Luận án: Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của NHTM Việt Nam 2007 - 2019

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích 0184 tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các nhtm việt nam luận án tiến sĩ tcnh, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm,

• Tác giả: Dương Nguyễn Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Diên Vỹ
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Bối cảnh thực tiễn
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.1.4. Sự cần thiết của nghiên cứu tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 1.5.3. Quy trình nghiên cứu
• 1.6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6.1. Những đóng góp về lý thuyết
• 1.6.2. Những đóng góp về thực tiễn
• 1.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Khái niệm tái cấu trúc
• 2.1.2. Sự cần thiết của việc tái cấu trúc ngân hàng thương mại
• 2.1.3. Các hình thức tái cấu trúc ngân hàng thương mại
• 2.1.3.1. Tái cấu trúc tài chính
• 2.1.3.2. Tái cấu trúc sở hữu
• 2.1.3.3. Tái cấu trúc hoạt động
• 2.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.2.1. Khái niệm hiệu quả tài chính
• 2.2.2. Các lý thuyết về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.2.3. Đo lường hiệu quả tài chính
• 2.3. CÁC LÝ THUYẾT GIẢI THÍCH TÁC ĐỘNG CỦA TÁI CẤU TRÚC ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.3.1. Lý thuyết trung gian tài chính
• 2.3.2. Lý thuyết nguồn lực
• 2.3.3. Lý thuyết người đại diện
• 2.3.4. Lý thuyết vòng đời
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.4.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.4.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại trên thế giới
• 2.4.3. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.4.4. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.4.4.1. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.4.2. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.4.3. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.4.4. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới về tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 2.4.4.5. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.5. THẢO LUẬN CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.3. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Tái cấu trúc tài chính
• 3.3.1.1. Tỷ lệ nợ - LTEi,t
• 3.3.1.2. Tỷ lệ nợ xấu - NPLi,t
• 3.3.1.3. Sự hỗ trợ của nhà nước - INTit
• 3.3.1.4. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu - ETAit
• 3.3.1.5. Tỷ lệ an toàn vốn - CARi,t
• 3.3.2. Tái cấu trúc sở hữu
• 3.3.2.1. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài - FORi,t
• 3.3.2.2. Tỷ lệ sở hữu Nhà Nước - STAi,t
• 3.3.2.3. Mua bán và sáp nhập - MVAi,t
• 3.3.2.4. Cổ phần hóa ngân hàng thương mại nhà nước - PRVi,t
• 3.3.3. Tái cấu trúc hoạt động
• 3.3.3.1. Số lượng chi nhánh, phòng giao dịch và máy ATM - EXPi,t
• 3.3.3.2. Số lượng nhân viên ngân hàng - LAB i,t
• 3.3.3.3. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập - CTIi,t
• 3.3.3.4. Tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản - CTAi,t
• 3.3.4. Giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất - RE1i,t
• 3.3.5. Giai đoạn tái cấu trúc thứ hai - RE2i,t
• 3.3.6. Quy mô của ngân hàng - SIZi,t
• 3.3.7. Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế - GDPi,t
• 3.3.8. Tỷ lệ lạm phát - INFi,t
• 3.3.9. Biến trễ hiệu quả tài chính – ROAA_1i,t-1 , ROEA_1 i,t-1, NIM_1 i,t-1
• 3.4. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2007 – 2019
• 4.1.1. Hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2007 – 2019
• 4.1.2. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại cổ phần và ngân hàng thương mại nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2007 - 2019
• 4.1.3. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại có mua bán, sáp nhập và ngân hàng thương mại không mua bán, sáp nhập tại Việt Nam giai đoạn 2007 - 2019
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN ĐỘC LẬP TRONG MÔ HÌNH
• 4.2.1. Tỷ lệ nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu
• 4.2.2. Tỷ lệ nợ xấu
• 4.2.3. Sự hỗ trợ của nhà nước
• 4.2.4. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản
• 4.2.5. Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu
• 4.2.6. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài
• 4.2.7. Tỷ lệ sở hữu nhà nước
• 4.2.8. Hoạt động sáp nhập, mua lại các ngân hàng thương mại
• 4.2.9. Quy mô nhân viên, chi nhánh, phòng giao dịch và máy ATM
• 4.2.10. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập, chi phí hoạt động trên tổng tài sản
• 4.3. PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH
• 4.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TÁI CẤU TRÚC ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.4.1. Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình
• 4.4.2. Kết quả phân tích tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính (ROAA, ROEA, NIM) của các mô hình ước lượng GMM1, GMM2, GMM3
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1.1. Đối với ngân hàng thương mại
• 5.1.1.1. Về hoạt động tái cấu trúc tài chính
• 5.1.1.2. Về hoạt động tái cấu trúc sở hữu
• 5.1.1.3. Về hoạt động tái cấu trúc hoạt động
• 5.1.2. Đối với ngân hàng nhà nước
• 5.2. HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU VÀ CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH
• CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của tái cấu trúc ngân hàng thương mại Việt Nam

Tái cấu trúc ngân hàng thương mại là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả tài chính và ổn định hệ thống tài chính quốc gia. Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu, Việt Nam đã thực hiện nhiều chính sách tái cấu trúc nhằm cải thiện tình hình hoạt động của các ngân hàng thương mại. Nghiên cứu này sẽ phân tích các tác động của quá trình tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

1.1. Khái niệm và vai trò của tái cấu trúc ngân hàng

Tái cấu trúc ngân hàng bao gồm các hoạt động như sáp nhập, mua lại và cải cách quy trình hoạt động. Những hoạt động này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả tài chính mà còn tăng cường khả năng cạnh tranh trong ngành ngân hàng.

1.2. Lịch sử và bối cảnh tái cấu trúc ngân hàng tại Việt Nam

Việt Nam đã bắt đầu quá trình tái cấu trúc ngân hàng từ năm 2011 với Đề án 254. Mục tiêu chính là xử lý nợ xấu và nâng cao hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại, đặc biệt trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế.

