mới nổi). Qua đó, tác giả chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu: phần lớn các nghiên cứu trước chỉ sử dụng 1 đến 2 biến đại diện đơn lẻ cho RRTK hoặc RRTD; các phương pháp ước lượng truyền thống (OLS, FEM, REM) không giải quyết triệt để vấn đề khuyết tật mô hình và nội sinh; phạm vi dữ liệu đa phần dừng lại trước năm 2020 nên thiếu tính cập nhật về tác động của đại dịch Covid-19 và tiến trình thực thi Basel III tại Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu 7 bước và thiết lập 3 mô hình hồi quy tương ứng với 3 biến phụ thuộc:

$$\text{ROAA}{i,t} / \text{ROAE}{i,t} / \text{NIM}{i,t} = \alpha + \beta_1 \text{CAP}{i,t} + \beta_2 \text{LDR}{i,t} + \beta_3 \text{LIQ}{i,t} + \beta_4 \text{NLTA}{i,t} + \beta_5 \text{NPL}{i,t} + \beta_6 \text{LLP}{i,t} + \beta_7 \text{Z-Score}{i,t} + \beta_8 \text{SIZE}_{i,t} + \beta_9 \text{GDP}t + \beta{10} \text{INF}t + \beta{11} \text{COV}t + \varepsilon{i,t}$$

Hệ thống các biến, công thức đo lường và kỳ vọng tác động được tổng hợp cụ thể trong bảng dưới đây:

Phân loại biến	Ký hiệu	Tên chỉ tiêu	Cách tính toán	Kỳ vọng
Biến phụ thuộc	ROAA	Tỷ suất sinh lời trên tài sản bình quân	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân	N/A
	ROAE	Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân	Lợi nhuận sau thuế / Tổng vốn chủ sở hữu bình quân	N/A
	NIM	Tỷ suất thu nhập lãi thuần	Thu nhập lãi thuần / Tài sản sinh lãi bình quân	N/A
Vốn ngân hàng	CAP	Tỷ lệ vốn chủ sở hữu	Tổng vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản	+
Rủi ro thanh khoản	LDR	Tỷ lệ dư nợ trên vốn huy động	Tổng dư nợ tín dụng / Tổng tiền gửi khách hàng	+
	LIQ	Tỷ lệ tài sản thanh khoản	Tài sản thanh khoản / Tổng tài sản	-
	NLTA	Tỷ lệ khoản vay ròng trên tổng tài sản	Khoản vay ròng / Tổng tài sản	+
Rủi ro tín dụng	NPL	Tỷ lệ nợ xấu	Nợ xấu (nhóm 3, 4, 5) / Tổng dư nợ tín dụng	-
	LLP	Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng	Chi phí dự phòng RRTD / Tổng dư nợ tín dụng	-
	Z-Score	Hệ số ổn định ngân hàng	Khoảng cách an toàn tới nguy cơ vỡ nợ	+
Biến kiểm soát	SIZE	Quy mô ngân hàng	Logarit tự nhiên của tổng tài sản (ln(Tổng tài sản))	+
	GDP	Tăng trưởng kinh tế	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế hàng năm (%)	+
	INF	Tỷ lệ lạm phát	Chỉ số giá tiêu dùng CPI (%)	-
	COV	Thời điểm dịch Covid-19	Biến giả nhận giá trị 1 cho giai đoạn dịch bệnh, 0 cho năm khác	-

Chương này cũng xác định rõ tiêu chí kỹ thuật nhằm kiểm tra đa cộng tuyến (VIF), kiểm định F-test và Hausman để phân loại mô hình tĩnh, kiểm định Wooldridge và White/Wald để phát hiện tự tương quan và phương sai sai số thay đổi, kiểm định Durbin-Wu-Hausman đối với biến nội sinh, cùng lý do lựa chọn kỹ thuật GMM là phương pháp ước lượng vững sau cùng.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 thực hiện toàn diện các bước thực nghiệm trên dữ liệu 290 quan sát:

