Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Dương Nguyễn Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Diên Vỹ
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Bối cảnh thực tiễn
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.1.4. Sự cần thiết của nghiên cứu tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 1.5.3. Quy trình nghiên cứu
• 1.6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6.1. Những đóng góp về lý thuyết
• 1.6.2. Những đóng góp về thực tiễn
• 1.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Khái niệm tái cấu trúc
• 2.1.2. Sự cần thiết của việc tái cấu trúc ngân hàng thương mại
• 2.1.3. Đo lường tái cấu trúc ngân hàng thương mại
• 2.1.3.1. Tái cấu trúc tài chính
• 2.1.3.2. Tái cấu trúc sở hữu
• 2.1.3.3. Tái cấu trúc hoạt động
• 2.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.2.1. Các lý thuyết về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.2.2. Đo lường hiệu quả tài chính
• 2.3. CÁC LÝ THUYẾT GIẢI THÍCH TÁC ĐỘNG CỦA TÁI CẤU TRÚC ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.3.1. Lý thuyết trung gian tài chính
• 2.3.2. Lý thuyết nguồn lực
• 2.3.3. Lý thuyết người đại diện
• 2.3.4. Lý thuyết vòng đời
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.4.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của NHTM
• 2.4.1.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại trên thế giới
• 2.4.1.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về HQTC của NHTM tại Việt Nam
• 2.4.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.4.2.1. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.2.2. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.2.3. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.2.5. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.5. THẢO LUẬN CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.3. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Tái cấu trúc tài chính
• 3.3.1.1. Tỷ lệ nợ - LTEi,t
• 3.3.1.2. Tỷ lệ nợ xấu - NPLi,t
• 3.3.1.3. Sự hỗ trợ của nhà nước - INTit
• 3.3.1.4. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu - ETAit
• 3.3.1.5. Tỷ lệ an toàn vốn - CARi,t
• 3.3.2. Tái cấu trúc sở hữu
• 3.3.2.1. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài - FORi,t
• 3.3.2.2. Tỷ lệ sở hữu Nhà Nước - STAi,t
• 3.3.2.3. Mua bán và sáp nhập - MVAi,t
• 3.3.2.4. Cổ phần hóa ngân hàng thương mại nhà nước - PRVi,t
• 3.3.3. Tái cấu trúc hoạt động
• 3.3.3.1. Số lượng chi nhánh, phòng giao dịch và máy ATM - EXPi,t
• 3.3.3.2. Số lượng nhân viên ngân hàng - LAB i,t
• 3.3.3.3. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập - CTIi,t
• 3.3.3.4. Tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản - CTAi,t
• 3.3.4. Giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất - RE1i,t
• 3.3.5. Giai đoạn tái cấu trúc thứ hai - RE2i,t
• 3.3.6. Quy mô của ngân hàng - SIZi,t
• 3.3.7. Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế - GDPi,t
• 3.3.8. Tỷ lệ lạm phát - INFi,t
• 3.3.9. Biến trễ hiệu quả tài chính – ROAA_1i,t-1 , ROEA_1 i,t-1, NIM_1 i,t-1
• 3.4. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2007 – 2019
• 4.1.1. Hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2007 – 2019
• 4.1.2. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại cổ phần và ngân hàng thương mại nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2007 - 2019
• 4.1.3. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại có mua bán, sáp nhập và NHTM không mua bán, sáp nhập tại Việt Nam giai đoạn 2007 - 2019
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN ĐỘC LẬP TRONG MÔ HÌNH
• 4.2.1. Tỷ lệ nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu
• 4.2.2. Tỷ lệ nợ xấu
• 4.2.3. Sự hỗ trợ của nhà nước
• 4.2.4. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản
• 4.2.5. Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu
• 4.2.6. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài
• 4.2.7. Tỷ lệ sở hữu nhà nước
• 4.2.8. Hoạt động sáp nhập, mua lại các ngân hàng thương mại
• 4.2.9. Quy mô nhân viên, chi nhánh, phòng giao dịch và máy ATM
• 4.2.10. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập, chi phí hoạt động trên tổng tài sản
• 4.3. PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH
• 4.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TÁI CẤU TRÚC ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.4.1. Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình
• 4.4.2. Kết quả phân tích tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính (ROAA, ROEA, NIM) của các mô hình ước lượng GMM1, GMM2, GMM3
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1.1. Đối với ngân hàng thương mại
• 5.1.1.1. Về hoạt động tái cấu trúc tài chính
• 5.1.1.2. Về hoạt động tái cấu trúc sở hữu
• 5.1.1.3. Về hoạt động tái cấu trúc hoạt động
• 5.1.2. Đối với ngân hàng nhà nước
• 5.2. HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU VÀ CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tái cấu trúc ngân hàng và hiệu quả tài chính

Tái cấu trúc ngân hàng là một quá trình quan trọng nhằm cải thiện hiệu quả hoạt động và tăng cường khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng trong giai đoạn 2007-2019. Kết quả cho thấy, tái cấu trúc tài chính, tái cấu trúc sở hữu, và tái cấu trúc hoạt động đều có ảnh hưởng đáng kể đến các chỉ số tài chính như ROAA, ROEA, và NIM. Đặc biệt, giai đoạn tái cấu trúc thứ hai (2016-2019) đã mang lại sự cải thiện rõ rệt trong hiệu quả tài chính của các ngân hàng.

1.1. Tái cấu trúc tài chính

Tái cấu trúc tài chính bao gồm việc điều chỉnh tỷ lệ nợ, xử lý nợ xấu, và tăng cường vốn chủ sở hữu. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các biến như LTE, NPL, và ETA có tác động đáng kể đến ROAA và ROEA. Việc giảm tỷ lệ nợ xấu và tăng vốn chủ sở hữu đã giúp cải thiện hiệu quả tài chính của các ngân hàng, đặc biệt là trong giai đoạn tái cấu trúc thứ hai.

1.2. Tái cấu trúc sở hữu

Tái cấu trúc sở hữu liên quan đến việc thay đổi cơ cấu sở hữu, bao gồm việc tăng tỷ lệ sở hữu nước ngoài và cổ phần hóa các ngân hàng nhà nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy, FOR và PRV có tác động tích cực đến ROEA và NIM. Điều này cho thấy, việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài và cổ phần hóa đã góp phần nâng cao hiệu quả tài chính của các ngân hàng.

II. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại Việt Nam

Nghiên cứu đã phân tích hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam thông qua các chỉ số như ROAA, ROEA, và NIM. Kết quả cho thấy, hiệu quả tài chính của các ngân hàng có sự biến động đáng kể qua các giai đoạn, đặc biệt là trong thời kỳ khủng hoảng tài chính 2008-2009 và giai đoạn tái cấu trúc 2011-2015. Tuy nhiên, giai đoạn tái cấu trúc thứ hai (2016-2019) đã chứng kiến sự phục hồi và cải thiện rõ rệt trong hiệu quả tài chính của các ngân hàng.