II. Vấn đề và thách thức trong tái cấu trúc ngân hàng thương mại

Mặc dù tái cấu trúc ngân hàng mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Các vấn đề như quản lý rủi ro, sự thiếu minh bạch và khủng hoảng niềm tin từ phía khách hàng là những yếu tố cần được giải quyết. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những thách thức chính trong quá trình tái cấu trúc.

2.1. Quản lý rủi ro trong quá trình tái cấu trúc

Quản lý rủi ro là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong quá trình tái cấu trúc. Các ngân hàng cần có chiến lược rõ ràng để giảm thiểu rủi ro tài chính và hoạt động trong bối cảnh thay đổi.

2.2. Khó khăn trong việc xử lý nợ xấu

Nợ xấu là một trong những vấn đề lớn nhất mà các ngân hàng thương mại phải đối mặt. Việc xử lý nợ xấu không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính mà còn đến sự ổn định của toàn bộ hệ thống ngân hàng.

III. Phương pháp tái cấu trúc ngân hàng hiệu quả

Để đạt được hiệu quả tài chính cao, các ngân hàng thương mại cần áp dụng các phương pháp tái cấu trúc hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ trình bày các phương pháp chính được áp dụng trong quá trình tái cấu trúc ngân hàng tại Việt Nam.

3.1. Sáp nhập và mua lại ngân hàng

Sáp nhập và mua lại là một trong những phương pháp tái cấu trúc phổ biến nhất. Nó giúp các ngân hàng tăng cường quy mô hoạt động và cải thiện hiệu quả tài chính thông qua việc tối ưu hóa chi phí.

3.2. Cải cách quy trình hoạt động

Cải cách quy trình hoạt động giúp nâng cao hiệu suất làm việc và giảm thiểu chi phí. Các ngân hàng cần áp dụng công nghệ mới để cải thiện quy trình và tăng cường hiệu quả tài chính.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tái cấu trúc ngân hàng đã có những tác động tích cực đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Nghiên cứu sẽ trình bày các số liệu và phân tích cụ thể về hiệu quả tài chính trước và sau khi tái cấu trúc.

4.1. Phân tích hiệu quả tài chính trước và sau tái cấu trúc

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại đã cải thiện đáng kể sau khi thực hiện tái cấu trúc. Các chỉ số như ROAA và ROEA đều có xu hướng tăng lên.

4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính

Các yếu tố như tỷ lệ nợ xấu, sự hỗ trợ của nhà nước và quy mô ngân hàng đều có tác động đáng kể đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại trong giai đoạn tái cấu trúc.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tái cấu trúc ngân hàng

Tái cấu trúc ngân hàng thương mại là một quá trình cần thiết để nâng cao hiệu quả tài chính và đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính. Nghiên cứu này sẽ đưa ra những khuyến nghị cho các ngân hàng và chính phủ trong việc tiếp tục cải cách trong tương lai.

5.1. Khuyến nghị cho các ngân hàng thương mại

Các ngân hàng cần tiếp tục cải cách quy trình hoạt động và áp dụng công nghệ mới để nâng cao hiệu quả tài chính. Đồng thời, cần có chiến lược rõ ràng trong việc xử lý nợ xấu.

5.2. Triển vọng tương lai của tái cấu trúc ngân hàng

Triển vọng tương lai của tái cấu trúc ngân hàng tại Việt Nam là rất khả quan. Các ngân hàng cần tiếp tục đổi mới và thích ứng với những thay đổi của thị trường để duy trì hiệu quả tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã phơi bày những điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam sau giai đoạn tăng trưởng tín dụng nóng. Bước vào giai đoạn 2011–2012, chất lượng tín dụng sụt giảm nghiêm trọng; theo số liệu giám sát của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng, nợ xấu toàn hệ thống cuối năm 2011 được báo cáo ở mức 82.700 tỷ đồng (chiếm 3,30% tổng dư nợ), nhưng theo đánh giá của tổ chức xếp hạng quốc tế Fitch Ratings, con số thực tế có thể lên đến 13%. Đáng chú ý, tỷ lệ tổng dư nợ tín dụng so với GDP đạt tới 116% vào cuối năm 2010 (vượt xa Indonesia 35,11%, Ấn Độ 49%, Hàn Quốc 105% và Singapore 85%), trong khi tỷ lệ bao phủ dự phòng rủi ro nợ xấu chỉ đạt 26,67%. Trước yêu cầu cấp bách phải lành mạnh hóa hệ thống tài chính, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã ban hành Đề án 254 (Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012) cho giai đoạn 2011–2015 và Đề án 1058 (Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/07/2017) kết hợp Nghị quyết số 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu cho giai đoạn 2016–2020.

Trong bối cảnh đó, luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9 34 02 01) của nghiên cứu sinh Dương Nguyễn Thanh Tâm tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh với đề tài "Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam" giải quyết khoảng trống nghiên cứu cốt lõi: Đánh giá thực nghiệm và lượng hóa tác động đa chiều của các trụ cột tái cấu trúc (tài chính, sở hữu, hoạt động) đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam xuyên suốt chu kỳ 13 năm (2007–2019).

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết thực nghiệm:

• RQ1: Thực trạng hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam biến thiên như thế nào qua các giai đoạn trước tái cấu trúc (2007–2011), tái cấu trúc giai đoạn 1 (2012–2015) và tái cấu trúc giai đoạn 2 (2016–2019)?
• RQ2: Từng nhân tố thuộc hoạt động tái cấu trúc tài chính, tái cấu trúc sở hữu và tái cấu trúc hoạt động tác động cùng chiều hay ngược chiều đến hiệu quả tài chính của các NHTM?
• RQ3: Những hàm ý chính sách cụ thể nào dành cho NHNN và ban quản trị NHTM nhằm nâng cao tính bền vững của hiệu quả tài chính hậu tái cấu trúc?