1. Thống kê mô tả chỉ ra sự phân hóa rõ nét về quy mô tài sản, tỷ lệ nợ xấu và năng lực sinh lời giữa nhóm NHTM quốc doanh và nhóm NHTM cổ phần tư nhân.
2. Phân tích ma trận tương quan và kiểm định đa cộng tuyến (kết quả VIF đều ở mức an toàn, không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng).
3. Ước lượng qua Pooled OLS, FEM và REM cho thấy mô hình FEM được lựa chọn thông qua kiểm định F-test và Hausman test.
4. Kiểm định chẩn đoán chỉ ra mô hình FEM tồn tại hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Khi sử dụng FGLS, mô hình đã khắc phục được khuyết tật này nhưng kiểm định Durbin-Wu-Hausman tiếp tục phát hiện vấn đề nội sinh giữa biến phụ thuộc và các biến tài chính vi mô.
5. Ước lượng GMM được áp dụng thành công; các kiểm định Arellano-Bond (AR(2) không có ý nghĩa thống kê) và kiểm định Sargan/Hansen xác nhận biến công cụ sử dụng là hợp lệ và mô hình không bị vượt định danh.

Kết quả thảo luận chi tiết:

• Vốn ngân hàng (CAP) mang hệ số dương có ý nghĩa thống kê, khẳng định ngân hàng có vốn tự có dày dặn sẽ có chi phí huy động thấp hơn và khả năng sinh lời cao hơn.
• RRTK phản ánh tính chất đa chiều: biến LDR và NLTA tác động cùng chiều do hoạt động cấp tín dụng đem lại nguồn thu lãi lớn, trong khi LIQ tác động ngược chiều chứng minh chi phí cơ hội của việc dự trữ tiền mặt và tài sản thanh khoản cao.
• RRTD với hai chỉ báo NPL và LLP đều mang dấu âm có ý nghĩa thống kê lớn, phản ánh sự suy giảm lợi nhuận khi nợ xấu phát sinh và chi phí trích lập dự phòng tăng vọt.
• Các biến kiểm soát: Quy mô ngân hàng (SIZE), tăng trưởng GDP và biến thời điểm Covid-19 (COV) có mối quan hệ tích cực tới HQHĐ, trong khi lạm phát (INF) không thể hiện ảnh hưởng rõ ràng.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Trên cơ sở kết quả ước lượng GMM, chương 5 hệ thống hóa các kết luận nghiên cứu và đề xuất 3 nhóm khuyến nghị chính cho hệ thống NHTM Việt Nam:

1. Về quản trị vốn: Chủ động tăng vốn tự có, giữ lại lợi nhuận để củng cố tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo chuẩn Basel II và lộ trình tiến tới Basel III nhằm giảm thiểu chi phí huy động vốn bên ngoài.
2. Về quản trị rủi ro thanh khoản: Duy trì cơ cấu tài sản thanh khoản hợp lý, cân bằng giữa lợi ích sinh lời từ mở rộng tín dụng (LDR, NLTA) và duy trì đệm thanh khoản dự phòng (LIQ) để tránh khủng hoảng rút tiền hàng loạt.
3. Về kiểm soát rủi ro tín dụng: Thắt chặt quy trình thẩm định, ứng dụng công nghệ trong xếp hạng tín dụng nội bộ nhằm kiểm soát tỷ lệ nợ xấu (NPL) dưới ngưỡng quy định và tối ưu hóa việc trích lập dự phòng (LLP) theo chuẩn mực quốc tế.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính của nghiên cứu

Căn cứ vào mô hình hồi quy GMM tối ưu, nghiên cứu xác nhận các phát hiện thực nghiệm cụ thể sau:

• Tác động của vốn ngân hàng (CAP): Có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê đối với các chỉ tiêu hiệu quả hoạt động (ROAA, ROAE, NIM), phù hợp với lý thuyết cấu trúc - hành vi - hiệu quả (SCP) và giả thuyết H1.
• Tác động của rủi ro thanh khoản: Tồn tại cả tác động tích cực lẫn tiêu cực tùy theo chỉ báo đo lường. Tỷ lệ dư nợ trên vốn huy động (LDR) và tỷ lệ khoản vay ròng trên tổng tài sản (NLTA) tác động cùng chiều tới hiệu quả hoạt động do nguồn thu lãi thuần từ tín dụng gia tăng; ngược lại, tỷ lệ tài sản thanh khoản (LIQ) có mối quan hệ tiêu cực do chi phí cơ hội của việc nắm giữ tài sản kém sinh lời.
• Tác động của rủi ro tín dụng: Các biến đại diện gồm tỷ lệ nợ xấu (NPL) và tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP) đều thể hiện tác động ngược chiều mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê tới khả năng sinh lời, phù hợp với giả thuyết kém may mắn và quản lý kém của Berger và DeYoung (1997).
• Tác động của các biến kiểm soát: Quy mô ngân hàng (SIZE), tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) và biến thời điểm đại dịch Covid-19 (COV) có mối tương quan thuận lợi với HQHĐ ngân hàng; riêng tỷ lệ lạm phát (INF) không ghi nhận tác động có ý nghĩa thống kê.

Đóng góp của đề tài

• Về mặt học thuật: Cung cấp thêm bằng chứng thực nghiệm toàn diện tại thị trường tài chính Việt Nam trong giai đoạn 2014 – 2023. Khóa luận khắc phục điểm yếu của các công trình trước bằng cách tiếp cận đa chiều các chỉ báo rủi ro (kết hợp cả LDR, LIQ, NLTA cho thanh khoản và NPL, LLP, Z-Score cho tín dụng), đồng thời xử lý triệt để khuyết tật dữ liệu bảng và hiện tượng nội sinh thông qua mô hình hồi quy GMM.
• Về mặt thực tiễn: Khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì tỷ lệ vốn an toàn và đệm dự phòng theo chuẩn mực Basel III. Kết quả nghiên cứu là cơ sở định lượng để các nhà quản trị ngân hàng cân đối giữa mục tiêu mở rộng quy mô tín dụng và kiểm soát chi phí rủi ro, tối ưu hóa cơ cấu bảng cân đối kế toán nhằm gia tăng khả năng sinh lời bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn tồn tại một số hạn chế nhất định xuất phát từ phạm vi và dữ liệu nghiên cứu:

• Mẫu nghiên cứu mới chỉ bao quát 29 NHTM do 2 NHTM đang hoạt động tại Việt Nam không công bố công khai hoặc thiếu dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán xuyên suốt giai đoạn 2014 – 2023.
• Dữ liệu sử dụng hoàn toàn là số liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính kế toán theo năm, chưa phản ánh được các biến động thanh khoản mang tính thời điểm trong năm tài chính.
• Khóa luận chưa đi sâu phân tích sự khác biệt về cấu trúc tác động giữa nhóm NHTM có vốn nhà nước chi phối và nhóm NHTM cổ phần tư nhân.

Hướng nghiên cứu mở rộng: Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng quy mô mẫu cho toàn bộ các tổ chức tín dụng (bao gồm ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài), tiếp cận dữ liệu theo tần suất quý hoặc tháng, và bổ sung các mô hình phân tích phân vị hoặc chia tách nhóm ngân hàng theo mức độ áp dụng các trụ cột Basel II/Basel III.

---

Giá trị tham khảo

Công trình khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp xây dựng mô hình định lượng dữ liệu bảng, quy trình thực hiện kiểm định chẩn đoán kinh tế lượng (F-test, Hausman, kiểm định khuyết tật, FGLS, GMM) trên phần mềm Stata.
• Các nhà nghiên cứu về quản trị rủi ro ngân hàng: Cung cấp hệ thống hóa cơ sở lý thuyết đầy đủ về mối quan hệ giữa vốn, thanh khoản, tín dụng và sinh lời; đồng thời cung cấp bộ chỉ số đo lường rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đa biến.
• Nhà quản trị và chuyên viên phân tích tại các NHTM: Phần thảo luận kết quả nghiên cứu và chương kiến nghị là nguồn tư liệu thực tế giúp bộ phận Quản lý Tài sản - Nợ (ALM) và Khối Quản trị rủi ro tham khảo để xây dựng chính sách trích lập dự phòng, duy trì đệm thanh khoản và cấu trúc vốn phù hợp với lộ trình Basel III tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu chỉ chọn mẫu 29 NHTM thay vì toàn bộ 31 NHTM đang hoạt động tại Việt Nam?