2.1. Hiệu quả tài chính trước và sau tái cấu trúc

Trước giai đoạn tái cấu trúc, hiệu quả tài chính của các ngân hàng ở mức cao nhưng bắt đầu suy giảm từ năm 2011. Giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất (2011-2015) chứng kiến sự sụt giảm đáng kể trong ROAA và ROEA. Tuy nhiên, giai đoạn tái cấu trúc thứ hai (2016-2019) đã mang lại sự cải thiện rõ rệt, đặc biệt là đối với các ngân hàng cổ phần.

2.2. So sánh hiệu quả tài chính giữa các nhóm ngân hàng

Nghiên cứu cũng so sánh hiệu quả tài chính giữa các nhóm ngân hàng khác nhau. Kết quả cho thấy, các ngân hàng cổ phần có ROAA cao hơn so với các ngân hàng nhà nước trong giai đoạn tái cấu trúc thứ hai. Đồng thời, các ngân hàng tham gia mua bán và sáp nhập cũng có hiệu quả tài chính tốt hơn so với các ngân hàng không tham gia hoạt động này.

III. Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính

Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp GMM để phân tích tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả cho thấy, các biến như INT, CAR, và GDP có tác động tích cực đến ROAA và ROEA, trong khi các biến như LTE, NPL, và INF có tác động tiêu cực. Điều này cho thấy, việc tăng cường sự hỗ trợ của nhà nước, nâng cao tỷ lệ an toàn vốn, và duy trì tăng trưởng kinh tế là những yếu tố quan trọng giúp cải thiện hiệu quả tài chính của các ngân hàng.

3.1. Tác động của các biến kinh tế vĩ mô

Các biến kinh tế vĩ mô như GDP và INF có tác động đáng kể đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng. Tăng trưởng kinh tế cao giúp cải thiện ROAA và ROEA, trong khi lạm phát cao lại có tác động tiêu cực. Điều này cho thấy, việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả tài chính của các ngân hàng.

3.2. Tác động của các biến quản lý tài chính

Các biến quản lý tài chính như CAR, ETA, và CTI cũng có tác động đáng kể đến hiệu quả tài chính. Tỷ lệ an toàn vốn cao và chi phí hoạt động thấp giúp cải thiện ROAA và NIM. Điều này cho thấy, việc quản lý hiệu quả các nguồn lực tài chính là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Dương Nguyễn Thanh Tâm (2021) với đề tài "Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam" (chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, mã số 9 34 02 01, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phan Diên Vỹ và TS. Hoàng Ngọc Tiến tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh) đại diện cho một công trình nghiên cứu hàn lâm chuyên sâu, có tính tiên phong trong việc lượng hóa tác động đa chiều của các giai đoạn tái cấu trúc lên hiệu quả tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) tại một nền kinh tế chuyển đổi.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu khởi nguồn từ giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và những bất ổn kinh tế vĩ mô tại Việt Nam. Sau khi tăng trưởng kinh tế đạt đỉnh 8,46% vào năm 2007, kinh tế Việt Nam liên tục suy giảm trong các năm 2008–2009, phục hồi nhẹ vào năm 2010 nhưng tái suy giảm từ năm 2011. Cùng với sự suy thoái kinh tế, những khiếm khuyết nội tại tích tụ nhiều năm của hệ thống ngân hàng bộc lộ nghiêm trọng:

1. Quy mô tín dụng tăng trưởng nóng, đẩy tỷ lệ dư nợ tín dụng/GDP năm 2010 lên mức 116%, vượt xa các quốc gia trong khu vực như Indonesia (35,11%), Ấn Độ (49%), Singapore (85,77%) và Hàn Quốc (105%).
2. Chất lượng tài sản sụt giảm nghiêm trọng; theo báo cáo của các NHTM, nợ xấu toàn hệ thống đến cuối năm 2011 là 82.700 tỷ đồng (chiếm 3,30% tổng dư nợ), nhưng theo đánh giá của tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế Fitch Ratings theo chuẩn mực quốc tế, tỷ lệ này lên tới 13%.
3. Tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro chỉ đạt 26,67% nợ xấu, rất thấp so với chuẩn mực an toàn quốc tế; đồng thời 1% khách hàng lớn chiếm tới 13,6% tổng dư nợ và có hệ số nợ/vốn chủ sở hữu từ 3 lần trở lên; riêng 2.649 khách hàng doanh nghiệp thua lỗ nắm giữ 67.911 tỷ đồng dư nợ (tương đương 2,7% toàn hệ thống).
4. Khả năng sinh lời suy giảm mạnh: năm 2010, ROE toàn ngành chỉ đạt 17,19% và ROA đạt 1,15%, không tương xứng với mức độ rủi ro hệ thống.

Trước thực trạng đó, Chính phủ đã triển khai Đề án 254 (theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012) cho giai đoạn 1 (2011–2015) và Đề án 1058 (theo Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/07/2017) kết hợp Nghị quyết số 42/2017/QH14 cho giai đoạn 2 (2016–2020). Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và quốc tế thường chỉ tiếp cận đơn lẻ một khía cạnh tái cấu trúc hoặc áp dụng mô hình tĩnh trong phạm vi thời gian ngắn; hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tích hợp cả 3 trụ cột (tái cấu trúc tài chính, tái cấu trúc sở hữu, tái cấu trúc hoạt động) trong một chu kỳ dài 13 năm (2007–2019) bao hàm cả giai đoạn trước và hai giai đoạn tái cấu trúc với mô hình kinh tế lượng động kiểm soát triệt để nội sinh.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định hệ thống các giả thuyết khoa học:

• RQ1: Hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam biến động như thế nào qua các mốc thời gian 2007–2011, 2012–2015 và 2016–2019, cũng như giữa các nhóm sở hữu và nhóm M&A?
• RQ2: Mức độ và chiều hướng tác động của từng nhân tố thuộc hoạt động tái cấu trúc (tài chính, sở hữu, hoạt động) đến hiệu quả tài chính của các NHTM như thế nào?
• RQ3: Những hàm ý chính sách chuẩn xác nào cần được đề xuất cho Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các NHTM nhằm nâng cao năng lực tài chính và tính bền vững của hệ thống?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1 (Tái cấu trúc tài chính): Đòn bẩy nợ (LTE) và nợ xấu (NPL) tác động ngược chiều (-); hỗ trợ nhà nước qua VAMC (INT), vốn chủ sở hữu (ETA) và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) tác động cùng chiều (+) đến hiệu quả tài chính.
• H2 (Tái cấu trúc sở hữu): Sở hữu nước ngoài (FOR) và cổ phần hóa (PRV) tác động cùng chiều (+); sở hữu nhà nước (STA) và hoạt động sáp nhập mua lại (MVA) tác động ngược chiều (-) đến hiệu quả tài chính trong ngắn và trung hạn.
• H3 (Tái cấu trúc hoạt động): Mở rộng mạng lưới (EXP) và quy mô lao động (LAB) tác động cùng chiều (+); tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CTI) và tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản (CTA) tác động ngược chiều (-) đến hiệu quả tài chính.
• H4 (Yếu tố giai đoạn và vĩ mô): Giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất (RE1) tác động suy giảm (-); giai đoạn tái cấu trúc thứ hai (RE2) và tăng trưởng GDP tác động cải thiện (+); lạm phát (INF) tác động tiêu cực (-) đến hiệu quả tài chính.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp 6 lý thuyết trụ cột: Lý thuyết Quyền lực thị trường (Market Power Theory), Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả (Efficient Structure Theory), Lý thuyết Trung gian tài chính (Financial Intermediation Theory), Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory), Lý thuyết Dựa trên nguồn lực (Resource-Based View), và Lý thuyết Vòng đời doanh nghiệp (Life-Cycle Theory).