Khung lý thuyết tích hợp của luận án được xây dựng trên sự giao thoa của Lý thuyết Quyền lực thị trường (Bain, 1951; Berger, 1995), Lý thuyết Cấu trúc hiệu quả (Demsetz, 1973), Lý thuyết Trung gian tài chính (Gurley & Shaw, 1960; Merton, 1995), Lý thuyết Nguồn lực (Barney, 1991) và Lý thuyết Người đại diện (Jensen & Meckling, 1976). Với phạm vi mẫu nghiên cứu gồm 30 NHTM trong nước (chiếm hơn 80% tổng tài sản toàn hệ thống), luận án tạo ra bước đột phá khi chỉ rõ sự đánh đổi ngắn hạn và lợi ích dài hạn của tái cấu trúc đối với ba thước đo chuẩn tắc: Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản bình quân (ROAA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu bình quân (ROEA) và Thu nhập lãi thuần biên bình quân (NIM).

Literature Review và Positioning

Khảo lược y văn quốc tế và trong nước chỉ ra hai trường phái nghiên cứu chính về tái cấu trúc và hiệu quả ngân hàng:

Trường phái thứ nhất tập trung vào so sánh phi tham số và tham số trước - sau tái cấu trúc. Can và Ariff (2008) ứng dụng phân tích bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) trên mẫu 4 quốc gia chịu khủng hoảng châu Á (Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan, Philippines), phát hiện rằng tái cấu trúc chỉ cải thiện hiệu quả kỹ thuật sau một độ trễ nhất định. Cornett và cộng sự (2010) và Bilal và Amin (2015) sử dụng kiểm định t-test tại Pakistan và 16 quốc gia châu Á, chỉ ra sự suy giảm tạm thời về tỷ suất sinh lời do chi phí trích lập dự phòng và xử lý tài sản xấu trong quá trình can thiệp của chính phủ. Tại Việt Nam, Nguyễn Việt Hùng (2008), Liễu Thu Trúc và Võ Thành Danh (2012), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn Phương Thanh (2016) sử dụng DEA hoặc t-test nhưng giới hạn trong mẫu quan sát ngắn và chưa lượng hóa tác động độc lập của các chính sách tái cấu trúc vi mô.

Trường phái thứ hai sử dụng mô hình hồi quy kinh tế lượng để đo lường các nhân tố tái cấu trúc tác động đến hiệu quả hoạt động:

• Tái cấu trúc tài chính: Dziobek và Pazarbasioglu (1998) nghiên cứu 24 quốc gia và khẳng định việc dọn dẹp bảng cân đối kế toán qua xử lý nợ xấu và tái cấp vốn là điều kiện tiên quyết. Osoro (2014) tại Kenya và Hsiao cùng cộng sự (2010) tại Đài Loan chứng minh việc gia tăng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA) và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) thúc đẩy hiệu quả tài chính bền vững.
• Tái cấu trúc sở hữu: Williams và Nguyen (2005) nghiên cứu hệ thống ngân hàng Đông Nam Á chỉ ra rằng tư nhân hóa và nới lỏng sở hữu nước ngoài tạo chuyển biến tích cực vượt trội so với sở hữu nhà nước. Ngược lại, Berger và cộng sự (2005) tại Argentina và Lin và Zhang (2009) tại Trung Quốc nhấn mạnh sở hữu nhà nước lớn thường làm giảm khả năng sinh lời do chi phí đại diện và mục tiêu phi thương mại. Về mua bán sáp nhập (M&A), Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) tại Đông Á chỉ ra M&A bắt buộc thường làm suy giảm hiệu quả tài chính ngắn hạn của ngân hàng tiếp nhận do gánh nặng rủi ro chia sẻ.
• Tái cấu trúc hoạt động: Samina và Zaman (2015) và AlAli (2020) chứng minh việc tinh giản biên chế, tối ưu hóa mạng lưới chi nhánh/phòng giao dịch/ATM và kiểm soát tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CTI) giúp cải thiện biên lợi nhuận đáng kể.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2015) và Võ Xuân Vinh và Nguyễn Hữu Huân (2018) đã bắt đầu tiếp cận dữ liệu bảng nhưng khoảng thời gian nghiên cứu còn dừng lại ở giai đoạn đầu tái cấu trúc (1999–2015 hoặc 2007–2013), chưa bao quát giai đoạn 2 của Đề án 1058 và Nghị quyết 42. Luận án của Dương Nguyễn Thanh Tâm đã định vị chính xác khoảng trống này bằng cách mở rộng khung phân tích từ 2007 đến 2019, bao trọn 3 giai đoạn kinh tế, tích hợp đồng thời 16 biến giải thích vi mô và vĩ mô trong cấu trúc hồi quy đa biến động, mang lại bức tranh toàn diện chưa từng có tại thị trường tài chính Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm các lý thuyết kinh tế tài chính kinh điển trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi có sự can thiệp của Nhà nước:

1. Lý thuyết Người đại diện (Jensen & Meckling, 1976; Fama & Jensen, 1983): Kết quả nghiên cứu chứng minh biến tỷ lệ sở hữu nhà nước (STA) có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến ROAA, ROEA và NIM, trong khi cổ phần hóa (PRV) và sở hữu nước ngoài (FOR) có tác động cùng chiều. Bằng chứng này củng cố luận điểm rằng sự tách biệt quyền sở hữu và kiểm soát trong các ngân hàng có sở hữu nhà nước cao tạo ra chi phí đại diện lớn, làm giảm động lực tối ưu hóa lợi nhuận so với các ngân hàng cổ phần có quản trị minh bạch.
2. Lý thuyết Nguồn lực (Resource-Based View - RBV; Barney, 1991): Việc nâng cao năng lực vốn tự có (CAR, ETA) và chất lượng nguồn nhân lực (LAB) tác động cùng chiều mạnh mẽ đến ROAA và ROEA. Nguồn vốn đệm an toàn và năng lực quản trị rủi ro được xác lập như những tài nguyên nội bộ có giá trị, hiếm và khó sao chép, tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững cho NHTM.
3. Lý thuyết Quyền lực thị trường (Bain, 1951) và Cấu trúc hiệu quả (Demsetz, 1973): Luận án chỉ ra tính kinh tế theo quy mô không tự động chuyển hóa thành hiệu quả tài chính nếu chi phí hoạt động (CTI, CTA) không được kiểm soát. M&A trong giai đoạn 1 mang tính hành chính ép buộc đã tạo ra sự sụt giảm hiệu quả do gánh nặng tài sản xấu nhận chuyển giao, thách thức giả định đơn giản của lý thuyết quyền lực thị trường thuần túy.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích tích hợp ba trụ cột cấu trúc tác động trực tiếp đến hiệu quả tài chính ($FNP_{i,t}$), được mô hình hóa như sau:

$$FNP_{i,t} = f(FNP_{i,t-1}, FIR_{i,t}, OWR_{i,t}, OPR_{i,t}, MACRO_{i,t})$$

• Nhóm Tái cấu trúc tài chính ($FIR_{i,t}$): $LTE$ (Nợ phải trả/Vốn chủ sở hữu), $NPL$ (Nợ xấu/Tổng dư nợ), $INT$ (Giá trị trái phiếu đặc biệt VAMC hỗ trợ xử lý nợ xấu), $ETA$ (Vốn chủ sở hữu/Tổng tài sản), $CAR$ (Tỷ lệ an toàn vốn).
• Nhóm Tái cấu trúc sở hữu ($OWR_{i,t}$): $FOR$ (Tỷ lệ sở hữu nước ngoài), $STA$ (Tỷ lệ sở hữu Nhà nước), $MVA$ (Biến giả M&A), $PRV$ (Biến giả cổ phần hóa).
• Nhóm Tái cấu trúc hoạt động ($OPR_{i,t}$): $EXP$ (Logarit quy mô chi nhánh, phòng giao dịch, máy ATM), $LAB$ (Logarit số lượng lao động), $CTI$ (Chi phí hoạt động/Tổng thu nhập hoạt động), $CTA$ (Chi phí hoạt động/Tổng tài sản).
• Nhóm Biến giai đoạn và Vĩ mô ($MACRO_{i,t}$): $RE1$ (Giai đoạn 2012–2015), $RE2$ (Giai đoạn 2016–2019), $SIZ$ (Quy mô tài sản), $GDP$ (Tăng trưởng kinh tế), $INF$ (Lạm phát), cùng biến trễ bậc 1 của biến phụ thuộc ($ROAA_{-1}, ROEA_{-1}, NIM_{-1}$).

Boundary conditions (Điều kiện biên): Khung phân tích áp dụng cho các NHTM hoạt động liên tục trong hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng (bank-based financial system) của nền kinh tế mới nổi, nơi quy định pháp lý và sự can thiệp của ngân hàng trung ương đóng vai trò định hướng thị trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức khách quan, sử dụng dữ liệu định lượng thứ cấp được kiểm toán độc lập làm căn cứ kiểm định giả thuyết khoa học. Thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa phân tích mô tả đồ thị, kiểm định phi tham số / tham số (t-test) và hồi quy kinh tế lượng chuỗi thời gian không gian kết hợp (Panel Data Econometrics).

Tiêu chí chọn mẫu:

• Lựa chọn 30 NHTM cổ phần và NHTM nhà nước có đầy đủ chuỗi số liệu tài chính liên tục 13 năm (2007–2019).
• Mẫu chiếm trên 80% tổng tài sản toàn ngành, đảm bảo tính đại diện thống kê tuyệt đối cho hệ thống ngân hàng Việt Nam.
• Tiêu chí loại trừ (Exclusion Criteria): Loại trừ 3 ngân hàng bị mua bắt buộc 0 đồng (CBBank, OceanBank, GPBank) và NHTM CP Bảo Việt do thiếu dữ liệu tài chính công khai nhất quán và hoạt động dưới cơ chế kiểm soát đặc biệt phi chuẩn tắc.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 6 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Thu thập báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên của 30 NHTM, báo cáo thường niên NHNN, dữ liệu World Bank và Tổng cục Thống kê giai đoạn 2007–2019.
2. Kiểm tra độ tin cậy và phân tích tương quan: Lập ma trận hệ số tương quan Pearson giữa tất cả các biến độc lập và kiểm tra đa cộng tuyến thông qua hệ số phương sai phóng đại (VIF). Kết quả khẳng định không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.
3. Phân tích kiểm định so sánh nhóm (t-test): Kiểm định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về giá trị trung bình ROAA, ROEA, NIM giữa nhóm NHTM Nhà nước ($NHTM_NN$) và NHTM Cổ phần ($NHTM_CP$); giữa nhóm có M&A ($NHTM_MA$) và không M&A ($NHTM_NO$).
4. Lựa chọn mô hình kinh tế lượng: So sánh ước lượng Pooled OLS, Fixed Effects Model (FEM), Random Effects Model (REM) qua các kiểm định F-test, Breusch-Pagan Lagrange Multiplier test và Hausman test.
5. Khắc phục khuyết tật mô hình: Khi các mô hình FEM/REM xuất hiện hiện tượng phương sai thay đổi (Heteroskedasticity) và tự tương quan (Autocorrelation), cùng vấn đề nội sinh (Endogeneity) do sự xuất hiện của biến trễ hiệu quả tài chính ($ROAA_{-1}, ROEA_{-1}, NIM_{-1}$), luận án chuyển sang áp dụng phương pháp Mô men Tổng quát Hệ thống (System Generalized Method of Moments - SGMM hai bước).
6. Kiểm định tính vững (Robustness Checks): Kiểm định Hansen/Sargan về tính hợp lệ của các biến công cụ (Instrumental Variables) và kiểm định Arellano-Bond ($AR(1)$, $AR(2)$) về tự tương quan chuỗi của phần dư.

Data và phân tích

Toàn bộ quy trình ước lượng định lượng được xử lý trên phần mềm chuyên dụng Stata 13. Phương pháp hồi quy System GMM (GMM1 cho ROAA, GMM2 cho ROEA, GMM3 cho NIM) sử dụng ma trận công cụ nội sinh với các biến trễ được chỉ định chuẩn xác.