Nghiên cứu khảo sát 29 NHTM đại diện trên tổng số 31 NHTM do tiêu chí thu thập dữ liệu yêu cầu các ngân hàng phải công bố công khai, đầy đủ báo cáo tài chính hợp nhất và báo cáo thường niên đã được kiểm toán liên tục trong suốt 10 năm (2014 – 2023). Các ngân hàng không công bố đầy đủ thông tin kế toán trong giai đoạn này đã bị loại khỏi mẫu để đảm bảo tính cân bằng và độ chính xác của dữ liệu bảng.

2. Nghiên cứu sử dụng những biến số nào để đo lường rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng?

Để đánh giá toàn diện, tác giả sử dụng hệ thống biến đa chiều thay vì chỉ số đơn lẻ:

• Rủi ro thanh khoản gồm 3 biến: Tỷ lệ dư nợ trên vốn huy động (LDR), Tỷ lệ tài sản thanh khoản trên tổng tài sản (LIQ), và Tỷ lệ khoản vay ròng trên tổng tài sản (NLTA).
• Rủi ro tín dụng gồm 3 biến: Tỷ lệ nợ xấu (NPL), Tỷ lệ chi phí dự phòng rủi ro tín dụng (LLP), và Hệ số ổn định ngân hàng (Z-Score).

3. Tại sao mô hình hồi quy GMM được lựa chọn là phương pháp ước lượng tối ưu sau cùng?

Các mô hình tĩnh ban đầu (Pooled OLS, FEM, REM) khi kiểm định chẩn đoán đều phát hiện khuyết tật phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Dù phương pháp FGLS khắc phục được các hiện tượng này, kiểm định Durbin-Wu-Hausman tiếp tục xác nhận sự hiện diện của biến nội sinh trong mô hình dữ liệu bảng ngân hàng. Do đó, phương pháp GMM là lựa chọn tối ưu nhất nhờ khả năng xử lý đồng thời hiện tượng nội sinh, kiểm soát sai lệch mẫu và khắc phục các khuyết tật mô hình theo thời gian.

4. Kết quả tác động của đại dịch Covid-19 (biến COV) đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng được ghi nhận ra sao?

Trái ngược với giả thuyết kỳ vọng ban đầu (H11 kỳ vọng tác động âm do đứt gãy chuỗi cung ứng và gia tăng nợ xấu), kết quả hồi quy GMM ghi nhận biến đại dịch Covid-19 (COV) có mối quan hệ thuận lợi với hiệu quả hoạt động của hệ thống NHTM Việt Nam. Kết quả này phản ánh sự thích ứng nhanh chóng của các ngân hàng nhờ đẩy mạnh chuyển đổi số, sự tăng trưởng mạnh mẽ của các khoản cho vay và các chính sách điều hành linh hoạt hỗ trợ phục hồi kinh tế trong giai đoạn dịch bệnh.

