Luận văn thạc sĩ tác động của đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại việt nam

Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Trung Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Đa Dạng Hóa Thu Nhập Và Thu Nhập Phi Tín Dụng Đến Hiệu Quả Ngân Hàng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược khảo các công trình nghiên cứu quốc tế
• 1.2. Nghiên cứu đa quốc gia
• 1.3. Nghiên cứu đối với từng quốc gia phát triển
• 1.4. Nghiên cứu đối với từng quốc gia đang phát triển
• 1.5. Lược khảo các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.6. Đánh giá các công trình nghiên cứu và tính mới của đề tài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HOÁ THU NHẬP VÀ THU NHẬP PHI TÍN DỤNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.2. Thu nhập, thu nhập lãi thuần và thu nhập phi tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.3. Đa dạng hoá thu nhập của ngân hàng thương mại. Lý thuyết nền tảng về đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.4. Hiệu quả hoạt động của kinh doanh của ngân hàng thương mại
• 2.5. Khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại
• 2.6. Đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại
• 2.7. Nhận diện sự tác động của đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phát triển giả thuyết nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Tác động của đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 3.3. Tác động phi tuyến của thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 3.4. Đo lường biến nghiên cứu
• 3.5. Biến phụ thuộc
• 3.6. Đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng
• 3.7. Biến kiểm soát
• 3.8. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.9. Nguồn dữ liệu
• 3.10. Thực trạng đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Thực trạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 3.11. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả biến nghiên cứu
• 4.2. Phân tích tác động của đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 4.3. Phân tích tương quan
• 4.4. Kiểm định mô hình hồi quy dữ liệu bảng
• 4.5. Kết quả hồi quy và thảo luận tác động của đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 4.6. Phân tích tác động phi tuyến của thu nhập phi tín dụng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ CÁC HÀM Ý ĐỐI VỚI ĐA DẠNG HOÁ THU NHẬP, THU NHẬP PHI TÍN DỤNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN TẠI VIỆT NAM
• 5.1. Các hàm ý đối với đa dạng hoá thu nhập và thu nhập phi tín dụng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam
• 5.2. Hàm ý đối với đa dạng hoá thu nhập
• 5.3. Hàm ý đối với thu nhập phi tín dụng
• 5.4. Hàm ý đối với năng lực tài chính của các ngân hàng thương mại cổ phần
• 5.5. Hạn chế và hướng nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG
• PHỤ LỤC 2: KẾT QUẢ XỬ LÝ SỐ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của đa dạng hóa thu nhập tại Việt Nam

Đa dạng hóa thu nhập và thu nhập phi tín dụng đang trở thành một chủ đề nóng trong ngành ngân hàng tại Việt Nam. Các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) đang tìm kiếm các phương pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Việc đa dạng hóa thu nhập không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tạo ra nhiều cơ hội tăng trưởng. Theo nghiên cứu của Stiroh và Rumble (2006), việc gia tăng thu nhập phi tín dụng có thể cải thiện hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức mà các ngân hàng phải đối mặt trong quá trình này.

1.1. Định nghĩa và vai trò của đa dạng hóa thu nhập

Đa dạng hóa thu nhập được hiểu là việc ngân hàng mở rộng các nguồn thu nhập ngoài hoạt động tín dụng truyền thống. Điều này bao gồm các dịch vụ như bảo lãnh phát hành, ngân hàng số và các hoạt động đầu tư. Vai trò của nó là rất quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và tăng cường tính bền vững cho ngân hàng.

1.2. Tình hình hiện tại của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Hiện nay, tỷ lệ thu nhập phi tín dụng của các NHTMCP tại Việt Nam còn thấp, trung bình chỉ đạt 19,68%. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện và đa dạng hóa các nguồn thu nhập để nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

II. Thách thức trong việc đa dạng hóa thu nhập tại các ngân hàng

Mặc dù đa dạng hóa thu nhập mang lại nhiều lợi ích, nhưng các ngân hàng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như chi phí cao, thiếu kinh nghiệm trong quản lý rủi ro và công nghệ yếu kém có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hoạt động. Theo Baele và cộng sự (2007), việc chuyển đổi từ hoạt động tín dụng sang thu nhập phi tín dụng đòi hỏi ngân hàng phải có chiến lược rõ ràng và khả năng quản lý tốt.

