Tác động của chính sách khoa học và công nghệ đến tự chủ của các viện nghiên cứu tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu tác động của chính sách khoa học và công nghệ đối với quá trình tự chủ của các viện nghiên cứu và, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Phạm Tuấn Huy
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Ngọc Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý khoa học và công nghệ
• Đề tài: Tác Động Chính Sách KH&CN Đến Tự Chủ Viện Nghiên Cứu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do nghiên cứu
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Mẫu khảo sát
• 0.6. Vấn đề nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9. Luận cứ lý thuyết
• 0.10. Luận cứ thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: CHÍNH SÁCH KH&CN: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1. Tổ chức NC&TK
• 1.1.1. Khái niệm NC&TK
• 1.2. Tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức NC&TK Nhà nước
• 1.2.1. Quyền sở hữu và quyền sử dụng trong tổ chức NC&TK Nhà nước
• 1.2.2. Các nội dung tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức NC&TK Nhà nước
• 1.3. Hoạt động KH&CN
• 1.3.1. Khái niệm hoạt động KH&CN
• 1.3.2. Chính sách
• 1.3.2.1. Chính sách công
• 1.3.2.2. Chính sách KH&CN
• 1.3.3. Khái niệm về đánh giá và xây dựng khung đánh giá chính sách KH&CN
• 1.3.3.1. Khái niệm đánh giá
• 1.3.3.2. Xây dựng khung đánh giá chính sách KH&CN
• 1.3.4. Kinh nghiệm đánh giá chính sách KH&CN của một số nước trên thế giới
• 1.3.5. Những gợi suy liên quan tới đánh giá chính sách KH&CN tại Việt Nam
• 2. TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH KH&CN NÓI CHUNG VÀ NGHỊ ĐỊNH 35/HĐBT, NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH TỰ CHỦ CỦA CÁC VIỆN NC&TK THUỘC VKH&CNVN
• 2.1. Tổ chức và hoạt động của VKH&CNVN
• 2.1.1. Tổng quan về VKH&CNVN
• 2.1.2. Tổ chức và hoạt động của các nhóm viện thuộc VKH&CNVN
• 2.2. Tác động của chính sách KH&CN đối với quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 2.2.1. Một số chính sách quan trọng tác động đến quá trình tự chủ của các tổ chức NC&TK Nhà nước
• 2.2.2. Tác động của Nghị định 35/HĐBT và Nghị định 115/2005/NĐ-CP đối với quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 2.2.2.1. Nghị định 35/HĐBT
• 2.2.2.2. Nghị định 115/2005/NĐ-CP
• 3. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 35/HĐBT VÀ NGHỊ ĐỊNH 115/2005/NĐ-CP ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH TỰ CHỦ CỦA CÁC VIỆN NC&TK THUỘC VKH&CNVN, ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH TỰ CHỦ CỦA CÁC VIỆN NÀY
• 3.1. Đánh giá tác động của Nghị định 35/HĐBT và Nghị định 115/2005/NĐ-CP đối với quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.1. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ xác định nhiệm vụ và mở rộng chức năng hoạt động của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.2. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ về tổ chức, liên doanh, liên kết của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.3. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ về tài chính của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.4. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ nguồn tín dụng ngân hàng của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.5. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ lao động của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.1.6. Đánh giá tác động đối với quá trình tự chủ về hợp tác quốc tế của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.2. Điều kiện đảm bảo quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.3. Giải pháp chính sách thúc đẩy quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.3.1. Thực hiện tách quyền sở hữu và quyền sử dụng trong các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN
• 3.3.2. Tạo lập các điều kiện cho các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm
• 3.3.3. Tăng cường sự thống nhất giữa quyền tự chủ, năng lực tự chủ và tinh thần tự chủ
• 3.3.4. Phân biệt tự chủ, tự chịu trách nhiệm ở các nhóm viện khác nhau thuộc VKH&CNVN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CẢM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của chính sách KH CN đến tự chủ viện nghiên cứu

Chính sách khoa học và công nghệ (KH&CN) đóng vai trò quan trọng trong việc định hình và phát triển các viện nghiên cứu tại Việt Nam. Từ khi Nghị định 35/HĐBT và Nghị định 115/2005/NĐ-CP được ban hành, các viện nghiên cứu đã có những thay đổi đáng kể trong cơ chế hoạt động và tự chủ. Việc áp dụng các chính sách này không chỉ giúp các viện nghiên cứu tăng cường năng lực mà còn tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững.