5. Khóa luận căn cứ vào các văn bản pháp luật nào của Việt Nam để xác định rủi ro tín dụng và nợ xấu?

Nghiên cứu sử dụng hai văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu: Khoản 23 Điều 3 Thông tư 13/2018/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung (làm cơ sở định nghĩa pháp lý về rủi ro tín dụng trong hoạt động cấp tín dụng của NHTM) và Điều 10 Thông tư 11/2021/TT-NHNN (làm căn cứ phân loại và tính toán tỷ lệ nợ xấu dựa trên dư nợ của các nhóm 3 - nợ dưới tiêu chuẩn, nhóm 4 - nợ nghi ngờ và nhóm 5 - nợ có khả năng mất vốn).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Mạnh Quân đã thực hiện nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ về tác động của vốn ngân hàng, rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của 29 NHTM Việt Nam giai đoạn 2014 – 2023. Bằng việc ứng dụng phương pháp ước lượng GMM trên phần mềm Stata 17, công trình đã giải quyết triệt để các khuyết tật dữ liệu bảng và hiện tượng nội sinh để chứng minh tác động tích cực của vốn chủ sở hữu, tác động hai chiều của các chỉ báo thanh khoản và ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt của rủi ro tín dụng. Các kết quả thực nghiệm và hệ thống khuyến nghị trong khóa luận cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quản trị rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trong tiến trình áp dụng các chuẩn mực an toàn vốn quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã trình bày các ý chính mà bài khóa luận muốn đạt được và đưa ra góc nhìn tổng quát về các vấn đề chính bao gồm: lý do chọn đề tài, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và cuối cùng là đóng góp của đề tài. Đồng thời, khóa luận cũng xác định sẵn mẫu nghiên cứu là 29 ngân hàng trong vòng 10 năm tương đương với 290 mẫu và nghiên cứu thực hiện trên mô hình hồi quy tuyến tính để tìm mối quan hệ tuyến tính giữa các biến là vốn ngân hàng, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản tới hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam. Từ đó có thể xây dựng bước đi cụ thể và tiến đến tìm hiểu cơ sở lý thuyết và lược khảo các nghiên cứu trước ở chương tiếp theo là chương 2 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2.

Khái niệm về hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Có nhiều khái niệm đã được ra về hiệu quả hoạt động của NHTM. Theo định nghĩa của Trung Ương Châu Âu (EC) đề cập, hiệu quả hoạt động của NHTM thể hiện qua khả năng của ngân hàng trong việc tạo ra lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh của mình, bao gồm việc cấp tín dụng, huy động vốn và các dịch vụ tài chính khác. Theo Farrell (1957), hiệu quả hoạt động là một phạm trù nhìn nhận khả năng của một đơn vị hay tổ chức trong việc tối ưu hóa doanh thu đầu ra trong điều kiện biết trước chi phí đầu vào hay cũng có thể nói hiệu quả chính là những kết quả tích cực thu được từ chuỗi hoạt động cụ thể. Định nghĩa của Farrell tương đồng với lý thuyết hệ thống của NHTM rằng hiệu quả hoạt động là khả năng biến đổi các nguồn lực và yếu tố đầu vào thành sản phẩm, lợi nhuận hoặc giảm thiểu chi phí tối ưu nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh với các định chế tài chính khác.

Quan điểm tương đương khác lập luận rằng hiệu quả hoạt động kinh doanh là khả năng tối đa hóa lợi nhuận, tối đa hóa giá trị doanh nghiệp và lợi ích cho cổ đông (Nguyễn Đăng Khoa và cộng sự, 2023) và Trương Quang Thông (2011) củng cố thêm rằng hiệu quả kinh doanh của ngân hàng được phản ánh qua kết quả lợi nhuận do hoạt động ngân hàng mang lại trong một khoảng thời gian nhất định. Có thể hiểu được rằng đối với các ngân hàng thương mại, lợi nhuận chính là mục tiêu hàng đầu và trọng tâm nhất và do đó khi phân tích về hiệu quả hoạt động của NHTM các nhà nghiên cứu thường tập trung vào kết quả kinh doanh hay nói cách khác là khả năng sinh lời của ngân hàng đó. Hơn nữa, hiệu quả hoạt động của NHTM còn mang hàm ý tối thiểu chi phí đầu vào và tối ưu hóa lợi nhuận đầu ra dựa vào các định nghĩa được đề cập trên. Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả hoạt động của NHTM Để đo lường cho hiệu quả hoạt động hay khả năng sinh lời của NHTM, nhiều tác giả như Phan Thị Hằng Nga và cộng sự (2022), Athanasoglou và cộng sự (2008), 8 Jaouad và Lahsen (2018), Abbas và cộng sự (2018), Sahyouni và Wang (2018) đều thống nhất việc lựa chọn hai tiêu chí cơ bản là tỉ suất sinh lời trên tài sản bình quân (ROAA) và tỉ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân (ROAE) để đánh giá hiệu quả tài chính của ngân hàng đó.