2.1. Chi phí và rủi ro trong quá trình đa dạng hóa

Chi phí đầu tư cho công nghệ và nhân lực là một trong những rào cản lớn nhất. Ngân hàng cần phải đầu tư vào công nghệ mới và đào tạo nhân viên để có thể cung cấp các dịch vụ phi tín dụng hiệu quả.

2.2. Thiếu hụt kinh nghiệm và năng lực quản lý

Nhiều ngân hàng vẫn còn thiếu kinh nghiệm trong việc quản lý các hoạt động phi tín dụng. Điều này có thể dẫn đến việc không tối ưu hóa được lợi nhuận từ các nguồn thu nhập mới.

III. Phương pháp đa dạng hóa thu nhập hiệu quả cho ngân hàng

Để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động kinh doanh, các ngân hàng cần áp dụng các phương pháp đa dạng hóa thu nhập một cách hiệu quả. Việc phát triển các dịch vụ ngân hàng số và tăng cường các hoạt động đầu tư có thể là những giải pháp khả thi. Theo nghiên cứu của Sanya và Wolfe (2011), việc áp dụng công nghệ mới có thể giúp ngân hàng cải thiện hiệu quả hoạt động.

3.1. Phát triển ngân hàng số và dịch vụ trực tuyến

Ngân hàng số đang trở thành xu hướng tất yếu trong ngành ngân hàng. Việc cung cấp dịch vụ trực tuyến không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn thu hút được nhiều khách hàng hơn.

3.2. Tăng cường các hoạt động đầu tư và bảo lãnh phát hành

Các ngân hàng cần mở rộng các hoạt động đầu tư và bảo lãnh phát hành để tạo ra nguồn thu nhập mới. Điều này không chỉ giúp tăng cường tính bền vững mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của thu nhập phi tín dụng

Nghiên cứu cho thấy rằng thu nhập phi tín dụng có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP tại Việt Nam. Theo kết quả hồi quy SYS-GMM, ROE có thể được cải thiện thông qua chiến lược đa dạng hóa thu nhập. Tuy nhiên, tác động đến ROA lại có kết quả ngược lại, cho thấy cần có sự cân nhắc trong việc áp dụng các chiến lược này.

4.1. Tác động tích cực đến ROE

Các ngân hàng có thể cải thiện ROE thông qua việc gia tăng thu nhập từ các dịch vụ phi tín dụng. Điều này cho thấy rằng đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược hiệu quả.

4.2. Tác động ngược đến ROA

Mặc dù ROE được cải thiện, nhưng ROA lại không có sự gia tăng tương ứng. Điều này cho thấy cần phải có các chiến lược cụ thể để tối ưu hóa cả hai chỉ số này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho ngân hàng

Đa dạng hóa thu nhập và thu nhập phi tín dụng là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP tại Việt Nam. Các ngân hàng cần phải tiếp tục đầu tư vào công nghệ và phát triển các dịch vụ mới để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc tối ưu hóa tỷ lệ thu nhập phi tín dụng để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Đề xuất các giải pháp cho ngân hàng

Ngân hàng cần xây dựng các chiến lược cụ thể để phát triển thu nhập phi tín dụng, bao gồm việc đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân viên.

5.2. Tương lai của đa dạng hóa thu nhập tại Việt Nam

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc đa dạng hóa thu nhập sẽ trở thành một yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của các NHTMCP tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2011-2021, các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam đã chứng kiến sự biến động đáng kể trong cơ cấu thu nhập và hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD). Theo báo cáo tài chính hợp nhất của 27 NHTMCP, chỉ số đa dạng hóa thu nhập (DIV) trung bình đạt khoảng 0,2934, thấp hơn nhiều so với các ngân hàng tại các quốc gia như Ấn Độ (0,592), Malaysia (0,521) hay Philippines (0,556). Tỷ lệ thu nhập phi tín dụng (TNPTD) trung bình của các NHTMCP Việt Nam là 19,68%, cũng thấp hơn nhiều so với các nền kinh tế phát triển như Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và xu hướng chuyển đổi số mạnh mẽ, việc đa dạng hóa thu nhập và gia tăng TNPTD trở thành chiến lược quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm thiểu rủi ro tín dụng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập và TNPTD đến HQHĐKD của các NHTMCP tại Việt Nam, đồng thời xác định tác động phi tuyến của TNPTD và đề xuất các giải pháp quản trị phù hợp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 27 NHTMCP trong giai đoạn 2011-2021, sử dụng dữ liệu báo cáo tài chính đã kiểm toán và các chỉ số kinh tế vĩ mô từ Ngân hàng Thế giới. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý ngân hàng và cơ quan quản lý trong việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh và hiệu quả hoạt động trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cách mạng công nghiệp 4.0.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết nền tảng để giải thích tác động của đa dạng hóa thu nhập và TNPTD đến HQHĐKD của NHTMCP:

1. Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại: Đa dạng hóa thu nhập giúp giảm thiểu rủi ro thông qua hiệu ứng đồng bảo hiểm, làm tăng tính ổn định và giảm biến động thu nhập của ngân hàng. Thu nhập lãi thuần và TNPTD có thể cùng có lợi cho HQHĐKD (Pennathur và cộng sự, 2012).

2. Lý thuyết lợi thế thông tin: Các ngân hàng đa dạng hóa có thể tận dụng thông tin khách hàng từ các hoạt động hỗn hợp, giảm bất cân xứng thông tin và rủi ro tín dụng, từ đó cải thiện HQHĐKD (Elsas và cộng sự, 2010).

3. Lý thuyết sức mạnh thị trường: Đa dạng hóa thu nhập giúp ngân hàng tăng sức mạnh thị trường, nâng cao lợi thế cạnh tranh và kiểm soát giá cả trên thị trường (Barney, 2002).

4. Lý thuyết đại diện: Xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và cổ đông có thể dẫn đến đầu tư quá mức vào các hoạt động phi tín dụng, ảnh hưởng tiêu cực đến HQHĐKD (Reyna và cộng sự, 2012).

5. Lý thuyết hiệu ứng Learn by Doing: Tồn tại mối quan hệ hình chữ U ngược giữa đa dạng hóa thu nhập, TNPTD với lợi nhuận và rủi ro. Ban đầu, mở rộng TNPTD có thể làm tăng rủi ro, nhưng khi vượt qua ngưỡng nhất định, lợi ích sẽ tăng lên nhờ tích lũy kinh nghiệm và quản trị tốt hơn (Lou, 2008; Sun và cộng sự, 2017).

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng hóa thu nhập (đo bằng chỉ số DIV), thu nhập phi tín dụng (TNPTD) gồm thu nhập từ phí dịch vụ, hoạt động giao dịch và thu nhập khác, hiệu quả hoạt động kinh doanh (đo bằng ROA và ROE), cùng các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ nợ xấu, chi phí hoạt động, tăng trưởng GDP và lạm phát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính hợp nhất của 27 NHTMCP tại Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021, kết hợp với dữ liệu kinh tế vĩ mô từ Ngân hàng Thế giới. Phương pháp phân tích chính là hồi quy dữ liệu bảng với kỹ thuật SYS-GMM (System Generalised Method of Moments) nhằm xử lý biến trễ của ROA và ROE, đồng thời kiểm soát nội sinh và hiệu ứng cố định.

Ngoài ra, mô hình ngưỡng (Threshold Model) của Hansen (1999) được áp dụng để đánh giá tác động phi tuyến của tỷ lệ TNPTD đến HQHĐKD, xác định các ngưỡng tối ưu mà tại đó tác động của TNPTD thay đổi chiều hướng. Các biến nghiên cứu bao gồm:

• Biến phụ thuộc: ROA (lợi nhuận trên tài sản), ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu).
• Biến độc lập: chỉ số đa dạng hóa thu nhập DIV, tỷ lệ TNPTD (NII) và các thành phần TNPTD (thu nhập phí, giao dịch, thu nhập khác).
• Biến kiểm soát: quy mô ngân hàng (log tổng tài sản), tỷ lệ nợ xấu (NPL), chi phí hoạt động (CIR), tăng trưởng GDP, lạm phát CPI.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm STATA 14, với kiểm định độ tin cậy mô hình qua các chỉ số tự tương quan bậc 2 và kiểm định Hansen.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến HQHĐKD: Kết quả hồi quy SYS-GMM cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến ROE nhưng lại có tác động tiêu cực đến ROA. Cụ thể, khi chỉ số DIV tăng, ROE của các NHTMCP cải thiện rõ rệt, trong khi ROA giảm nhẹ. Điều này cho thấy đa dạng hóa thu nhập giúp tăng lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu nhưng có thể làm giảm hiệu quả sử dụng tài sản.