Phạm vi nghiên cứu bao gồm mẫu dữ liệu bảng cân đối gồm 30 NHTM trong nước (chiếm hơn 80% tổng tài sản toàn hệ thống NHTM Việt Nam) trong chu kỳ 13 năm liên tục từ 2007 đến 2019 (390 quan sát bank-year), đo lường thông qua 3 chỉ tiêu hiệu quả tài chính: Tỷ suất sinh lời trên tài sản bình quân (ROAA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân (ROEA), và Thu nhập lãi thuần biên (NIM).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về hiệu quả tài chính ngân hàng và tái cấu trúc chia thành hai nhánh nghiên cứu chính:

Nhánh 1: Đo lường và so sánh hiệu quả tài chính ngân hàng. Nhiều công trình sử dụng phương pháp phi tham số Phân tích bao dữ liệu (DEA) như Can và Ariff (2008) khảo sát tại 4 quốc gia Đông Á (Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan, Philippines), chứng minh tái cấu trúc làm dịch chuyển biên hiệu quả kỹ thuật; Nguyễn Việt Hùng (2008), Liễu Thu Trúc và Võ Thành Danh (2012), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn Phương Thanh (2016) áp dụng DEA để đo lường hiệu quả quy mô của hệ thống NHTM Việt Nam. Nhóm nghiên cứu sử dụng kiểm định tham số t-test như Cornett và cộng sự (2010a) tại 16 quốc gia châu Á, Bilal và Amin (2015) tại Pakistan, Nguyễn Phạm Nhã Trúc và Nguyễn Phạm Thiên Thanh (2015) tại Việt Nam, tập trung so sánh hiệu quả trước – sau biến cố khủng hoảng hoặc giữa ngân hàng quốc doanh và tư nhân.

Nhánh 2: Tác động của các biện pháp tái cấu trúc đến hiệu quả sinh lời. Nền tảng lý luận của Dziobek và Pazarbasioglu (1998) từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) chỉ ra rằng các biện pháp can thiệp xử lý nợ xấu và tái cấp vốn giúp phục hồi khả năng thanh khoản và sinh lời của ngân hàng. Kithinji và cộng sự (2017) khảo sát hệ thống ngân hàng Kenya khẳng định tái cấu trúc tài sản và tái cấu trúc vốn cải thiện hiệu quả tài chính rõ rệt. Về khía cạnh tái cấu trúc tài chính, Osoro (2014) và Hsiao và cộng sự (2010) chứng minh việc điều chỉnh cơ cấu đòn bẩy nợ và tỷ lệ an toàn vốn quyết định mức sinh lời. Về tái cấu trúc sở hữu, Williams và Nguyen (2005) nghiên cứu các ngân hàng Đông Nam Á sau khủng hoảng 1997, Berger và cộng sự (2005) tại Argentina, Lin và Zhang (2009) tại Trung Quốc, Badreldin và Kalhoefer (2009) tại Ai Cập, Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) tại Đông Á chỉ ra rằng tư nhân hóa và tham gia của đối tác chiến lược nước ngoài nâng cao hiệu quả quản trị, trong khi M&A ngắn hạn có thể gây xáo trộn tổ chức. Về tái cấu trúc hoạt động, Samina và Zaman (2015), AlAli (2020) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tái cơ cấu nhân sự và kiểm soát chi phí vận hành. Tại Việt Nam, Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2015), Võ Xuân Vinh và Nguyễn Hữu Huân (2018) đã kiểm định một số biến thể tái cơ cấu nhưng khung dữ liệu dừng lại ở giai đoạn sớm (trước 2015).

Các tranh luận học thuật nổi bật (Academic Debates):

• Tranh luận 1 (Hiệu ứng M&A ngân hàng): Một trường phái (Dziobek & Pazarbasioglu, 1998; Kithinji et al., 2017) cho rằng M&A tạo ra tính kinh tế nhờ quy mô (economies of scale) và gia tăng thị phần tức thì. Ngược lại, trường phái thứ hai (Thoraneenitiyan & Avkiran, 2009; Patti & Hardy, 2005) lập luận rằng M&A bắt buộc hoặc M&A mang tính giải cứu tại các thị trường mới nổi buộc ngân hàng lành mạnh gánh vác danh mục nợ xấu của ngân hàng yếu kém, dẫn đến suy giảm hiệu quả sinh lời trong trung hạn do chi phí tích hợp văn hóa và rủi ro chuyển giao.
• Tranh luận 2 (Sở hữu nhà nước vs. Sở hữu tư nhân/nước ngoài): Lý thuyết Người đại diện (Jensen & Meckling, 1976) và nghiên cứu của Berger và cộng sự (2005) khẳng định ngân hàng sở hữu tư nhân và nước ngoài vượt trội về năng lực phân bổ vốn và tối ưu hóa chi phí. Tuy nhiên, quan điểm đối lập cho rằng trong các nền kinh tế đang phát triển, ngân hàng nhà nước (NHTM_NN) tận dụng lợi thế quy mô mạng lưới, uy tín thương hiệu được chính phủ bảo trợ ngầm và khả năng tiếp cận nguồn vốn giá rẻ nên đạt biên lãi thuần (NIM) và ROEA cao hơn ngân hàng tư nhân trong thời kỳ bất ổn.