1.1. Chính sách KH CN và vai trò của nó trong tự chủ viện nghiên cứu

Chính sách KH&CN đã tạo ra khung pháp lý cho các viện nghiên cứu hoạt động độc lập hơn. Điều này giúp các viện có thể tự quyết định về các dự án nghiên cứu, từ đó nâng cao hiệu quả công việc và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

1.2. Tác động của Nghị định 35 HĐBT đến tự chủ viện nghiên cứu

Nghị định 35/HĐBT đã mở ra cơ hội cho các viện nghiên cứu trong việc tự chủ tài chính và tổ chức. Điều này giúp các viện có thể chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn lực và phát triển các dự án nghiên cứu phù hợp với nhu cầu thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc thực hiện tự chủ viện nghiên cứu hiện nay

Mặc dù chính sách KH&CN đã tạo ra nhiều cơ hội, nhưng việc thực hiện tự chủ tại các viện nghiên cứu vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu nguồn lực tài chính, sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, và sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao là những rào cản lớn.

2.1. Thiếu nguồn lực tài chính và ảnh hưởng đến tự chủ

Nhiều viện nghiên cứu vẫn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, điều này hạn chế khả năng tự chủ trong việc triển khai các dự án nghiên cứu. Việc tìm kiếm nguồn tài trợ từ doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế là cần thiết nhưng không dễ dàng.

2.2. Sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong viện nghiên cứu

Việc thu hút và giữ chân nhân tài là một thách thức lớn. Nhiều viện nghiên cứu không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp trong việc trả lương và đãi ngộ, dẫn đến tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.

III. Phương pháp nâng cao tự chủ cho các viện nghiên cứu

Để tăng cường tự chủ cho các viện nghiên cứu, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải cách cơ chế tài chính, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải cách cơ chế tài chính cho viện nghiên cứu

Cần thiết phải có các chính sách tài chính linh hoạt hơn, cho phép các viện nghiên cứu tự chủ trong việc sử dụng ngân sách và tìm kiếm nguồn tài trợ từ bên ngoài.

3.2. Tăng cường hợp tác giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp

Việc thiết lập các mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với doanh nghiệp sẽ giúp các viện nghiên cứu có thêm nguồn lực và cơ hội ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu từ chính sách KH CN

Các viện nghiên cứu đã có nhiều ứng dụng thực tiễn từ các chính sách KH&CN, giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu và phát triển công nghệ. Những kết quả này không chỉ góp phần vào sự phát triển của viện mà còn có tác động tích cực đến nền kinh tế quốc dân.

4.1. Các dự án nghiên cứu thành công từ chính sách KH CN

Nhiều dự án nghiên cứu đã được triển khai thành công, từ đó tạo ra các sản phẩm công nghệ mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh cho các viện nghiên cứu.

4.2. Tác động của nghiên cứu đến phát triển kinh tế xã hội

Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho tự chủ viện nghiên cứu

Tự chủ viện nghiên cứu là một quá trình cần thiết và quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Việc thực hiện các chính sách KH&CN một cách đồng bộ và hiệu quả sẽ giúp các viện nghiên cứu phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

5.1. Tương lai của tự chủ viện nghiên cứu tại Việt Nam

Với những chính sách phù hợp, các viện nghiên cứu có thể trở thành những chủ thể tự chủ thực sự, góp phần vào sự phát triển của KH&CN tại Việt Nam.

5.2. Đề xuất giải pháp cho việc nâng cao tự chủ

Cần có các giải pháp cụ thể để tăng cường tự chủ cho các viện nghiên cứu, bao gồm cải cách cơ chế tài chính, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VKH&CNVN) là cơ quan khoa học hàng đầu quốc gia, đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ. Từ năm 1993 đến nay, VKH&CNVN đã trải qua nhiều giai đoạn đổi mới, đặc biệt là trong bối cảnh các chính sách khoa học và công nghệ (KH&CN) được ban hành nhằm thúc đẩy quá trình tự chủ của các viện nghiên cứu và triển khai (NC&TK) trực thuộc. Quá trình tự chủ này bao gồm quyền tự chủ về tổ chức, tài chính, lao động và hợp tác quốc tế, nhằm tăng cường năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ và gắn kết với sản xuất kinh doanh.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tác động của các chính sách KH&CN, đặc biệt là Nghị định 35/HĐBT và Nghị định 115/2005/NĐ-CP, đối với quá trình tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN. Phạm vi nghiên cứu tập trung từ năm 1993 đến năm 2010, với đối tượng là các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN trên toàn quốc. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện những điểm mạnh, hạn chế của chính sách hiện hành, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy tự chủ, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động và tiềm lực KH&CN quốc gia.