Các kiểm định chẩn đoán mô hình trong Bảng 4.20, 4.21, 4.22, 4.23 khẳng định:

• Giá trị $p$-value của kiểm định $AR(1) < 0,05$ (tồn tại tự tương quan bậc 1) và $AR(2) > 0,10$ (không có hiện tượng tự tương quan bậc 2).
• Kiểm định Sargan / Hansen test đều có giá trị $p$-value nằm trong khoảng $0,10 < p < 1,00$, bác bỏ giả thuyết biến công cụ bị phụ thuộc và xác nhận tính hợp lệ tuyệt đối của mô hình ước lượng SGMM.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm của luận án cung cấp 5 phát hiện mang tính đột phá với hàm lượng bằng chứng khoa học cao:

1. Chu kỳ phục hồi hình chữ U (U-shaped performance curve) qua hai giai đoạn tái cấu trúc: Hiệu quả tài chính trung bình của hệ thống đạt mức cao trước khủng hoảng (năm 2007–2010, ROE 2010 đạt 17,19% và ROA đạt 1,05%), sau đó sụt giảm chạm đáy trong giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất (2012–2015) khi Đề án 254 yêu cầu trích lập dự phòng và làm sạch nợ xấu. Sang giai đoạn 2 (2016–2019) dưới Đề án 1058 và Nghị quyết 42, hệ số sinh lời phục hồi vượt bậc (biến $RE2$ tác động dương có ý nghĩa thống kê $p < 0,01$ lên cả ROAA, ROEA và NIM).
2. Nghịch lý M&A ngân hàng tại thị trường mới nổi: Kiểm định t-test cho thấy giai đoạn 2011–2015, nhóm ngân hàng tham gia M&A ($NHTM_MA$) có hiệu quả tài chính thấp hơn rõ rệt so với nhóm không M&A ($NHTM_NO$). Hồi quy SGMM chứng minh biến $MVA$ tác động âm có ý nghĩa đến ROAA ($p < 0,05$). Nguyên nhân xuất phát từ việc các ngân hàng lành mạnh phải gánh vác và xử lý các khoản lỗ lũy kế, tài sản có vấn đề từ ngân hàng yếu kém bị sáp nhập (điển hình như trường hợp Sacombank nhận sáp nhập Southern Bank, SHB nhận Habubank).
3. Hiệu ứng tích cực của công cụ xử lý nợ xấu đặc thù (VAMC): Biến can thiệp nhà nước ($INT$ - đo lường bằng lượng phát hành trái phiếu đặc biệt VAMC) có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê rất cao ($p < 0,01$) đến ROAA và NIM. Cơ chế chuyển giao nợ xấu sang VAMC giúp giải phóng áp lực trích lập dự phòng tức thời, khơi thông dòng vốn tín dụng và phục hồi lợi nhuận hoạt động cốt lõi.
4. Sự bứt phá của khối NHTM Cổ phần trước khối NHTM Nhà nước: Trước tái cấu trúc, $NHTM_NN$ vượt trội về NIM và ROEA nhờ lợi thế quy mô và nguồn vốn giá rẻ từ Kho bạc/Doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, sang giai đoạn 2016–2019, $NHTM_CP$ đã cải thiện vượt bậc, đạt chỉ số ROAA vượt qua $NHTM_NN$ và NIM tiệm cận tương đương nhờ tính linh hoạt trong chuyển dịch cơ cấu thu nhập dịch vụ và quản trị chi phí tinh gọn.
5. Tác động trái chiều của nợ xấu ($NPL$) lên NIM: Trong khi $NPL$ làm suy giảm nghiêm trọng ROAA và ROEA ($p < 0,01$), biến $NPL$ lại có hệ số dương với NIM ($p < 0,05$). Đây là bằng chứng phản ánh cơ chế bù đắp rủi ro (risk-premium pricing): để bù đắp rủi ro tín dụng tiềm ẩn, các ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao thường neo lãi suất cho vay ở mức cao hơn đối với các phân khúc khách hàng dưới chuẩn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án chứng minh tính hữu hiệu của việc tích hợp lý thuyết Người đại diện và lý thuyết Nguồn lực để giải thích sự biến thiên hiệu quả của hệ thống ngân hàng trong giai đoạn tái cấu trúc, cung cấp khung phân tích hoàn chỉnh cho các nền kinh tế đang phát triển.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định ưu thế vượt trội của phương pháp System GMM hai bước trong việc kiểm soát hoàn toàn tính nội sinh của các biến trễ tài chính ($ROAA_{-1}, ROEA_{-1}, NIM_{-1}$) so với các mô hình OLS/FEM/REM truyền thống.
• Về hàm ý thực tiễn cho các NHTM:
  • Tái cấu trúc tài chính: Tập trung tăng vốn cấp 1 và vốn cấp 2 để đáp ứng chuẩn mực Basel II (Thông tư 41/2016/TT-NHNN), chủ động phân loại nợ theo chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS 9) và tất toán nợ xấu đã bán cho VAMC trước thời hạn.
  • Tái cấu trúc sở hữu: Tăng cường thu hút vốn cổ đông chiến lược nước ngoài ($FOR$) nhằm nâng cao năng lực quản trị rủi ro; đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa ($PRV$) và thoái vốn nhà nước xuống mức trần hợp lý để giảm chi phí đại diện. Thận trọng trong các thương vụ M&A, cần xây dựng lộ trình tích hợp văn hóa và xử lý tài sản xấu chi tiết.
  • Tái cấu trúc hoạt động: Đẩy mạnh số hóa dịch vụ ngân hàng (Fintech, Digital Banking) để giảm tỷ lệ $CTI$ và $CTA$; tối ưu hóa định biên nhân sự ($LAB$) gắn liền với năng suất lao động thay vì mở rộng chi nhánh vật lý thuần túy.
• Về hàm ý chính sách cho Ngân hàng Nhà nước:
  • Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý xử lý tài sản bảo đảm trên cơ sở luật hóa Nghị quyết 42/2017/QH14.
  • Tăng cường thanh tra, giám sát dựa trên rủi ro, triệt để loại bỏ tình trạng sở hữu chéo và cho vay sân sau giữa các tập đoàn và ngân hàng thương mại.
  • Điều hành lãi suất và tăng trưởng tín dụng linh hoạt, gắn hạn mức tăng trưởng tín dụng với hệ số an toàn vốn CAR và mức độ tuân thủ chuẩn Basel II của từng NHTM.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Phạm vi mẫu nghiên cứu: Luận án chưa thể đưa 3 ngân hàng mua bắt buộc 0 đồng (GPBank, OceanBank, CBBank) và NHTM CP Bảo Việt vào mô hình do rào cản thiếu minh bạch số liệu tài chính trong thời gian kiểm soát đặc biệt.
2. Thước đo hiệu quả thị trường: Chưa tích hợp các chỉ số giá trị thị trường như Tobin's Q hay Hệ số Marris do một tỷ lệ đáng kể NHTM trong mẫu nghiên cứu chưa niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán (HOSE, HNX, UPCoM) xuyên suốt giai đoạn 2007–2019.
3. Phân rã chuyên sâu dịch vụ số hóa: Do giới hạn số liệu công bố trong giai đoạn 2007–2015, luận án chưa lượng hóa riêng rẽ cấu phần đầu tư công nghệ Fintech và ngân hàng số trong biến chi phí hoạt động.
4. Biến động ngoại sinh hậu 2019: Nghiên cứu kết thúc tại năm 2019, chưa bao quát các cú sốc vĩ mô toàn cầu do đại dịch COVID-19 và biến động địa chính trị giai đoạn 2020–2025.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang các định chế tài chính phi ngân hàng, công ty tài chính và hệ thống quỹ tín dụng nhân dân.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) hoặc phân tích biên ngẫu nhiên dạng động (Dynamic SFA) để kết hợp đồng thời hiệu quả tài chính và hiệu quả kỹ thuật.