Vị thế nghiên cứu (Research Positioning): Luận án định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam bao phủ trọn vẹn hai đề án tái cơ cấu quốc gia (Đề án 254 và Đề án 1058), so sánh trực diện với các nghiên cứu quốc tế của Can và Ariff (2008) tại Đông Á và Kithinji và cộng sự (2017) tại châu Phi, từ đó xác lập bằng chứng thực nghiệm về tính hai mặt của quá trình tái cơ cấu trong điều kiện đặc thù của thị trường tài chính Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế tài chính kinh điển trong môi trường thể chế đặc thù của Việt Nam:

1. Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả (Efficient Structure - ES) do Demsetz (1973) khởi xướng và phát triển bởi Al-Muharrami và Matthews (2009) về hiệu quả X (X-efficiency) cùng Olweny và Shipho (2011) về hiệu quả quy mô: Luận án chứng minh hiệu quả tài chính ngân hàng được quyết định bởi năng lực quản trị nội bộ (kiểm soát chi phí CTI, quản trị rủi ro nợ xấu NPL, nâng cao năng suất lao động LAB) hơn là việc đơn thuần dựa vào vị thế thị trường.
2. Lý thuyết Quyền lực thị trường (Market Power - MP) gồm giả thuyết SCP (Bain, 1951) và RMP (Hymer, 1970; Berger, 1995): Luận án khẳng định các ngân hàng thương mại nhà nước duy trì được NIM và ROEA cao trong các giai đoạn đầu nhờ ưu thế chi phối thị phần tiền gửi và mạng lưới chi nhánh truyền thống rộng lớn.
3. Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Đóng góp thực nghiệm cho thấy việc giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước (STA), thúc đẩy cổ phần hóa (PRV) và nâng cao tỷ lệ sở hữu nước ngoài (FOR) giúp giảm thiểu chi phí đại diện, cải thiện kỷ luật thị trường và tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROAA).
4. Lý thuyết Trung gian tài chính (Diamond, 1984): Làm sáng tỏ cơ chế can thiệp của Nhà nước thông qua định chế mua bán nợ đặc thù (VAMC) như một công cụ làm sạch bảng cân đối kế toán tạm thời, giải phóng năng lực cung ứng tín dụng cho nền kinh tế.

       BẢNG MA TRẬN GIẢ THUYẾT VÀ KỲ VỌNG DẤU CỦA CÁC BIẾN ĐỘC LẬP

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 3 nhóm hoạt động tái cấu trúc:

• Tái cấu trúc tài chính ($FIR_{i,t}$): Tỷ lệ nợ phải trả/Vốn chủ sở hữu ($LTE_{i,t}$), Tỷ lệ nợ xấu ($NPL_{i,t}$), Sự hỗ trợ của Nhà nước qua bán nợ nhận trái phiếu đặc biệt VAMC ($INT_{i,t}$), Tỷ lệ vốn chủ sở hữu/Tổng tài sản ($ETA_{i,t}$), và Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu ($CAR_{i,t}$).
• Tái cấu trúc sở hữu ($OWR_{i,t}$): Tỷ lệ sở hữu nước ngoài ($FOR_{i,t}$), Tỷ lệ sở hữu Nhà nước ($STA_{i,t}$), Hoạt động mua bán sáp nhập ($MVA_{i,t}$ - biến giả nhận giá trị 1 nếu có tham gia M&A), Cổ phần hóa NHTM nhà nước ($PRV_{i,t}$).
• Tái cấu trúc hoạt động ($OPR_{i,t}$): Quy mô mạng lưới gồm chi nhánh, phòng giao dịch và ATM ($EXP_{i,t}$), Số lượng lao động ($LAB_{i,t}$), Tỷ lệ chi phí trên thu nhập ($CTI_{i,t}$), Tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản ($CTA_{i,t}$).

Mô hình hồi quy động tổng quát có dạng:

$$FNP_{i,t} = \alpha_0 + \alpha_1 FNP_{i,t-1} + \sum_{j=1}^5 \beta_j FIR_{j,i,t} + \sum_{k=1}^4 \gamma_k OWR_{k,i,t} + \sum_{m=1}^4 \delta_m OPR_{m,i,t} + \sum_{n=1}^5 \theta_n CTRL_{n,i,t} + \varepsilon_{i,t}$$

Trong đó, $FNP_{i,t} \in {ROAA_{i,t}, ROEA_{i,t}, NIM_{i,t}}$; $FNP_{i,t-1}$ là biến trễ của hiệu quả tài chính nhằm phản ánh tính quán tính (profit persistence); $CTRL$ đại diện cho các biến kiểm soát giai đoạn tái cấu trúc ($RE1, RE2$), quy mô ngân hàng ($SIZ$), tăng trưởng kinh tế ($GDP$) và lạm phát ($INF$).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập trong bối cảnh hệ thống ngân hàng tại thị trường mới nổi đang thực thi chuyển đổi số, chịu sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan thanh tra giám sát ngân hàng và áp dụng lộ trình tiệm cận chuẩn mực Basel II.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) với phương pháp tiếp cận suy diễn (deductive approach), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính và mô hình hóa kinh tế lượng định lượng cao cấp. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được xây dựng trên dữ liệu vi mô cấp ngân hàng (bank-level) lồng ghép với các cú sốc chính sách theo giai đoạn và các biến số vĩ mô cấp quốc gia (macro-level).

Mẫu nghiên cứu gồm 30 NHTM cổ phần và NHTM nhà nước tại Việt Nam hoạt động liên tục trong suốt giai đoạn 2007–2019. Tiêu chí lựa chọn mẫu: Các NHTM có đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên liên tục 13 năm, đại diện cho hơn 80% tổng tài sản toàn ngành. Tiêu chí loại trừ: Loại trừ các NHTM bị mua lại bắt buộc với giá 0 đồng (Ngân hàng Dầu khí Toàn cầu - GPBank, Ngân hàng Đại Dương - OceanBank, Ngân hàng Xây dựng - CBBank) và NHTM CP Bảo Việt do bị đặt dưới tình trạng kiểm soát đặc biệt và không công bố đầy đủ số liệu tài chính liên tục.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 6 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp từ BCTC kiểm toán theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), báo cáo thường niên của 30 NHTM, báo cáo thường niên của NHNN, số liệu của Tổng cục Thống kê và World Bank.
2. Kiểm tra tính toàn vẹn của dữ liệu và đồng nhất hóa các chỉ tiêu kế toán qua các thời kỳ ban hành Quyết định số 16/2007/QĐ-NHNN và Văn bản hợp nhất số 02/VBHN-NHNN.
3. Phân tích thống kê mô tả, phân tích ma trận tương quan Pearson để kiểm tra sớm hiện tượng đa cộng tuyến (hệ số tương quan giữa các biến độc lập đều < 0,8; VIF < 5).
4. Thực hiện kiểm định Independent Samples t-test nhằm đánh giá sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về $ROAA, ROEA, NIM$ giữa các phân nhóm: NHTM_NN vs. NHTM_CP; NHTM_MA vs. NHTM_NO trong 3 giai đoạn (trước tái cấu trúc 2007–2011, tái cấu trúc giai đoạn 1: 2012–2015, tái cấu trúc giai đoạn 2: 2016–2019).
5. Ước lượng hồi quy dữ liệu bảng qua các mô hình POLS, FEM, REM và thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình: F-test (chọn FEM thay vì POLS với $p < 0,01$), Breusch-Pagan LM test (chọn REM thay vì POLS với $p < 0,01$), Hausman test (chọn FEM thay vì REM với $p < 0,01$).
6. Nhận diện các khuyết tật mô hình: Kiểm định Modified Wald phát hiện phương sai sai số thay đổi ($p < 0,001$), kiểm định Wooldridge phát hiện hiện tượng tự tương quan bậc một ($p < 0,001$), đồng thời xuất hiện tính nội sinh (endogeneity) do sự hiện diện của biến trễ hiệu quả tài chính và mối quan hệ hai chiều giữa nợ xấu/vốn chủ sở hữu với khả năng sinh lời. Luận án lựa chọn phương pháp Ước lượng Men tổng quát hệ thống hai bước (Two-step System GMM) phát triển bởi Blundell và Bond (1998) trên phần mềm Stata 13 làm phương pháp ước lượng chuẩn mực cuối cùng.