Theo số liệu năm 2009, VKH&CNVN có tổng cộng 24 viện nghiên cứu với hơn 2.400 cán bộ, trong đó có 217 giáo sư, phó giáo sư và 675 tiến sĩ. Các viện được phân thành ba nhóm chính: viện điều tra cơ bản (ĐTCB), viện nghiên cứu cơ bản (NCCB) và viện triển khai kỹ thuật (TKCN), mỗi nhóm có chức năng và cơ cấu nhân lực riêng biệt. Việc đánh giá tác động chính sách nhằm xác định mức độ tự chủ thực tế của các viện trên các mặt: quyền tự chủ, năng lực tự chủ và tinh thần tự chủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý khoa học và công nghệ, chính sách công, cũng như khung đánh giá chính sách KH&CN. Hai lý thuyết trọng tâm gồm:

1. Lý thuyết về tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong tổ chức NC&TK nhà nước: Tự chủ được hiểu là quyền tự quyết định trong việc xác định nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, quản lý tài chính, nhân lực và hợp tác quốc tế. Tự chịu trách nhiệm là nghĩa vụ đảm bảo thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ và sử dụng hiệu quả nguồn lực được giao.

2. Khung đánh giá chính sách KH&CN: Đánh giá chính sách là quá trình hệ thống nhằm xác định giá trị, tác động của chính sách đối với các mục tiêu phát triển KH&CN và xã hội. Khung đánh giá bao gồm các tiêu chí về tác động dương tính, âm tính và ngoại biên của chính sách, dựa trên các phương pháp định tính và định lượng.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: hoạt động KH&CN, chính sách KH&CN, tự chủ tổ chức NC&TK, đánh giá chính sách, và các mô hình tổ chức NC&TK theo kinh nghiệm quốc tế (Đức, Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu và phân tích văn bản chính sách. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Nghị định 35/HĐBT (1992), Nghị định 115/2005/NĐ-CP, các quyết định của Chính phủ, báo cáo nhân lực VKH&CNVN năm 2009, cùng các tài liệu nghiên cứu, tổng luận và báo cáo khảo sát liên quan.

Phân tích tập trung vào đánh giá tác động của các chính sách trên các mặt: xác định nhiệm vụ, tổ chức, tài chính, lao động và hợp tác quốc tế của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN (24 viện). Phương pháp chọn mẫu là toàn bộ nhằm đảm bảo tính đại diện và toàn diện.

Phân tích dữ liệu kết hợp phương pháp định tính (phân tích nội dung văn bản, so sánh chính sách) và định lượng (thống kê nhân lực, phân tích số liệu về cơ cấu tổ chức). Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1993 đến 2010, tương ứng với giai đoạn đổi mới tổ chức VKH&CNVN và ban hành các chính sách quan trọng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động tích cực của chính sách đối với quyền tự chủ trong xác định nhiệm vụ và mở rộng chức năng hoạt động: Nghị định 35/HĐBT và Nghị định 115/2005/NĐ-CP đã cho phép các viện NC&TK tự chủ trong việc xác định nhiệm vụ KH&CN, ký kết hợp đồng với các tổ chức trong và ngoài nước, mở rộng chức năng sang sản xuất thử nghiệm và kinh doanh. Theo số liệu, các viện đã tăng số lượng hợp đồng nghiên cứu và dịch vụ KH&CN lên khoảng 30% trong giai đoạn 2005-2010.

2. Tự chủ về tổ chức và liên doanh liên kết còn hạn chế: Mặc dù các chính sách cho phép thành lập doanh nghiệp khoa học và liên doanh liên kết, thực tế các viện vẫn gặp khó khăn trong việc tổ chức lại bộ máy và mở rộng liên kết do ràng buộc pháp lý và năng lực quản lý. Tỷ lệ các viện thành lập doanh nghiệp trực thuộc chỉ đạt khoảng 20%, thấp so với tiềm năng.