• Đo lường tác động của chuyển đổi số (Digital Transformation Index) và chuẩn mực ngân hàng xanh (ESG Banking) đến hiệu quả tài chính ngân hàng hậu tái cơ cấu.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án đặt nền móng tham chiếu kinh tế lượng chuẩn mực cho các nghiên cứu về tái cơ cấu ngân hàng tại Việt Nam, mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí quốc tế thuộc danh mục Scopus/SSCI trong lĩnh vực ngân hàng và tài chính mới nổi.
• Chuyển đổi ngành Ngân hàng: Cung cấp cơ sở định lượng để các nhà quản trị ngân hàng xác định ngưỡng an toàn vốn tối ưu, kiểm soát chi phí vận hành và xây dựng chiến lược M&A thận trọng, tránh tình trạng suy giảm năng lực tài chính sau sáp nhập.
• Đóng góp chính sách điều hành: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm độc lập cho Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (NHNN) và Chính phủ trong việc tổng kết Đề án 1058 và hoạch định "Đề án cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2021–2025" (Quyết định 689/QĐ-TTg).
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc nâng cao hiệu quả và tính an toàn của hệ thống ngân hàng giúp giảm thiểu rủi ro đổ vỡ mang tính hệ thống, hạ thấp chi phí vốn trung gian cho nền kinh tế và bảo vệ tài sản của người gửi tiền.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một bộ khung phương pháp luận hồi quy System GMM chuẩn mực xử lý hoàn hảo dữ liệu bảng động ngân hàng, cùng hệ thống tài liệu tham khảo phong phú về tái cấu trúc tài chính.
• Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành NHTM: Nhận diện rõ tác động thực tế của từng quyết định quản trị (nâng vốn CAR, cắt giảm CTI, mở rộng chi nhánh hay cổ phần hóa) đến lợi nhuận ròng, từ đó tối ưu hóa chiến lược kinh doanh.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (NHNN, Bộ Tài chính): Sở hữu bằng chứng định lượng rõ ràng về vai trò của công cụ VAMC, sự cần thiết của việc giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước và tăng cường minh bạch hóa thị trường tín dụng.
• Các Nhà đầu tư và Tổ chức Xếp hạng Tín nhiệm: Có thêm công cụ đánh giá sức khỏe tài chính thực chất và khả năng sinh lời dài hạn của các NHTM Việt Nam hậu tái cấu trúc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết Nguồn lực (RBV) trong môi trường ngân hàng nền kinh tế chuyển đổi có sự điều tiết chặt chẽ của Nhà nước. Nghiên cứu chứng minh rằng giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước ($STA$) kết hợp nâng cao tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$) và năng lực nhân sự ($LAB$) tạo ra hiệu ứng cộng hưởng tích cực, khắc phục triệt để chi phí đại diện và rủi ro đạo đức.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu dùng OLS của Osoro (2014) hay FEM/REM của Kithinji và cộng sự (2017), luận án sử dụng phương pháp System GMM hai bước (Blundell & Bond, 1998) trên ứng dụng Stata 13. Phương pháp này giải quyết triệt để vấn đề biến nội sinh sinh ra từ biến trễ hiệu quả tài chính ($ROAA_{-1}, ROEA_{-1}, NIM_{-1}$) và khắc phục hoàn toàn hiện tượng tự tương quan và phương sai thay đổi của dữ liệu bảng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là hoạt động M&A ($MVA$) trong giai đoạn 1 làm suy giảm đáng kể chỉ số ROAA của các ngân hàng tham gia ($p < 0,05$). Điều này phản ánh thực tế các ngân hàng khỏe mạnh tại Việt Nam khi thực hiện sáp nhập bắt buộc theo chỉ đạo đã phải gánh vác rủi ro chia sẻ và khối nợ xấu tồn đọng lớn từ các tổ chức yếu kém, làm suy giảm hiệu quả sinh lời trên tài sản trong ngắn và trung hạn.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ định nghĩa biến, nguồn thu thập dữ liệu kiểm toán (30 NHTM, 2007–2019), công thức tính toán toán học, lệnh Stata và các bài kiểm định thống kê chuẩn tắc (t-test, F-test, Hausman, Hansen, AR(1), AR(2)) đều được mô tả chi tiết, minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lập kết quả.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu hướng tới: (i) Đánh giá tác động dài hạn của việc triển khai toàn diện chuẩn mực Basel III và chuẩn mực kế toán IFRS 9; (ii) Lượng hóa vai trò của công nghệ tài chính (Fintech) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc tái cấu trúc chi phí hoạt động ngân hàng; (iii) Mô hình hóa rủi ro khí hậu và tín dụng xanh (ESG) trong cấu trúc hiệu quả tài chính ngân hàng giai đoạn 2025–2035.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ toàn diện bức tranh biến động hiệu quả tài chính của 30 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 13 năm (2007–2019) qua ba thời kỳ kinh tế then chốt.
2. Thiết lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về tác động cùng chiều của các biến tái cấu trúc tài chính ($INT, ETA, CAR$), tái cấu trúc sở hữu ($PRV, FOR$), tái cấu trúc hoạt động ($LAB$) và tác động ngược chiều của các biến rủi ro/chi phí ($LTE, NPL, STA, CTI, CTA$) đến ROAA và ROEA.
3. Xác nhận tính quy luật của chu kỳ phục hồi hiệu quả tài chính hình chữ U: sụt giảm trong giai đoạn 1 (Đề án 254) để xử lý dứt điểm rủi ro và bứt phá mạnh mẽ trong giai đoạn 2 (Đề án 1058 và Nghị quyết 42).
4. Khẳng định sự chuyển dịch tích cực về hiệu quả sinh lời của khối NHTM Cổ phần, vượt qua khối NHTM Nhà nước trong giai đoạn tái cấu trúc thứ hai nhờ năng lực thích ứng và tối ưu hóa hoạt động.
5. Cung cấp hệ thống khuyến nghị và giải pháp chính sách có giá trị thực tiễn cao cho Ngân hàng Nhà nước và ban lãnh đạo các NHTM nhằm nâng cao năng lực an toàn vốn, xử lý nợ xấu thực chất và phát triển bền vững hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU Để giới thiệu khái quát vấn đề nghiên cứu của luận án, trong chương này tác giả trình bày: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, quy trình thực hiện nghiên cứu và bố cục của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh thực tiễn Hệ thống ngân hàng là kênh trung chuyển nguồn vốn nhàn rỗi sang nguồn vốn đầu tư. Với chức năng trung gian tín dụng, nghiệp vụ huy động vốn, cho vay và đầu tư của ngân hàng thương mại (NHTM) đã góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia và thúc đẩy sự lưu thông hàng hóa thông qua các dịch vụ thanh toán của NHTM.