Các tỷ lệ này được sử dụng để đo lường khả năng tạo ra thu nhập của doanh nghiệp so với chi phí và các phí tổn liên quan khác trong một khoảng thời gian nhất định (Nwachukwu, 2019). Theo Lê Hồng Nga và Nguyễn Thành Đạt (2021), ROAA giúp nhà đầu tư đánh giá khả năng tạo thu nhập thông qua đầu tư của ngân hàng trong khi ROAE giúp nhà đầu tư đo lường hiệu suất quản lý sử dụng tài sản hoặc tài nguyên của ngân hàng để sinh lời. Mặc dù đây là thước đo không hoàn hảo để đánh giá toàn diện về hiệu quả hoạt động của ngân hàng nhưng nó lại là một thước đo phổ biến trong các tài liệu về ngân hàng, nguyên nhân là vì nó có thể được tính toán khá dễ dàng từ thông tin kế toán mà không cần các giả định về giá trị thị trường của khoản nợ của công ty (Osborne và cộng sự, 2012). Nhiều nghiên cứu khác khi đo lường hiệu quả hoạt động của ngân hàng ngoài việc sử dụng tiêu chí ROAA và ROAE thì còn sử dụng thêm chỉ số tỷ suất lợi nhuận lãi thuần NIM (Trầm Thị Xuân Hương, 2021; Chen và cộng sự, 2018; Ongore và Kusa, 2013, Uralov, 2020).

Biên lãi ròng NIM tính toán khoản thu nhập lãi từ các khoản cho vay và đầu tư so với số tiền mà ngân hàng phải trả lãi cho các khoản tiền gửi của khách hàng. Đây là một chỉ số quan trọng trong ngành ngân hàng, phản ánh chi phí của các dịch vụ trung gian của ngân hàng và hiệu quả của hoạt động kinh doanh. Một biên lãi ròng cao chứng tỏ ngân hàng đạt được lợi nhuận cao hơn và có sự ổn định tốt hơn (Ongore và Kusa, 2013). Các chỉ số đo lường lợi nhuận bao gồm NIM, ROAA và ROAE phản ánh nên hiệu quả quản lý và hiệu suất chung của ngân hàng và một tỷ lệ lợi nhuận cao hơn cho một thấy hiệu suất hoạt động tốt hơn (Bilal và cộng sự, 2015).

Do đó, trên phương diện kế thừa những nghiên cứu trước, bài khóa luận tiến hành sử dụng 3 hệ số tài chính là ROAA, ROAE và NIM làm các hệ số đại diện cho hiệu quả hoạt động của hệ thống NTHM. Việc sử dụng cách tính chỉ số trung bình của tài sản và VCSH nhằm tính tỷ suất sinh lợi trong giai đoạn theo năm của ngân hàng một cách chính xác hơn và khắc phục được những biến động và thay đổi xảy ra đối với cả tài 9 sản và vốn chủ hữu trong năm tài chính. Ngoài ra, lý do sử dụng chỉ số trung bình là để tránh trường hợp đánh giá quá cao hoặc quá thấp thấp khoản sinh lời bởi cách tính đơn giản của ROA và ROE (Abbas và cộng sự, 2019). TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ VỐN NGÂN HÀNG 2.

Khái niệm về vốn ngân hàng Vốn ngân hàng được định nghĩa là khoảng chênh lệch giữa giá trị tài sản của ngân hàng và các khoản nợ phải trả và được coi là giá trị ròng của ngân hàng hoặc giá trị vốn chủ sở hữu của nó đối với các nhà đầu tư và vốn chủ sở hữu đại diện cho nguồn vốn dài hạn từ các cổ đông, nhà đầu tư và thành viên liên doanh đã góp vốn để đưa ngân hàng vào hoạt động. Vốn chủ sở hữu ban đầu của các ngân hàng thương mại được hình thành từ các nguồn khác nhau: đối với NHTM Nhà nước, đó là vốn được cấp từ ngân sách Nhà nước khi thành lập, trong khi đối với NHTM cổ phần, đó là vốn từ cổ đông thông qua việc mua cổ phần, bao gồm cả cổ phần thường và cổ phần ưu đãi. Mức vốn này được quy định đảm bảo đáp ứng theo mức vốn pháp định. Các thành phần chính của vốn chủ sở hữu của loại hình ngân hàng thương mại bao gồm: vốn điều lệ, vốn chủ sở hữu bổ sung, thặng dư vốn cổ phần, lợi nhuận giữ lại, các quỹ dự trữ và các tài sản nợ khác.