2. Tác động của các thành phần TNPTD đến HQHĐKD: Thu nhập từ phí dịch vụ, hoạt động giao dịch và thu nhập khác đều có ảnh hưởng tích cực đến ROA, trong khi tác động đến ROE lại ngược chiều. Ví dụ, tỷ lệ thu nhập từ phí dịch vụ tăng 1% dẫn đến tăng ROA khoảng 0,2%, nhưng giảm ROE khoảng 0,1%.

3. Tác động phi tuyến của TNPTD: Mô hình ngưỡng xác định tỷ lệ TNPTD tối thiểu để gia tăng hiệu quả hoạt động là 27,11%. Khi TNPTD vượt ngưỡng này, tác động đến ROE trở nên tích cực hơn. Ngưỡng tối ưu được xác định là 46,62%, tại đó cả ROA và ROE đạt giá trị cao nhất. Tuy nhiên, TNPTD hiện tại của các NHTMCP Việt Nam vẫn nằm trong sườn bên trái của chữ U, tức là chưa đạt mức tối ưu.

4. Ảnh hưởng của biến kiểm soát: Quy mô ngân hàng (SIZE) có tác động tích cực đến HQHĐKD, trong khi tỷ lệ nợ xấu (NPL) và chi phí hoạt động (CIR) có ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt. Tăng trưởng GDP thúc đẩy HQHĐKD, còn lạm phát CPI có tác động giảm nhẹ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thu nhập và TNPTD đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của các NHTMCP tại Việt Nam, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế như của Elsas và cộng sự (2010), Meslier và cộng sự (2014) và Lee và cộng sự (2014). Tuy nhiên, sự khác biệt giữa tác động lên ROA và ROE phản ánh tính chất phức tạp của đa dạng hóa thu nhập, khi nó có thể làm tăng lợi nhuận trên vốn nhưng giảm hiệu quả sử dụng tài sản do chi phí quản lý và rủi ro gia tăng.

Mối quan hệ phi tuyến của TNPTD với HQHĐKD phù hợp với lý thuyết hiệu ứng Learn by Doing, cho thấy các ngân hàng cần vượt qua ngưỡng nhất định để thu được lợi ích tối ưu từ đa dạng hóa thu nhập. Việc TNPTD hiện tại còn thấp so với ngưỡng tối ưu cho thấy các NHTMCP Việt Nam có dư địa lớn để phát triển các hoạt động phi tín dụng nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh.

Các biến kiểm soát như quy mô, nợ xấu và chi phí hoạt động cũng đóng vai trò quan trọng, nhấn mạnh tầm quan trọng của quản trị rủi ro và kiểm soát chi phí trong việc nâng cao HQHĐKD. Kết quả này có thể được minh họa qua biểu đồ đường thể hiện mối quan hệ chữ U giữa TNPTD và ROE, cùng bảng phân tích hồi quy chi tiết các biến độc lập và kiểm soát.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đa dạng hóa thu nhập: Các NHTMCP cần đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa thu nhập, đặc biệt là gia tăng tỷ lệ TNPTD lên mức mục tiêu khoảng 36% trong 5 năm tới. Ngân hàng có vốn nhà nước nên phấn đấu đạt tỷ lệ TNPTD từ 30% đến trên 43%, trong khi ngân hàng tư nhân cần đạt tối thiểu 35%.

2. Phát triển các thành phần thu nhập phi tín dụng: Tập trung nâng cao thu nhập từ phí dịch vụ, hoạt động giao dịch và các nguồn thu nhập khác nhằm cải thiện ROA và giảm phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần. Các ngân hàng lớn nên hướng tới tỷ lệ TNPTD khoảng 38%, ngân hàng vừa và nhỏ khoảng 39%, và ngân hàng nhỏ tối thiểu 32%.

3. Cải thiện quản trị rủi ro và kiểm soát chi phí: Giảm tỷ lệ nợ xấu và chi phí hoạt động thông qua nâng cao năng lực quản trị, áp dụng công nghệ hiện đại và quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ nhằm tăng hiệu quả sử dụng tài sản và vốn.

4. Xây dựng chiến lược phát triển bền vững và chuyển đổi số: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech), ngân hàng số và các dịch vụ tài chính mới để đa dạng hóa nguồn thu, nâng cao trải nghiệm khách hàng và tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Các giải pháp trên cần được thực hiện đồng bộ trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp chặt chẽ giữa ban lãnh đạo ngân hàng, cơ quan quản lý nhà nước và các bên liên quan nhằm đảm bảo hiệu quả và bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban lãnh đạo và quản lý các ngân hàng thương mại cổ phần: Giúp hiểu rõ tác động của đa dạng hóa thu nhập và TNPTD đến hiệu quả hoạt động, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp, tối ưu hóa lợi nhuận và kiểm soát rủi ro.