Chính vì vậy, sự phát triển của hệ thống NHTM và sự phát triển của nền kinh tế có mối tương quan chặt chẽ với nhau. Tăng trưởng kinh tế của Việt Nam năm 2007 đạt mức cao nhất cho tới nay ở mức 8. Tuy nhiên sau đó, trong bối cảnh khủng hoảng tài chính nổ ra tại Mỹ vào năm 2008 và lan rộng ra nhiều nước trên thế giới, tình hình kinh tế vĩ mô của Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn. Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế liên tục giảm vào những năm 2008 và 2009.

Sang năm 2010, nền kinh tế có dấu hiệu phục hồi nhưng từ năm 2011 tăng trưởng kinh tế lại suy giảm trở lại.1: Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2007 – 2019 Nguồn: Ngân hàng thế giới 2 Cùng với những khó khăn của nền kinh tế trong giai đoạn này, những tồn tại, hạn chế của hệ thống ngân hàng Việt Nam được tích tụ trong nhiều năm có nguy cơ gây mất an toàn hoạt động của hệ thống NHTM và ảnh hưởng đến nền kinh tế vĩ mô. Tín dụng cho nền kinh tế tăng nhanh nhưng chất lượng tín dụng của các NHTM thấp. Theo báo cáo của các NHTM, đến cuối năm 2011 nợ xấu của toàn hệ thống là 82.700 tỷ đồng tương đương 3.30% tổng dư nợ cho nền kinh tế. Nếu phân loại nợ theo chuẩn mực quốc tế thì tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM có thể lên tới 2 chữ số (Tổ chức xếp hạng Fitch Rating đánh giá ở mức 13%).

Đến cuối năm 2011, dự phòng rủi ro (dự phòng cụ thể và dự phòng chung) tương đương 26.67% nợ xấu (theo nợ xấu của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng), thấp hơn so với nhiều nước. Tỷ lệ này còn thấp hơn nhiều nếu phân loại nợ theo tiêu chuẩn quốc tế. Hơn nữa, tỷ lệ tổng dư nợ tín dụng so với GDP đến cuối năm 2010 là 116%, cao hơn các nước : Indonesia là 35.11%, Ấn Độ 49%, Hàn Quốc 105%, Singapore 85. Mặt khác, hệ thống doanh nghiệp phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng nhưng hiệu quả kinh doanh thấp, tài chính kém lành mạnh: theo số liệu giám sát đến cuối năm 2011 của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng, chỉ tính riêng 2,649 khách hàng thua lỗ có tổng dư nợ tín dụng 67,911 tỷ đồng tương đương 2.7% tổng dư nợ tín dụng của toàn ngành; 1% khách hàng vay ngân hàng chiếm 13.6% tổng dư nợ tín dụng có hệ số nợ so vốn chủ sở hữu từ 3 lần trở lên.

Theo quy định của Nghị định của Chính phủ số 141/2006/NĐ-CP các NHTM phải đáp ứng mức vốn điều lệ tối thiểu là 3.000 tỷ đồng đến cuối năm 2010, tuy nhiên đến cuối năm 2011 còn 3 NHTM chưa đáp ứng được mức vốn tối thiểu nói trên và số NHTM có mức vốn điều lệ dưới 5. Hiệu quả tài chính của các hệ thống NHTM ở mức khá thấp so với mức độ rủi ro cũng như các ngân hàng trong khu vực và trên thế giới. Năm 2010, chênh lệch thu nhập, chi phí so với vốn chủ sở hữu (ROE) là 17.19% và chênh lệch thu nhập, chi phí so với tài sản có (ROA) chỉ ở mức 1. Trước những yếu kém của nền kinh tế và hệ thống ngân hàng cũng như yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Ðảng (Khóa XI) đã ra Kết luận số 10-KL/TW ngày 18/10/2011 nêu rõ “Trong 5 năm tới, cần tập trung vào ba lĩnh vực quan trọng nhất: Tái cơ cấu đầu tư với trọng tâm là đầu tư công; cơ cấu lại thị trường tài chính 3 với trọng tâm là tái cơ cấu hệ thống NHTM và các tổ chức tài chính; tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước mà trọng tâm là các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước”.