Đây là nguồn tài trợ cốt lõi cho doanh nghiệp, có tính bền vững và lâu dài, đóng vai trò quan trọng trong việc định giá giá trị của ngân hàng. Các NHTM muốn triển khai hoạt động kinh doanh thì trước hết phải có đủ cơ sở nguồn vốn chủ sở hữu hay tiềm lực tài chính mới có thể duy trì hoạt động và phát triển (Huỳnh Thị Hương Thảo, 2018). Theo Athanasoglou và cộng sự (2005) diễn giải, vốn ngân hàng đề cập tới lượng vốn có sẵn để hỗ trợ và thực hiện các hoạt động kinh doanh của ngân hàng và do đó, nó đảm nhận vai trò quan trọng như một mạng lưới an toàn của ngân hàng trong việc phòng tránh các viễn cảnh bất lợi. Vốn chủ sở hữu theo đánh giá của chuẩn mực Basel được xem như là một "tấm đệm" trong việc bảo vệ ngân hàng khỏi những rủi ro tiềm ẩn và đảm bảo sự ổn định cũng như an toàn của ngành ngân hàng trong mọi tình huống.

Do đó, vốn CSH được Basel phân loại thành vốn cấp 1 – thành phần quan trọng nhất trong cấu trúc vốn khi xem xét chỉ số an toàn vốn tối thiểu (Capital Adequacy Ratio - CAR) của ngân hàng. Cơ sở lý thuyết về vốn ngân hàng đến hiệu quả hoạt động của NHTM 2. Lí thuyết của Modigliani và Miller (Modigliani-Miller theorem - M&M theorem) Lí thuyết về vốn của Modigliani và Miller được phát triển bởi 2 nhà kinh tế học Franco Modigliani và Merton Miller ra đời vào năm 1958 được coi là lí thuyết sơ khai nghiên cứu về cấu trúc vốn của công ty và cũng là nền tảng cho các lý thuyết sau ra đời. Theo đó mệnh đề đầu tiên của lý thuyết về cơ bản khẳng định rằng trong điều kiện thị trường hoàn hảo, cơ cấu vốn của một doanh nghiệp không ảnh hưởng gì đến giá trị của doanh nghiệp đó.

Bởi giá trị của một tổ chức được định hình bằng giá trị hiện tại của dòng tiền trong tương lai nên cấu trúc vốn không có ý nghĩa gì đến nó. Bên cạnh đó, mệnh đề 2 của lý thuyết chứng minh rằng chi phí vốn bình quân gia quyền (WACC) vẫn sẽ giữ nguyên khi doanh nghiệp có thay đổi cấu trúc vốn của họ. Tuy vậy, những giả định của một thị trường hoàn hảo như không có chi phí giao dịch hay chi phí phá sản, không có thuế thu nhập doanh nghiệp lẫn thuế và thuế thu nhập cá nhân, thông tin đối xứng, và lãi suất vay bằng lãi suất phi rủi ro là không thực tế với môi trường hoạt động của doanh nghiệp ngoài đời. Do đó, 2 tác giả đã có sự điều chỉnh ở các phiên bản sau dựa vào lý thuyết ban đầu khi thêm vào thuế và chi phí phá sản.

Theo phiên bản điều chỉnh của lý thuyết M&M, khi có thuế thu nhập doanh nghiệp, chi phí nợ vay sẽ được hưởng lợi ích từ lá chắn thuế, nghĩa là lãi suất trả cho các khoản vay được khấu trừ thuế, nhờ đó làm giảm tổng chi phí vốn của doanh nghiệp. Lý thuyết mới cập nhật cũng xem xét về một cấu trúc vốn tối ưu trong đó mức nợ và vốn chủ sở hữu được sử dụng sao cho chi phí vốn tổng thể (WACC) là thấp nhất.