2. Cơ quan quản lý nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách tiền tệ, quản lý rủi ro hệ thống và thúc đẩy phát triển ngành ngân hàng theo hướng hiện đại, bền vững.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng: Là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng hóa thu nhập, thu nhập phi tín dụng và hiệu quả hoạt động ngân hàng tại thị trường mới nổi.

4. Các nhà đầu tư và chuyên gia phân tích tài chính: Hỗ trợ đánh giá tiềm năng và rủi ro của các NHTMCP Việt Nam dựa trên cơ cấu thu nhập và hiệu quả hoạt động, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Đa dạng hóa thu nhập là gì và tại sao quan trọng với ngân hàng?
   Đa dạng hóa thu nhập là chiến lược mở rộng nguồn thu từ các hoạt động phi tín dụng như phí dịch vụ, giao dịch và thu nhập khác. Nó giúp ngân hàng giảm phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần, tăng tính ổn định và nâng cao hiệu quả kinh doanh trong bối cảnh cạnh tranh và rủi ro ngày càng cao.

2. Thu nhập phi tín dụng (TNPTD) gồm những thành phần nào?
   TNPTD bao gồm thu nhập từ phí dịch vụ, hoa hồng, hoạt động giao dịch chứng khoán, ngoại hối, bảo lãnh phát hành, môi giới và các khoản thu nhập khác không phải từ lãi vay. Đây là nguồn thu ngày càng quan trọng đối với các ngân hàng hiện đại.

3. Tác động của TNPTD đến hiệu quả hoạt động kinh doanh như thế nào?
   TNPTD có tác động tích cực đến ROA nhưng có thể tác động tiêu cực hoặc phức tạp đến ROE tùy thuộc vào mức độ và cấu trúc thu nhập. Mối quan hệ này còn mang tính phi tuyến, nghĩa là chỉ khi TNPTD vượt qua ngưỡng nhất định mới phát huy hiệu quả tối ưu.

4. Làm thế nào để xác định ngưỡng tối ưu của TNPTD?
   Ngưỡng tối ưu được xác định bằng mô hình ngưỡng (Threshold Model) sử dụng dữ liệu bảng và kỹ thuật hồi quy đặc biệt. Nghiên cứu cho thấy ngưỡng tối thiểu khoảng 27,11% và ngưỡng tối ưu khoảng 46,62% đối với TNPTD nhằm đạt hiệu quả cao nhất về ROA và ROE.

5. Ngân hàng Việt Nam nên đặt mục tiêu TNPTD như thế nào trong tương lai?
   Theo nghiên cứu, các NHTMCP Việt Nam nên phấn đấu đạt tỷ lệ TNPTD trung bình khoảng 36% trong 5 năm tới, với ngân hàng nhà nước từ 30-43%, ngân hàng tư nhân tối thiểu 35%, và các ngân hàng lớn, vừa, nhỏ có các mục tiêu cụ thể từ 32% đến 39% nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh.

Kết luận

• Đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến ROE nhưng tiêu cực đến ROA của các NHTMCP tại Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021.
• Thu nhập phi tín dụng, đặc biệt từ phí dịch vụ và hoạt động giao dịch, đóng góp tích cực vào ROA nhưng có tác động phức tạp đến ROE.
• Mối quan hệ phi tuyến giữa TNPTD và HQHĐKD được xác định với ngưỡng tối thiểu 27,11% và ngưỡng tối ưu 46,62%, cho thấy dư địa phát triển lớn cho các ngân hàng.
• Các biến kiểm soát như quy mô, nợ xấu, chi phí hoạt động và biến động kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoạt động.
• Đề xuất các giải pháp tăng cường đa dạng hóa thu nhập, phát triển TNPTD, cải thiện quản trị rủi ro và chuyển đổi số nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trong 3-5 năm tới.