3. Tự chủ tài chính được cải thiện nhưng chưa đồng bộ: Các viện được phép tự chủ trong việc sử dụng kinh phí, huy động vốn từ hợp đồng và vay vốn ngân hàng. Tuy nhiên, thủ tục hành chính phức tạp và quy định tài chính còn chặt chẽ khiến việc tự chủ tài chính chưa thực sự hiệu quả. Khoảng 40% viện phản ánh khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng.

4. Tự chủ lao động và quản lý nhân sự chưa thực hiện triệt để: Nghị định 115/2005/NĐ-CP cho phép chuyển đổi biên chế cố định sang hợp đồng lao động, nhưng sau 5 năm, các viện vẫn duy trì song song hai loại biên chế, gây khó khăn trong quản lý và phát huy tinh thần tự chủ. Tỷ lệ cán bộ hợp đồng chỉ chiếm khoảng 30% tổng số nhân lực.

5. Tự chủ trong hợp tác quốc tế được mở rộng: Các viện được quyền ký hợp đồng, mời chuyên gia và cử cán bộ ra nước ngoài, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và mở rộng quan hệ quốc tế. Số lượng dự án hợp tác quốc tế tăng trung bình 15% mỗi năm trong giai đoạn nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Các chính sách KH&CN đã tạo ra bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN, đặc biệt là trong việc mở rộng chức năng và quyền tự chủ tài chính. Tuy nhiên, sự tác động chưa đồng bộ giữa quyền tự chủ, năng lực tự chủ và tinh thần tự chủ dẫn đến hiệu quả chưa cao.

Nguyên nhân chủ yếu là do các ràng buộc pháp lý còn phức tạp, năng lực quản lý của các viện chưa đáp ứng yêu cầu mới, và sự chưa rõ ràng trong phân định quyền hạn giữa các cấp quản lý. So sánh với kinh nghiệm quốc tế, như Đức và Hàn Quốc, việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng, minh bạch và tăng cường năng lực quản lý là yếu tố then chốt để nâng cao tự chủ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ tự chủ trên các mặt (nhiệm vụ, tổ chức, tài chính, lao động, hợp tác quốc tế) theo từng năm, cùng bảng so sánh nhân lực và cơ cấu tổ chức trước và sau khi áp dụng các nghị định.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về tự chủ tổ chức và tài chính: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để tháo gỡ các ràng buộc hiện hành, tạo điều kiện thuận lợi cho các viện tự chủ trong tổ chức bộ máy, quản lý tài chính và huy động vốn. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính.

2. Nâng cao năng lực quản lý và điều hành của các viện: Tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn về quản lý tài chính, nhân sự và hợp tác quốc tế cho lãnh đạo và cán bộ quản lý viện. Mục tiêu tăng năng lực quản lý lên 50% trong 3 năm, do VKH&CNVN phối hợp với các tổ chức đào tạo trong và ngoài nước thực hiện.

3. Thúc đẩy chuyển đổi biên chế sang hợp đồng lao động: Xây dựng lộ trình cụ thể, chính sách hỗ trợ và cơ chế khuyến khích để các viện thực hiện chuyển đổi biên chế, nâng cao tinh thần tự chủ và trách nhiệm của cán bộ. Thời gian thực hiện 3 năm, do Bộ Nội vụ và VKH&CNVN phối hợp triển khai.

4. Tăng cường hỗ trợ hợp tác quốc tế và mở rộng mạng lưới liên kết: Hỗ trợ các viện trong việc ký kết hợp đồng quốc tế, mời chuyên gia và cử cán bộ đi đào tạo, nghiên cứu nước ngoài. Mục tiêu tăng số lượng dự án hợp tác quốc tế lên 25% trong 5 năm, do VKH&CNVN và Bộ Ngoại giao phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo các viện nghiên cứu và triển khai thuộc VKH&CNVN: Giúp hiểu rõ tác động của chính sách KH&CN đến tự chủ tổ chức, từ đó điều chỉnh chiến lược quản lý và phát triển viện.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về KH&CN: Cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy tự chủ trong hệ thống nghiên cứu công lập.

3. Nhà nghiên cứu và chuyên gia trong lĩnh vực quản lý KH&CN: Là tài liệu tham khảo quan trọng về khung lý thuyết, phương pháp đánh giá chính sách và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.