Ðầu năm 2012, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 01/NQ-CP về những giải pháp chủ yếu chỉ đạo, điều hành thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2012 với trọng tâm chỉ đạo điều hành là thực hiện các giải pháp kiềm chế lạm phát, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô; thực hiện tái cơ cấu nền kinh tế, bắt đầu từ tái cơ cấu đầu tư, tái cơ cấu doanh nghiệp và tái cơ cấu hệ thống tài chính - ngân hàng. Đề án 254 tái cấu trúc hệ thống các TCTD tại Việt Nam giai đoạn 1 từ năm 2011 – 2015 ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01 tháng 3 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ đã nêu rõ mục tiêu là tập trung lành mạnh hóa tình trạng tài chính và củng cố năng lực hoạt động của các TCTD; cải thiện mức độ an toàn và hiệu quả hoạt động của các TCTD; nâng cao trật tự, kỷ cương và nguyên tắc thị trường trong hoạt động ngân hàng. Tiếp tục tái cấu trúc hệ thống các TCTD giai đoạn 2, chính phủ đã phê duyệt Đề án 1058 “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020” tại Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017. Để khắc phục các khó khăn, vướng mắc, bất cập về pháp lý trong quá trình xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của TCTD, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã trình Chính phủ, Quốc hội xem xét thông qua Nghị quyết số 42/2017/QH14 ngày 21/6/2017 về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD.

Nghị quyết 42 đã tạo lập cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của các TCTD, tổ chức mua bán nợ xấu. Tổng quan nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, các tác giả trên thế giới và tại Việt Nam đã sử dụng hai phương pháp nghiên cứu hiệu quả tài chính phổ biến là DEA, thống kê t. Nghiên cứu sử dụng phương pháp DEA là nghiên cứu của các tác giả: Can và Ariff (2008) tại 04 nước: Hàn Quốc, Indonesia, Thái Lan và Phillipin, Nguyễn Việt Hùng (2008), Liễu Thu Trúc và Võ Thành Danh (2012), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn Phương Thanh (2016) tại Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng thống kê t là nghiên cứu của các tác giả: Cornett và cộng sự (2010a) tại 16 nước khu vực châu Á, Bilal và Amin (2015) tại Pakistan, Nguyễn Phạm Nhã Trúc và Nguyễn Phạm Thiên Thanh (2015) tại Việt Nam.

Các tác giả này đã thực hiện so sánh hiệu quả tài chính của NHTM cho 2 giai đoạn như trước và sau khủng hoảng (Bilal và Amin (2015)), trước và sau tái cấu trúc (Can và Ariff (2008), Phan Thị Hằng Nga và Nguyễn 4 Phương Thanh (2016)), so sánh hiệu quả tài chính của 2 nhóm NHTM nhà nước và NHTM tư nhân (Nguyễn Việt Hùng (2008), Nguyễn Phạm Nhã Trúc và Nguyễn Phạm Thiên Thanh (2015). Các nghiên cứu về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM trên thế giới và tại Việt Nam như: Dziobek và Pazarbasioglu (1998), Curak và cộng sự (2012), Trần Hoàng Ngân và cộng sự (2015), Kithinji và cộng sự (2017), Võ Xuân Vinh và Nguyễn Hữu Huân (2018). Một số nghiên cứu chuyên sâu về tác động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của NHTM như Osoro (2014), Hsiao và cộng sự (2010) hay tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của NHTM: Williams và Nguyen (2005), Berger và cộng sự (2005), Patti và Hardy (2005), Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) Lin và Zhang (2009, Badreldin và Kalhoefer (2009), Lin và cộng sự (2016); nghiên cứu tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các NHTM: Samina và Zaman (2015), AlAli (2020). Khoảng trống nghiên cứu Một là, khoảng trống nghiên cứu về hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam: Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của NHTM cho thấy các tác giả sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau (DEA, thống kê t) tại nhiều quốc gia trên thế giới và Việt Nam.

Tác giả nhận thấy, Việt Nam đã thực hiện tái cấu trúc giai đoạn 1 từ năm 2012, tái cấu trúc giai đoạn 2 từ năm 2016 nên cần so sánh, đánh giá hiệu quả tài chính trung bình của các NHTM Việt Nam giai đoạn tái cấu trúc (2012-2015, 2016-2019) so với trước tái cấu trúc (2007-2011). Đồng thời, cần so sánh, đánh giá hiệu quả tài chính trung bình của các nhóm: NHTM_NN và NHTM_CP, NHTM có tham gia M&A và NHTM không tham gia M&A. Đây là khoảng trống nghiên cứu về hiệu quả tài chính của NHTM Việt Nam mà chưa có nghiên cứu nào thực hiện. Hai là, khoảng trống nghiên cứu về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam: Đa số các nhà nghiên cứu đều cho rằng tái cấu trúc ngân hàng được thực hiện chủ yếu để tăng cường hiệu quả tài chính và đôi khi, áp dụng các biện pháp hỗ trợ của chính phủ để giảm khả năng khủng hoảng tài chính có thể có tác động đến quốc gia hoặc toàn cầu (Birchil và Simmons, 2010).

Một số nghiên cứu trên thế giới về tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM như: Dziobek và Pazarbasioglu (1998), 5 Dziobek và Pazarbasioglu (1998), Curak và cộng sự (2012), Kithinji và cộng sự (2017). Một số nghiên cứu chuyên sâu về tác động của tái cấu trúc tài chính đến hiệu quả tài chính của NHTM như Osoro (2014), Hsiao và cộng sự (2010) hay tác động của tái cấu trúc sở hữu đến hiệu quả tài chính của NHTM: Williams và Nguyen (2005), Berger và cộng sự (2005), Patti và Hardy (2005), Thoraneenitiyan và Avkiran (2009) Lin và Zhang (2009, Badreldin và Kalhoefer (2009), Lin và cộng sự (2016); nghiên cứu tác động của tái cấu trúc hoạt động đến hiệu quả tài chính của các NHTM: Samina và Zaman (2015), AlAli (2020).