Hành động tiếp theo: Các NHTMCP cần xây dựng kế hoạch chiến lược cụ thể để tăng tỷ lệ TNPTD, đồng thời cải thiện quản trị và áp dụng công nghệ mới. Cơ quan quản lý cần hỗ trợ chính sách phù hợp để thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Lược khảo các công trình nghiên cứu quốc tế 1. Nghiên cứu đa quốc gia Baele và cộng sự (2007) nghiên cứu những ảnh hưởng đa dạng hóa thu nhập đến HQHĐKD và rủi ro của các ngân hàng từ 17 quốc gia Châu Âu giai đoạn 1989 – 2004. Hồi quy GMM cho thấy các ngân hàng đa dạng hoá thu nhập với tỷ lệ TNPTD cao, thì có HQHĐKD tích cực hơn.

Mặc dù vậy, đa dạng hóa các nguồn thu từ hoạt động khác nhau sẽ làm tăng rủi ro cho các NHTM. Theo Mercieca và cộng sự (2007), các NHTM nhỏ tại Châu Âu không thu được lợi ích từ đa dạng hóa thu nhập. TNPTD, thu nhập từ hoạt động giao dịch cao sẽ dẫn đến lợi nhuận của các NHTM thấp hơn, gia tăng rủi ro và làm giảm lợi nhuận điều chỉnh rủi ro. Elsas và cộng sự (2010) đánh giá ảnh hưởng của đa dạng hoá thu nhập đến HQHĐKD của 380 NHTM tại các quốc gia phát triển giai đoạn 1996-2008.

Kết quả hồi quy GMM cho rằng đa dạng hóa thu nhập giúp cải thiện HQHĐKD của các NHTM. Sanya và Wolfe (2011) nghiên cứu ảnh hưởng của đa dạng hóa thu nhập đến HQHĐKD và rủi ro của NHTM. Sử dụng dữ liệu bảng gồm 226 NHTM tại 11 nền kinh tế mới nổi giai đoạn 2000-2007. Nghiên cứu tiếp cận phương pháp hồi quy xu hướng tổng quát hệ thống (Sys- GMM).

Kết quả cung cấp bằng chứng thực nghiệm đa dạng hóa TNPTD làm giảm rủi ro hoạt động và tăng cường HQHĐKD của các NHTM. Meslier và cộng sự (2014) phân tích tác động của đa dạng hóa thu nhập đến HQHĐKD của các NHTM thuộc nền kinh tế mới nổi. Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 39 NHTM Philipines và một số quốc gia trong nền kinh té mới nổi giai đoạn 1999- 2005. Hồi quy xu hướng tổng quát (GMM) cho thấy các ngân hàng ở Philippines có cơ cấu TNPTD khác nhau.

Tỷ lệ của hoạt động kinh doanh trong TNPTD là tương đối cao hơn so với một NHTM trung bình của Hoa Kỳ. Thu nhập từ phí có được từ các hoạt động ngân hàng truyền thống, thu nhập từ hoạt động giao dịch ít tương quan với tăng trưởng thu nhập lãi ròng. Lợi ích đa dạng hóa cao hơn từ việc chuyển sang 8 hoạt động giao dịch thay vì chuyển sang hoạt động dựa trên thu nhập từ phí. Tóm lại, nghiên cứu này ủng hộ vai trò tích cực và quan trọng của dạng hoá thu nhập, TNPTD đối vơi HQHĐKD của các NHTM và điều chỉnh rủi ro.

Lee và cộng sự (2014) phân tích tác động của đã nghiên cứu ảnh hưởng của TNPTD đến HQHĐKD của 967 NHTM tại 22 quốc gia ở Châu Á giai đoạn 1995- 2009. Kết quả hồi quy Sys-GMM cho rằng gia tăng tỷ lệ TNPTD không chỉ làm giảm thiểu rủi ro mà nâng cao HQHĐKD của các NHTM. Sissy và cộng sự (2017) đánh giá vai trò của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro và lợi nhuận của các NHTM. Dữ liệu nghiên cứu là 320 ngân hàng tại 29 quốc gia châu Phi giai đoạn 2002-2013 và sử dụng công cụ ước tính GMM hệ thống cho kết quả là các ngân hàng ở Châu Phi thu được lợi ích tuyệt đối từ việc đa dạng hóa thu nhập khi tăng tỷ lệ TNPTD.

Nguyen (2018) nghiên cứu tác động của đa dạng hoá thu nhập đến HQHĐKD của 175 NHTM từ sáu nước ASEAN trong giai đoạn 2007–2014. Kết quả hồi quy GMM hệ thống chỉ ra rằng các ngân hàng tăng cường hoạt động đa dạng hóa thu nhập sẽ có HQHĐKD cao hơn. Ammar và Boughrara (2019) nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đối với hoạt động của NHTM, làm sáng tỏ tác động của sự chuyển dịch sang các nguồn TNPTD. Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 275 ngân hàng từ mười bốn quốc gia MENA(Trung Đông và Bắc Phi) giai đoạn 1990–2011.