                    QUY TRÌNH KIỂM ĐỊNH KINH TẾ LƯỢNG LỰA CHỌN MÔ HÌNH
           Kiểm định F-test ($p < 0,01$)        Kiểm định Breusch-Pagan ($p < 0,01$)
                               Kiểm định Hausman ($p < 0,01$)

Data và phân tích

Đặc tính mẫu thể hiện sự phân hóa sâu sắc qua các chỉ số thống kê mô tả:

• Tỷ lệ $LTE$ trung bình toàn hệ thống là 13,01 lần (thấp nhất 2,86 lần, cao nhất 44,22 lần).
• Tỷ lệ nợ xấu ($NPL$) trung bình 2,42% (dao động từ 0,27% đến 11,40%).
• Tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$) trung bình toàn ngành đạt 12,47% (từ 8,05% đến 28,44%).
• Tỷ lệ sở hữu nhà nước ($STA$) bình quân đạt 24,68% trong khi sở hữu nước ngoài ($FOR$) đạt 10,65%.
• Tỷ lệ $CTI$ bình quân ở mức 53,24% và $CTA$ bình quân đạt 1,64%.

Kiểm định tính vững của mô hình System GMM được đảm bảo qua các tiêu chuẩn thống kê nghiêm ngặt:

• Kiểm định Arellano-Bond: $AR(1)$ có giá trị $p < 0,05$ (bác bỏ giả thuyết không có tự tương quan bậc 1), $AR(2)$ có giá trị $p > 0,05$ ($p \approx 0,214 - 0,643$, chấp nhận giả thuyết không có tự tương quan bậc 2).
• Kiểm định Sargan / Hansen về tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh (over-identifying restrictions): giá trị $p > 0,10$ ($p \approx 0,185 - 0,452$), khẳng định các biến công cụ được sử dụng là hoàn toàn hợp lệ và mô hình không bị quá nhận dạng.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thống kê mô tả, kiểm định t-test và hồi quy System GMM mang lại các phát hiện thực nghiệm mang tính bước ngoặt:

        DIỄN BIẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH TRUNG BÌNH CỦA 30 NHTM VIỆT NAM (2007 - 2019)

1. Quy luật hình chữ U (J-curve / S-curve dip) của hiệu quả tài chính qua các giai đoạn tái cấu trúc: Hiệu quả tài chính trung bình của 30 NHTM đạt mức cao trong giai đoạn trước tái cấu trúc 2007–2011 ($ROAA = 1,26%$; $ROEA = 13,76%$; $NIM = 3,74%$), nhưng sụt giảm chạm đáy trong giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất 2012–2015 ($ROAA = 0,68%$; $ROEA = 7,54%$; $NIM = 2,89%$). Bước sang giai đoạn tái cấu trúc thứ hai 2016–2019, hiệu quả tài chính có sự phục hồi mạnh mẽ ($ROAA = 1,02%$; $ROEA = 12,41%$; $NIM = 3,18%$) và bứt phá trong năm 2019. Hệ số hồi quy biến $RE1$ mang dấu âm có ý nghĩa thống kê đối với $NIM$ ($\beta = -0,0018, p < 0,05$), trong khi biến $RE2$ tác động dương có ý nghĩa thống kê rất cao lên cả $ROAA$ ($\beta = 0,0028, p < 0,01$), $ROEA$ ($\beta = 0,0288, p < 0,01$) và $NIM$ ($\beta = 0,0029, p < 0,01$).
2. Sự hoán đổi vị thế hiệu quả sinh lời giữa NHTM_CP và NHTM_NN: Kiểm định t-test chỉ ra trước tái cấu trúc, NHTM_CP có $ROAA$ cao hơn NHTM_NN ($1,33%$ so với $1,00%$, $p < 0,05$), nhưng lại có $ROEA$ thấp hơn ($13,01%$ so với $16,84%$, $p < 0,01$) và $NIM$ thấp hơn ($3,67%$ so với $4,05%$). Trong giai đoạn 1, cả hai nhóm đều suy thoái. Tuy nhiên, đến giai đoạn 2 (2016–2019), NHTM_CP đã bứt phá ngoạn mục: $ROAA$ của NHTM_CP đạt $1,05%$, chính thức vượt qua NHTM_NN ($0,85%$, $p < 0,05$), đồng thời khoảng cách $NIM$ giữa NHTM_CP ($3,17%$) và NHTM_NN ($3,23%$) được thu hẹp tiệm cận.
3. Hiệu ứng pha loãng và tổn thương từ hoạt động M&A (MVA): Các ngân hàng tham gia M&A ($NHTM_MA$) có hiệu quả tài chính thấp hơn nhóm không tham gia ($NHTM_NO$). Hệ số hồi quy của biến $MVA$ tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến $ROAA$ ($\beta = -0,0014, p < 0,05$) và $ROEA$ ($\beta = -0,0134, p < 0,05$). Thực tế giai đoạn 2011–2015 chứng kiến các NHTM quy mô tốt phải tiếp nhận sáp nhập các NHTM yếu kém theo chủ trương cơ cấu lại (như Sacombank sáp nhập SouthernBank, SHB sáp nhập Habubank, SCB hợp nhất 3 ngân hàng), dẫn đến việc phải san sẻ rủi ro, gánh vác khối nợ xấu tồn đọng khiến hiệu quả sinh lời của ngân hàng sau sáp nhập bị kéo giảm nghiêm trọng trước khi có dấu hiệu cải thiện dần vào cuối giai đoạn 2.
4. Tác động của các biến tái cấu trúc tài chính, sở hữu và hoạt động:
   • Các biến có tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$ và $p < 0,05$): Quán tính hiệu quả kỳ trước ($ROAA_1, ROEA_1, NIM_1$), Can thiệp xử lý nợ qua VAMC ($INT$), Vốn chủ sở hữu ($ETA$), An toàn vốn ($CAR$), Cổ phần hóa ($PRV$), Quy mô lao động ($LAB$), Tăng trưởng kinh tế ($GDP$).
   • Các biến có tác động ngược chiều (-) có ý nghĩa thống kê: Đòn bẩy nợ ($LTE$), Nợ xấu ($NPL$), Sở hữu nhà nước ($STA$), Tỷ lệ chi phí trên thu nhập ($CTI$), Tỷ lệ chi phí trên tổng tài sản ($CTA$), Lạm phát ($INF$).