4. Các tổ chức quốc tế và đối tác hợp tác trong lĩnh vực KH&CN: Hiểu rõ bối cảnh chính sách và năng lực tự chủ của các viện nghiên cứu Việt Nam để xây dựng các chương trình hợp tác hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách KH&CN có tác động như thế nào đến tự chủ của các viện nghiên cứu?
   Chính sách như Nghị định 35/HĐBT và 115/2005/NĐ-CP đã mở rộng quyền tự chủ trong xác định nhiệm vụ, tài chính, tổ chức và hợp tác quốc tế, giúp các viện chủ động hơn trong hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ.

2. Tại sao tự chủ lao động vẫn chưa được thực hiện triệt để?
   Do tồn tại song song hai loại biên chế cố định và hợp đồng, cùng với các quy định pháp lý chưa rõ ràng và thiếu cơ chế hỗ trợ chuyển đổi, dẫn đến khó khăn trong quản lý và phát huy tinh thần tự chủ.

3. Các viện nghiên cứu có thể tự chủ tài chính như thế nào?
   Các viện được phép tự chủ trong việc sử dụng kinh phí từ ngân sách, hợp đồng nghiên cứu, dịch vụ KH&CN và vay vốn ngân hàng, tuy nhiên thủ tục hành chính còn phức tạp, ảnh hưởng đến hiệu quả tự chủ tài chính.

4. Làm thế nào để nâng cao năng lực quản lý của các viện?
   Thông qua đào tạo chuyên sâu về quản lý tài chính, nhân sự, hợp tác quốc tế và áp dụng các mô hình quản lý tiên tiến, đồng thời tăng cường trao đổi kinh nghiệm với các tổ chức quốc tế.

5. Vai trò của hợp tác quốc tế trong quá trình tự chủ của các viện là gì?
   Hợp tác quốc tế giúp các viện tiếp cận nguồn lực, công nghệ và tri thức mới, nâng cao năng lực nghiên cứu và mở rộng mạng lưới đối tác, góp phần thúc đẩy tự chủ và phát triển bền vững.

Kết luận

• Chính sách KH&CN, đặc biệt Nghị định 35/HĐBT và 115/2005/NĐ-CP, đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng thúc đẩy tự chủ của các viện NC&TK thuộc VKH&CNVN.
• Tác động chính sách chưa đồng bộ trên các mặt quyền tự chủ, năng lực và tinh thần tự chủ, dẫn đến hiệu quả tự chủ chưa cao.
• Các hạn chế chủ yếu liên quan đến khung pháp lý, năng lực quản lý và cơ chế chuyển đổi biên chế.
• Đề xuất hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực quản lý, thúc đẩy chuyển đổi lao động và tăng cường hợp tác quốc tế là các giải pháp trọng tâm.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các bước tiếp theo trong cải cách quản lý và phát triển hệ thống nghiên cứu khoa học công lập tại Việt Nam.

Các cơ quan quản lý và viện nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm nâng cao tự chủ, góp phần phát triển KH&CN bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I như sau: “Khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy”. “Công nghệ là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng, bí quyết, công cụ, phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm.” “Hoạt động KH&CN bao gồm nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và phát triển công nghệ, dịch vụ KH&CN, hoạt động phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản suất và các hoạt động khác nhằm phát triển KH&CN”. “Phát triển công nghệ là hoạt động nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ mới, sản phẩm mới. Phát triển công nghệ bao gồm triển khai thực nghiệm và sản xuất thử nghiệm”.

“Dịch vụ KH&CN là các hoạt động phục vụ việc NCKH và phát triển công nghệ; các hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ; các dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng tri thức KH&CN và kinh nghiệm thực tiễn”. Điều 9, Chương II Luật KH&CN quy định các tổ chức KH&CN bao gồm: - Tổ chức NCKH, tổ chức NCKH và phát triển công nghệ; -18- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Trường đại học, học viện, trường cao đẳng; - Tổ chức dịch vụ KH&CN; Hoạt động KH&CN là khái niệm được UNESCO sử dụng để chỉ những hoạt động xã hội được thực hiện bởi một bộ phận xã hội rộng lớn (các nhà khoa học, các nhà công nghệ) có liên quan đến việc thực hiện công tác nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, phát triển KH&CN [9;73]. Chính sách 1. Định nghĩa Theo nghĩa hẹp, chính sách có thể được thể hiện thông qua, một chương trình, một mục tiêu của chương trình hay sự tác động của chương trình lên một số vấn đề của xã hội, chẳng hạn như chính sách trợ cấp hay chính sách giải quyết yêu cầu của sinh viên về nhà ở, học bổng.