Việc ước tính mô hình bằng cách sử dụng hệ thống GMM cho thấy đa dạng hóa thu nhập, TNPTD sẽ cải thiện HQHĐKD của ngân hàng. Thu nhập từ hoạt động giao dịch là thành phần TNPTD đóng góp nhiều nhất vào việc thúc đẩy lợi nhuận và sự ổn định của các NHTM. Tuy nhiên, gia tăng tỷ lệ TNPTD làm tăng rủi ro hoạt động của các NHTM. Nghiên cứu đối với từng quốc gia phát triển Stiroh (2004b) nghiên cứu chiến lược đa dạng hoá thu nhập của các NHTM tại Mỹ giai đoạn 1984 – 2001, cho rằng đa dạng hóa thu nhập ít mang lại lợi ích cho các NHTM đang cố gắng chuyển đổi thu nhập hướng tới TNPTD.

DeYoung và Rice (2004) nhận định rằng mặc dù đa dạng hóa thu nhập thúc đẩy tăng lợi nhuận, đồng thời làm gia tăng sự biến động của thu nhập và rủi ro của các NHTM tại Mỹ. 9 Delpachitra và Lester (2013) nghiên cứu hoạt động đa dạng hoá và HQHĐKD của NHTM ở Úc. Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 09 NHTM niêm yết giai đoạn 2000- 2009. Kết quả hồi quy SYS-GMM cho thấy rằng đa dạng hóa thu nhập tác động tiêu cực đến HQHĐKD và không giúp cải thiện rủi ro hoạt động.

Việc gia tăng tỷ lệ TNPTD sẽ không mang lại lợi ích cho các NHTM. Brighi và Venturelli (2014) nghiên cứu đa dạng hoá thu nhập của 52 Ngân hàng tại Ý trong giai đoạn 2006-2011. Kết quả hồi quy GMM cho thấy đa dạng hóa thu nhập làm tăng hiệu quả sinh lời điều chỉnh rủi ro của các NHTM. Köhler (2014) nghiên cứu vai trò của TNPTD đối với HQHĐKD của 1893 ngân hàng (ngân hàng thương mai, ngân hàng hợp tác, ngân hàng tiết kiệm, ngân hàng đầu tư) tại Đức giai đoạn 2002-2012.

Hồi quy theo phương pháp hồi quy bình phương tối thiểu 2 giai đoạn (2-SLS) chỉ ra rằng tác động của TNPTD đối với HQHĐKD và rủi ro ngân hàng là khác nhau giữa các ngân hàng định hướng đầu tư và bán lẻ. Trong khi các ngân hàng định hướng bán lẻ như tiết kiệm, hợp tác xã và các ngân hàng khác trở nên ổn định hơn đáng kể (nghĩa là có điểm Z cao hơn) nếu họ tăng tỷ lệ TNPTD; tuy nhiên, TNPTD sẽ làm cho các ngân hàng định hướng đầu tư trở nên rủi ro hơn đáng kể. Tỷ lệ TNPTD tác động tích cực đến HQHĐKD đã điều chỉnh rủi ro của các NHTM. Park và cộng sự (2019) đánh giá vai trò của TNPTD đến rủi ro và HQHĐKD của các NHTM tại Mỹ trong cuộc khủng hoảng tài chính giai đoạn 2007-2009.

Kết quả hồi quy GMM cho thấy tỷ lệ TNPTD có tác động tích cực đối với rủi ro ngân hàng và lợi nhuận trong giai đoạn khủng hoảng 1. Nghiên cứu đối với từng quốc gia đang phát triển Berger và cộng sự (2010) nghiên cứu tác động của đa dạng hóa đối với HQHĐKD của ngân hàng bằng cách sử dụng dữ liệu của 88 NHTM ở Trung Quốc trong giai đoạn 1996–2006. Kết quả hồi quy GMM cho thấy đa dạng hoá tài sản, đa dạng hoá thu nhập làm giảm HQHĐKD. Các ngân hàng có sở hữu nước ngoài gặp ít bất lợi hơn về đa dạng hóa.