       BẢNG KẾT QUẢ HỒI QUY SYSTEM GMM TÁC ĐỘNG CỦA CÁC BIẾN LÊN ROAA, ROEA, NIM
Ghi chú: *** p < 0,01; ** p < 0,05; * p < 0,10.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình phát triển ngân hàng theo chiều sâu (chất lượng vốn, quản trị chi phí) vượt trội so với phát triển chiều rộng; bổ sung cơ sở thực nghiệm cho Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.
• Hàm ý thực tiễn quản trị NHTM:
  1. Tái cấu trúc tài chính: Tăng cường năng lực vốn tự có để đáp ứng chuẩn mực Basel II (hiện thực hóa qua tác động tích cực của $CAR$ và $ETA$); kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ đòn bẩy $LTE$; chủ động trích lập dự phòng và tất toán trái phiếu VAMC trước hạn nhằm giải phóng tài sản sinh lời.
  2. Tái cấu trúc sở hữu: Đẩy mạnh đa dạng hóa cấu trúc sở hữu, thu hút nhà đầu tư chiến lược nước ngoài ($FOR$) để tiếp nhận chuyển giao công nghệ quản trị rủi ro; minh bạch hóa cơ cấu cổ đông để triệt tiêu hoàn toàn tình trạng sở hữu chéo.
  3. Tái cấu trúc hoạt động: Chuyển dịch chiến lược từ mở rộng mạng lưới vật lý ($EXP$) sang số hóa quy trình hoạt động (Digital Banking), tối ưu hóa quy mô lao động ($LAB$) thông qua đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, kiểm soát triệt để tỷ lệ chi phí trên thu nhập ($CTI < 40%$) và chi phí hoạt động trên tài sản ($CTA$).
• Hàm ý điều hành chính sách vĩ mô (NHNN & Chính phủ):
  1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý xử lý nợ xấu, thể chế hóa các quy định tại Nghị quyết 42/2017/QH14 thành luật định lâu dài nhằm thúc đẩy thị trường mua bán nợ thứ cấp vận hành minh bạch theo nguyên tắc thị trường.
  2. Xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính đặc thù và có lộ trình tái cơ cấu giãn tiến độ hợp lý đối với các ngân hàng tự nguyện nhận sáp nhập tổ chức tín dụng yếu kém, tránh gây sốc giảm lợi nhuận ngắn hạn cho ngân hàng nhận sáp nhập.
  3. Đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa ($PRV$) các NHTM nhà nước lớn (như Agribank), giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước xuống mức hợp lý nhằm gia tăng tính tự chủ kinh doanh và tính thanh khoản trên thị trường vốn.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu (Limitations):

1. Mẫu nghiên cứu 30 ngân hàng chưa thể bao phủ 100% các tổ chức tín dụng do phải loại trừ các NHTM kiểm soát đặc biệt (mua lại 0 đồng) vì lý do bảo mật và thiếu hụt dữ liệu kế toán công khai liên tục.
2. Chưa sử dụng các chỉ số đo lường hiệu quả thị trường như Tobin's Q hay Marris do tại thời điểm nghiên cứu (2007–2019), một số lượng đáng kể NHTM trong mẫu chưa niêm yết cổ phiếu trên sàn giao dịch chứng khoán (HOSE, HNX, UPCoM).
3. Yếu tố công nghệ số và Fintech – một cấu phần then chốt của tái cấu trúc hoạt động trong giai đoạn cách mạng công nghiệp 4.0 – chưa được định lượng thành biến số độc lập chuyên biệt do hạn chế công bố thông tin trong BCTC giai đoạn 2007–2015.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung dữ liệu chuỗi thời gian sang giai đoạn 2020–2025 nhằm đánh giá tác động kép của đại dịch COVID-19, việc áp dụng chuẩn mực Basel III và chuẩn mực kế toán tài chính quốc tế IFRS 9 đến hiệu quả tái cơ cấu.
2. Ứng dụng kết hợp phương pháp tham số biên ngẫu nhiên (SFA) và DEA hai giai đoạn tích hợp thuật toán Bootstrap để so sánh độ nhạy của hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
3. Đưa các chỉ số về Mức độ chuyển đổi số (Digital Banking Index), Tỷ lệ đầu tư công nghệ/Tổng chi phí và Quản trị rủi ro ESG (Environmental, Social, Governance) vào mô hình thực nghiệm như các nhân tố điều tiết (moderating variables) định hình hiệu quả ngân hàng hiện đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Công trình thiết lập một hệ quy chiếu thực nghiệm chuẩn mực về tái cấu trúc ngân hàng tại Việt Nam, cung cấp bộ dữ liệu bảng 13 năm và mô hình System GMM làm tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học và các viện nghiên cứu kinh tế – tài chính.
• Tác động ngành và hệ thống ngân hàng (Industry Transformation): Luận án cung cấp bằng chứng định lượng rõ ràng giúp ban điều hành các NHTM hoạch định chiến lược kinh doanh: chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng dư nợ và đòn bẩy sang mô hình tăng trưởng dựa trên vốn tự có vững mạnh, tối ưu hóa năng suất lao động và kiểm soát chi phí hoạt động.
• Tác động chính sách quốc gia (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho các cơ quan hoạch định chính sách (Ban Kinh tế Trung ương, Văn phòng Chính phủ, NHNN) trong việc đánh giá tổng kết Đề án 254 và Đề án 1058, đồng thời xây dựng chiến lược cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2021–2030.

---

Đối tượng hưởng lợi

                              CƠ CẤU ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI VÀ GIÁ TRỊ ỨNG DỤNG

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả (Efficient Structure Theory) của Demsetz (1973) trong môi trường ngân hàng chuyển đổi. Luận án chỉ ra rằng hiệu quả sinh lời không bắt nguồn thụ động từ cấu trúc thị trường tập trung (Market Power) mà được kiến tạo chủ động thông qua nỗ lực tái cấu trúc nội sinh: nâng cao tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$), năng suất lao động ($LAB$), xử lý nợ xấu ($NPL$) và tinh gọn chi phí ($CTI$).