Thuật ngữ “chính sách” được dùng với nghĩa rộng hơn như chính sách đối nội, chính sách đối ngoại. Thuật ngữ chính sách được sử dụng rất thường xuyên, đề cập đến nhiều vấn đề, nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, định nghĩa chính sách lại chưa có một sự thống nhất. Chính sách cũng có thể coi là một kế hoạch hoạt động.

Đó là một bản kế hoạch, được xây dựng công phu, cụ thể chứ không phải là những lời nói, tư duy suy nghĩ ban đầu. Kế hoạch được đưa ra trong bối cảnh, môi trường cụ thể mà nhà làm chính sách đã hình dung ra hoặc do chủ thể xác định (tổ chức, cá nhân, nhà nước, các tổ chức chính trị, chính trị xã hội, các tổ chức quần chúng, các loại hình doanh nghiệp, v. Theo quan niệm của các nhà chính trị, chính sách là sự bày tỏ quan điểm chính trị của các tổ chức (theo nghĩa rộng của từ này) nhằm đạt được những mục tiêu nhất định, hay nói cách khác, đó là những quyết định của các tổ chức, cá nhân về những gì họ sẽ làm hay không làm. Còn những nhà quản lý vĩ mô của các tổ chức quan niệm, chính sách là những định hướng tư duy cho các nhà quản lý điều hành, tác nghiệp đưa ra những quyết định cần thiết trong những điều kiện cụ thể của môi trường sản xuất, kinh doanh.

Như vậy, thực chất của chính sách theo cách này chỉ là -19- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] những chỉ dẫn cần thiết cho các nhà quản lý tác nghiệp để họ vận dụng vào điều kiện cụ thể, không chỉ ra cách thức tiến hành (các tác nghiệp cụ thể). Theo các quan niệm, chính sách đó là một sự lựa chọn trong tập hợp các phương án khác nhau để đi đến mục tiêu. Trong một cách tư duy cũng được nhiều người thừa nhận, chính sách là bước tiếp theo của chiến lược của các công ty, tập đoàn sản xuất, kinh doanh đề ra và đó là bước khởi đầu cho việc nghiên cứu những hoạt động cần thiết để đạt được những mục tiêu đề ra. Với tư duy này, chính sách là các chỉ dẫn cụ thể của các nhà hoạch định đề ra các quyết định triển khai chiến lược; là bước nối giữa đường lối, chủ trương chiến lược (vĩ mô) và các hành động cụ thể (dự án, chương trình).

Theo quan niệm của các nhà quản lý, điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh, chính sách là đường lối lãnh đạo, định hướng tư duy cho các nhà quản lý theo mục tiêu cụ thể. Đó không phải là những quy tắc (với tư cách là các quy định cụ thể) bắt buộc các nhà quản lý phải chấp hành. Nói cách khác, chính sách chỉ dẫn, hướng dẫn đưa ra quyết định, còn vấn đề quyết định vẫn thuộc các nhà quản lý điều hành. Tổng hợp những quan niệm trên, tác giả Vũ Cao Đàm đã đưa ra định nghĩa về chính sách: “Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa, mà một chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đưa ra, trong đó tạo sự ưu đãi một nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của nhóm này, định hướng hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chiến lược phát triển của một hệ thống xã hội” [11;13].

Chính sách công Chính sách công là một thuật ngữ được quan tâm và sử dụng nhiều. Nhiều người cho rằng, chính sách công là những chính sách do nhà nước đưa ra nhằm xác định rõ cái gì nhà nước làm và tại sao nhà nước lại làm những việc đó mà không làm những việc khác cũng như cái giá phải trả cho việc làm đó. Cũng có thể hiểu chính sách công như là một sự phân bổ giá trị mang -20- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tính quyền lực của nhà nước cho toàn xã hội và điều mà Chính phủ làm (hay không làm) đều gắn liền với phân bổ giá trị xã hội đó và chỉ có nhà nước mới phân bổ được. Chính sách KH&CN Chính sách KH&CN là một loại chính sách công với các đặc tính trình bày trên đây.

Nó được xây dựng để điều tiết hoạt động KH&CN - một loại hình hoạt động tạo ra động năng phát triển xã hội. Theo UNESCO thì chính sách KH&CN là một tập hợp các biện pháp có quan hệ nhân quả nhằm thúc đẩy hoạt động tạo ra tri thức, truyền bá, phổ cập, ứng dụng các tri thức đó cho đổi mới. Còn có nhiều định nghĩa khác nhau về chính sách KH&CN với cách tiếp cận khác nhau. Có ý kiến cho rằng chính sách KH&CN là tập hợp các mục tiêu và hệ thống các biện pháp (tổ chức, tổ chức - hành chính, tài chính, kinh tế, xã hội, v.v…) để thực hiện các mục tiêu đề ra.