Phân tích này có thể cung cấp ý nghĩa quan trọng cho các nhà quản lý và điều hành ngân hàng ở Trung Quốc cũng như ở các nền kinh tế mới nổi khác. 10 Pennathur và cộng sự (2012) phân tích tác động của cấu trúc sở hữu đối với mối quan hệ đa dạng hóa thu nhập và HQHĐKD của các ngân hàng tại Ấn Độ. Các ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi có được nhiều lợi ích từ hoạt động đa dạng hóa thu nhập. Các ngân hàng khu vực công và NHTM tư nhân có các chiến lược đa dạng hóa khác nhau, điều này tạo ra những ảnh hưởng khác nhau đến HQHĐKD của ngân hàng.

Đa dạng hoá thu nhập làm gia tăng thu nhập lãi thuần, TNPTD cũng như tỷ lệ thu nhập từ giao dịch và tác động tích cực đến HQHĐKD và làm gia tăng rủi ro của các NHTM tư nhân và nước ngoài. Đa dạng hóa các hoạt động thu phí và giao dịch làm giảm sự biến động HQHĐKD của các NHTM khu vực công. Li và Zhang (2013) đánh giá những lợi ích tiềm năng của đa dạng hóa do sự phụ thuộc ngày càng nhiều vào các hoạt động kinh doanh phi truyền thống dựa trên dữ liệu từ ngành ngân hàng Trung Quốc giai đoạn 1986–2008. Hồi quy GMM cho thấy rằng có lợi ích đa dạng hóa khi tăng TNPTD nhưng cũng đồng thời có thể gia tăng rủi ro hệ thống.

Belguith và Bellouma (2017) đã nghiên cứu vai trò của cấu trúc thu nhập hoạt động đối với HQHĐKD của các NHTM tai Tunisia giai đoạn 2001-2014. Kêt quả hồi quy 2-SLS thấy rằng chuyển đổi cấu trúc thu nhập từ thu nhập lãi thuần sang TNPTD sẽ thúc đẩy lợi nhuận và sự ổn định của các NHTM và ích từ đa dạng hóa là lớn nhất đối với các NHTM có nhiều chuyển dịch sang TNPTD. Ahamed (2017) nghiên cứu trả lời câu hỏi liệu sự thay đổi đối với hoạt động TNPTD có cải thiện HQHĐKD của các ngân hàng Ấn Độ giai đoạn 1998-2014. Nghiên cứu cho rằng tỷ lệ TNPTD cao thì HQHĐKD điều chỉnh rủi ro cao hơn.

Các NHTM tư nhân nước ngoài đạt được lợi nhuận đã điều chỉnh rủi ro cao hơn so với các NHTM khu vực công và NHTM tư nhân nội địa. Sun và cộng sự (2017) cho rằng TNPTD là điều mà hầu hết các ngân hàng Trung Quốc đang phấn đấu trong những năm gần đây do sự cạnh tranh gay gắt giữa các NHTM do thị trường ngày càng mở và quy định cứng rắn từ ngân hàng trung ương Trung Quốc. Mô hình ngưỡng bảng được sử dụng với tập dữ liệu bảng cân bằng của 16 NHTM Trung Quốc niêm yết, trong giai đoạn 2007 đến 2013, để điều tra mối quan hệ giữa TNPTD và HQHĐKD. Kết quả cho thấy hai kết luận chính: (1) sự tồn 11 tại của hai ngưỡng cho thấy có mối quan hệ phi tuyến; (2) có mối tương quan nghịch giữa tỷ lệ TNPTD và HQHĐKD của các NHTM.

Hơn nữa, khi tỷ lệ TNPTD cao hơn ngưỡng 16.62%, mối tương quan nghịch giảm. Tỷ lệ này nên được kiểm soát ở ngưỡng cao hơn, kỳ vọng tỷ lệ TNPTD ảnh hưởng tích cực đến kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTM. Liang và cộng sự (2018) nghiên cứu vai trò của đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng bằng cách sử dụng dữ liệu các NHTM tại Trung Quốc giai đoạn 2003–2012. Kết quả nghiên cứu cho rằng đa dạng thu nhập ảnh hưởng tiêu cực đến HQHĐKD của các ngân hàng.

Quản trị doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng tăng cường mối quan hệ giữa đa dạng hoá thu nhập và HQHĐKD của các NHTM tại Trung Quốc. Noor và Siddiqui (2019) lấp đầy khoảng trống về sự tồn tại của mối quan hệ phi tuyến tính giữa TNPTD và HQHĐKD của các NHTM ở Pakistan.