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu sử dụng OLS tĩnh (Osoro, 2014; Kithinji et al., 2017) hoặc DEA thuần túy (Can & Ariff, 2008; Phan Thị Hằng Nga & Nguyễn Phương Thanh, 2016), luận án tạo đột phá khi sử dụng mô hình Two-step System GMM (Blundell & Bond, 1998) trên dữ liệu bảng 13 năm (2007–2019). Phương pháp này kiểm soát đồng thời hiện tượng phương sai thay đổi, tự tương quan chuỗi và đặc biệt là tính nội sinh phát sinh từ mối quan hệ hai chiều giữa rủi ro tài chính và tỷ suất sinh lời.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là tác động tiêu cực của hoạt động M&A ($MVA$) đối với tỷ suất sinh lời ($ROAA$ mang hệ số $\beta = -0,0014, p < 0,05$; $ROEA$ mang hệ số $\beta = -0,0134, p < 0,05$). Ngược lại với kỳ vọng lý thuyết về tính kinh tế theo quy mô, tại Việt Nam giai đoạn 2011–2015, M&A mang tính chất "giải cứu bắt buộc" khiến các NHTM lành mạnh bị suy giảm hiệu quả tài chính do gánh nặng nợ xấu và chi phí xử lý hệ thống từ các ngân hàng yếu kém sáp nhập vào.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ thang đo 17 biến số, nguồn trích xuất dữ liệu BCTC, quy trình làm sạch dữ liệu, cú pháp kiểm định mô hình (F-test, Breusch-Pagan, Hausman, Arellano-Bond, Hansen test) trên phần mềm Stata 13, đảm bảo khả năng tái lập và nhân rộng nghiên cứu 100% cho các mẫu dữ liệu khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo ra sao? Trả lời: Chương trình 10 năm tập trung vào 3 hướng chính: (1) Mô hình hóa tác động của Ngân hàng số và Fintech đến tái cấu trúc hoạt động; (2) Tích hợp rủi ro khí hậu và khung chuẩn ESG vào mô hình an toàn vốn và sinh lời ngân hàng; (3) Nghiên cứu hiệu ứng lan truyền rủi ro hệ thống (Systemic Risk Contagion) hậu tái cơ cấu sở hữu chéo.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Nguyễn Thanh Tâm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh thực nghiệm 13 năm (2007–2019) về sự biến thiên của hiệu quả tài chính ($ROAA, ROEA, NIM$) qua 3 giai đoạn: trước tái cấu trúc, tái cấu trúc giai đoạn 1 (suy thoái tạo đáy) và tái cấu trúc giai đoạn 2 (phục hồi mạnh mẽ).
2. Lượng hóa chi tiết tác động của 3 trụ cột tái cấu trúc (tài chính, sở hữu, hoạt động), chỉ ra vai trò then chốt của tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$), xử lý nợ xấu qua $VAMC$, năng suất lao động ($LAB$) và kiểm soát chi phí ($CTI, CTA$).
3. Bác bỏ giả định M&A luôn tạo giá trị tức thì trong ngắn hạn, cung cấp bằng chứng về sự tổn thương tài chính của ngân hàng nhận sáp nhập trong các thương vụ mang tính giải cứu.
4. Chứng minh sự bứt phá vượt trội về năng lực sinh lời ($ROAA$) của khối NHTM cổ phần so với khối NHTM nhà nước trong giai đoạn tái cấu trúc thứ hai.
5. Ứng dụng thành công phương pháp kinh tế lượng động Two-step System GMM, xử lý triệt để các khuyết tật mô hình và tính nội sinh của dữ liệu ngân hàng Việt Nam.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách khả thi, toàn diện cho NHNN và ban lãnh đạo các NHTM nhằm nâng cao tính lành mạnh tài chính và phát triển bền vững hệ thống ngân hàng quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU Để giới thiệu khái quát vấn đề nghiên cứu của luận án, trong chương này tác giả trình bày: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, quy trình thực hiện nghiên cứu và bố cục của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh thực tiễn Hệ thống ngân hàng là kênh trung chuyển nguồn vốn nhàn rỗi sang nguồn vốn đầu tư. Với chức năng trung gian tín dụng, nghiệp vụ huy động vốn, cho vay và đầu tư của ngân hàng thương mại (NHTM) đã góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia và thúc đẩy sự lưu thông hàng hóa thông qua các dịch vụ thanh toán của NHTM.

Chính vì vậy, sự phát triển của hệ thống NHTM và sự phát triển của nền kinh tế có mối tương quan chặt chẽ với nhau. Tăng trưởng kinh tế của Việt Nam năm 2007 đạt mức cao nhất cho tới nay ở mức 8. Tuy nhiên sau đó, trong bối cảnh khủng hoảng tài chính nổ ra tại Mỹ vào năm 2008 và lan rộng ra nhiều nước trên thế giới, tình hình kinh tế vĩ mô của Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn. Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế liên tục giảm vào những năm 2008 và 2009.

Sang năm 2010, nền kinh tế có dấu hiệu phục hồi nhưng từ năm 2011 tăng trưởng kinh tế lại suy giảm trở lại.1: Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2007 – 2019 Nguồn: Ngân hàng thế giới Cùng với những khó khăn của nền kinh tế trong giai đoạn này, những tồn tại, hạn chế của hệ thống ngân hàng Việt Nam được tích tụ trong nhiều năm có nguy cơ gây mất an toàn hoạt động của hệ thống NHTM và ảnh hưởng đến nền kinh tế vĩ mô. Tín dụng cho nền kinh tế tăng nhanh nhưng chất lượng tín dụng của các NHTM thấp. Theo báo cáo của các NHTM, đến cuối năm 2011 nợ xấu của toàn hệ thống là 82.700 tỷ đồng tương đương 3.30% tổng dư nợ cho nền kinh tế. Nếu phân loại nợ theo chuẩn mực quốc tế thì tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM có thể lên tới 2 chữ số (Tổ chức xếp hạng Fitch Rating đánh giá ở mức 13%).

Đến cuối năm 2011, dự phòng rủi ro (dự phòng cụ thể và dự phòng chung) tương đương 26.67% nợ xấu (theo nợ xấu của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng), thấp hơn so với nhiều nước. Tỷ lệ này còn thấp hơn nhiều nếu phân loại nợ theo tiêu chuẩn quốc tế. Hơn nữa, tỷ lệ tổng dư nợ tín dụng so với GDP đến cuối năm 2010 là 116%, cao hơn các nước : Indonesia là 35.11%, Ấn Độ 49%, Hàn Quốc 105%, Singapore 85. Mặt khác, hệ thống doanh nghiệp phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng nhưng hiệu quả kinh doanh thấp, tài chính 3 kém lành mạnh: theo số liệu giám sát đến cuối năm 2011 của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng, chỉ tính riêng 2,649 khách hàng thua lỗ có tổng dư nợ tín dụng 67,911 tỷ đồng tương đương 2.7% tổng dư nợ tín dụng của toàn ngành; 1% khách hàng vay ngân hàng chiếm 13.6% tổng dư nợ tín dụng có hệ số nợ so vốn chủ sở hữu từ 3 lần trở lên.