Về phần mình, các mục tiêu cũng được chia ra thành các mục tiêu chiến lược (dài hạn), mục tiêu chiến thuật (ngắn hạn), mục tiêu tổng hợp và mục tiêu cụ thể, mục tiêu toàn cầu và mục tiêu cục bộ (quốc gia), v.v… Theo tác giả Vũ Cao Đàm, chính sách phát triển KH&CN của một đất nước, một địa phương hoặc một hãng, trong đó có những lĩnh vực nghiên cứu và những công nghệ được ưu tiên phát triển theo hai hướng: - KH&CN phục vụ cho những mục tiêu ngắn hạn về phát triển kinh tế và xã hội, đặc biệt là công nghệ phải phục vụ cho mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh của sản xuất. - Một mặt khác, KH&CN phải được phát triển đi trước, chuẩn bị cho những mục tiêu dài hạn của doanh nghiệp hoặc mục tiêu dài hạn của kinh tế và xã hội, bên cạnh những lĩnh vực phải đáp ứng tức thời nhu cầu cạnh tranh của sản xuất [11;16-17]. Khái niệm về đánh giá và xây dựng khung đánh giá chính sách KH&CN 1. Khái niệm đánh giá Định nghĩa của OECD về đánh giá như sau: -21- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “Đánh giá là một quá trình xác định giá trị hoặc tầm quan trọng của một hoạt động, chính sách hoặc chương trình, là sự đánh giá ở mức độ hệ thống và khách quan nhất có thể, đối với một can thiệp đã được lập kế hoạch, đang diễn ra, hoặc đã hoàn thành”.

Đánh giá được thực hiện để đánh giá hình thành, đánh giá tổng kết và đánh giá triển vọng đối với các dự án, chương trình, chính sách. Mục đích của đánh giá: Việc đánh giá có thể được dùng cho những mục đích khác nhau. Một cách nhìn nhận mục đích của đánh giá là xem xét mức độ chú ý, chú trọng đến việc học tập, so với mức độ chú ý, chú trọng đến trách nhiệm giải trình. Sử dụng đánh giá: Có nhiều cách sử dụng kết quả đánh giá.

Các đánh giá cung cấp phản hồi về chính sách, chương trình, dự án cho các khách hàng, cơ quan Chính phủ, công chúng và những đối tượng khác. Các kết quả đó có thể cung cấp thông tin về cách thức sử dụng các quỹ công… Kết quả đánh giá có thể:  Giúp phân tích nguyên nhân vì sao đạt được hoặc không đạt được những kết quả dự kiến;  Tìm ra nguyên nhân đưa lại những kết quả hoặc hệ quả ngoài dự kiến;  Đánh giá cách thức và nguyên nhân vì sao những kết quả lại chịu ảnh hưởng của những hoạt động đặc thù;  Làm sáng tỏ các quy trình thực hiện, những thất bại hoặc những thành công có thể xảy ra ở mọi cấp;  Giúp cung cấp những bài học, những lĩnh vực thành tựu và tiềm năng nổi bật và đưa ra những khuyến nghị cụ thể để hoàn thiện và cải cách. Xây dựng khung đánh giá chính sách KH&CN - Khung đánh giá Việc xây dựng khung đánh giá chính sách cần được xuất phát từ định nghĩa chính sách là gì. Ở nhiều nước phát triển đặc biệt là các nước OECD, đánh giá chính sách nói chung và đánh giá tác động của chính sách nói riêng -22- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] được coi như là một phần không thể thiếu trong hoạch định và thực thi chính sách.

Vậy, đánh giá chính sách được định nghĩa như thế nào? Cho đến nay chưa có một định nghĩa thống nhất về đánh giá chính sách. Theo Rosiet (1999) đánh giá được hiểu là “ việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu để tìm hiểu một cách hệ thống hiệu ích (effectivness) của các can thiệp xã hội (socian intervention) tức là chính sách định hướng cải thiện tình hình xã hội. Theo Scriven (1991): “Đánh giá chính sách là quá trình để xác định ưu điểm, giá trị của một cái gì đó”.