Theo quy định của Nghị định của Chính phủ số 141/2006/NĐ-CP các NHTM phải đáp ứng mức vốn điều lệ tối thiểu là 3.000 tỷ đồng đến cuối năm 2010, tuy nhiên đến cuối năm 2011 còn 3 NHTM chưa đáp ứng được mức vốn tối thiểu nói trên và số NHTM có mức vốn điều lệ dưới 5. Hiệu quả tài chính của các hệ thống NHTM ở mức khá thấp so với mức độ rủi ro cũng như các ngân hàng trong khu vực và trên thế giới. Năm 2010, chênh lệch thu nhập, chi phí so với vốn chủ sở hữu (ROE) là 17.19% và chênh lệch thu nhập, chi phí so với tài sản có (ROA) chỉ ở mức 1. Trước những yếu kém của nền kinh tế và hệ thống ngân hàng cũng như yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Ðảng (Khóa XI) đã ra Kết luận số 10-KL/TW ngày 18/10/2011 nêu rõ “Trong 5 năm tới, cần tập trung vào ba lĩnh vực quan trọng nhất: Tái cơ cấu đầu tư với trọng tâm là đầu tư công; cơ cấu lại thị trường tài chính với trọng tâm là tái cơ cấu hệ thống NHTM và các tổ chức tài chính; tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước mà trọng tâm là các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước”.

Ðầu năm 2012, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 01/NQ-CP về những giải pháp chủ yếu chỉ đạo, điều hành thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2012 với trọng tâm chỉ đạo điều hành là thực hiện các giải pháp kiềm chế lạm phát, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô; thực hiện tái cơ cấu nền kinh tế, bắt đầu từ tái cơ cấu đầu tư, tái cơ cấu doanh nghiệp và tái cơ cấu hệ thống tài chính - ngân hàng. Đề án 254 tái cấu trúc hệ thống các TCTD tại Việt Nam giai đoạn 1 từ năm 2011 – 2015 ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01 tháng 3 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ đã nêu rõ mục tiêu là tập trung lành mạnh hóa tình 4 trạng tài chính và củng cố năng lực hoạt động của các TCTD; cải thiện mức độ an toàn và hiệu quả hoạt động của các TCTD; nâng cao trật tự, kỷ cương và nguyên tắc thị trường trong hoạt động ngân hàng. Tiếp tục tái cấu trúc hệ thống các TCTD giai đoạn 2, chính phủ đã phê duyệt Đề án 1058 “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020” tại Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017. Để khắc phục các khó khăn, vướng mắc, bất cập về pháp lý trong quá trình xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của TCTD, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã trình Chính phủ, Quốc hội xem xét thông qua Nghị quyết số 42/2017/QH14 ngày 21/6/2017 về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD.

Nghị quyết 42 đã tạo lập cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của các TCTD, tổ chức mua bán nợ xấu. Tổng quan nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, các tác giả trên thế giới và tại Việt Nam đã sử dụng hai phương pháp nghiên cứu hiệu quả tài chính phổ biến là DEA, thống kê t. Nghiên cứu sử dụng phương pháp DEA là nghiên cứu của các tác giả: Can và Ariff (2008) tại 04 nước: Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan và Phillipin, Nguyễn Việt Hùng (2008), Liễu Thu Trúc và Võ Thành Danh (2012), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn Phương Thanh (2016) tại Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng thống kê t là nghiên cứu của các tác giả: Cornett và cộng sự (2010a) tại 16 nước khu vực châu Á, Bilal và Amin (2015) tại Pakistan, Nguyễn Phạm Nhã Trúc và Nguyễn Phạm Thiên Thanh (2015) tại Việt Nam.

Các tác giả này đã thực hiện so sánh hiệu quả tài chính của NHTM cho 2 giai đoạn như trước và sau khủng hoảng (Bilal và Amin (2015)), trước và sau tái cấu trúc (Can và Ariff (2008), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn Phương Thanh (2016)), so sánh hiệu quả tài chính của 2 nhóm NHTM nhà nước và NHTM tư nhân (Nguyễn Việt Hùng (2008), Nguyễn Phạm Nhã Trúc và Nguyễn Phạm Thiên Thanh (2015). Các nghiên cứu về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM trên thế giới và tại Việt Nam như: Dziobek và Pazarbasioglu (1998), Curak và cộng sự (2012), Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2015), Kithinji và cộng sự (2017), Võ 5 Xuân Vinh và Nguyễn Hữu Huân (2018). Một số nghiên cứu chuyên sâu về tác động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của NHTM như Osoro (2014), Hsiao và cộng sự (2010) hay tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của NHTM: Williams và Nguyen (2005), Berger và cộng sự (2005), Patti và Hardy (2005), Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) Lin và Zhang (2009, Badreldin và Kalhoefer (2009), Lin và cộng sự (2016); nghiên cứu tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các NHTM: Samina và Zaman (2015), AlAli (2020). Khoảng trống nghiên cứu Một là, khoảng trống nghiên cứu về hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam: Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của NHTM cho thấy các tác giả sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau (DEA, thống kê t) tại nhiều quốc gia trên thế giới và Việt Nam.

Tác giả nhận thấy, Việt Nam đã thực hiện tái cấu trúc giai đoạn 1 từ năm 2012, tái cấu trúc giai đoạn 2 từ năm 2016 nên cần so sánh, đánh giá hiệu quả tài chính trung bình của các NHTM Việt Nam giai đoạn tái cấu trúc (2012-2015, 2016-2019) so với trước tái cấu trúc (2007-2011). Đồng thời, cần so sánh, đánh giá hiệu quả tài chính trung bình của các nhóm: NHTM_NN và NHTM_CP, NHTM có tham gia M&A và NHTM không tham gia M&A. Đây là khoảng trống nghiên cứu về hiệu quả tài chính của NHTM Việt Nam mà chưa có nghiên cứu nào thực hiện. Hai là, khoảng trống nghiên cứu về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam: Đa số các nhà nghiên cứu đều cho rằng tái cấu trúc ngân hàng được thực hiện chủ yếu để tăng cường hiệu quả tài chính và đôi khi, áp dụng các biện pháp hỗ trợ của chính phủ để giảm khả năng khủng hoảng tài chính có thể có tác động đến quốc gia hoặc toàn cầu (Birchil và Simmons, 2010).

Một số nghiên cứu trên thế giới về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM như: Dziobek và Pazarbasioglu (1998), Dziobek và Pazarbasioglu (1998), Curak và cộng sự (2012), Kithinji và cộng sự (2017). Một số nghiên cứu chuyên sâu về tác 6 động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của NHTM như Osoro (2014), Hsiao và cộng sự (2010) hay tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của NHTM: Williams và Nguyen (2005), Berger và cộng sự (2005), Patti và Hardy (2005), Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) Lin và Zhang (2009, Badreldin và Kalhoefer (2009), Lin và cộng sự (2016); nghiên cứu tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các NHTM: Samina và Zaman (2015), AlAli (2020).