Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu Đến Hành Vi Chấp Nhận Rủi Ro và Hiệu Quả Hoạt Động

Thị trường tài chính Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, đặc biệt là từ sau năm 1986. 209 trang · Trường ĐH Ngân Hàng TP.HCM · 2020.

• Tác giả: Dương Trọng Đoàn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Huy Hoàng
• Trường học: Trường ĐH Ngân Hàng TP.HCM
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu Đến Hành Vi Chấp Nhận Rủi Ro và Hiệu Quả Hoạt Động của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
• 1.1. Bối cảnh thực tiễn và lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.3. Khe hở nghiên cứu
• 1.4. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Những điểm mới của luận án
• 1.9. Cấu trúc luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về cấu trúc sở hữu của ngân hàng
• 2.1.1. Khái niệm cấu trúc sở hữu
• 2.1.2. Phân loại cấu trúc sở hữu
• 2.1.2.1. Phân loại cấu trúc sở theo tính chất cổ đông
• 2.1.2.2. Phân loại cấu trúc sở hữu theo mức độ tập trung
• 2.1.2.3. Phân loại cấu trúc sở hữu theo đặc điểm niêm yết
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro và hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng
• 2.2.1. Cơ sở lý thuyết về rủi ro
• 2.2.1.1. Khái niệm rủi ro
• 2.2.1.2. Phân loại rủi ro
• 2.2.2. Cơ sở lý thuyết về hành vi chấp nhận rủi ro
• 2.2.2.1. Khái niệm hành vi chấp nhận rủi ro
• 2.2.2.2. Phân loại hành vi chấp nhận rủi ro
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động của ngân hàng
• 2.3.1. Khái niệm hiệu quả hoạt động của ngân hàng
• 2.3.2. Phân loại hiệu quả hoạt động của ngân hàng
• 2.4. Cơ sở lý thuyết về tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của ngân hàng
• 2.4.1. Cơ sở lý thuyết về tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro
• 2.4.2. Cơ sở lý thuyết về tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động
• 2.5. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 2.5.1. Tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro của các NHTMCP
• 2.5.2. Tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động của các NHTMCP
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp đo lường các biến nghiên cứu
• 3.1.1. Đo lường mức độ sở hữu tập trung
• 3.1.2. Đo lường hành vi chấp nhận rủi ro
• 3.1.3. Đo lường hiệu quả hoạt động
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Tác động của đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động
• 3.2.2. Tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động
• 3.2.3. Tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động, có xem xét đến đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết
• 3.2.4. Mô hình ước lượng
• 3.2.5. Kiểm định mô hình ước lượng
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tổng quan mẫu nghiên cứu
• 4.2. Thống kê mô tả
• 4.3. Kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Tác động của đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP VN
• 4.3.2. Tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP VN
• 4.3.3. Tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP VN, có xem xét đến đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Kết quả và những đóng góp mới của nghiên cứu
• 5.1.1. Kết quả nghiên cứu
• 5.1.2. Đóng góp mới của luận án
• 5.2. Hàm ý chính sách
• 5.2.1. Đối với các nhà quản trị NHTMCP Việt Nam
• 5.2.2. Đối với cơ quan quản lý nhà nước
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.4. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG
• PHỤ LỤC 2: GIÁ TRỊ BIẾN PHỤ THUỘC CRS_TE
• PHỤ LỤC 3: KẾT QUẢ HỒI QUY TỪ PHẦN MỀM STATA

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Cấu Trúc Sở Hữu Ngân Hàng Việt Nam

Thị trường tài chính Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, đặc biệt là từ sau năm 1986. Các chính sách đổi mới kinh tế đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Trong đó, lĩnh vực ngân hàng luôn đóng vai trò quan trọng, được xem là mạch máu của nền kinh tế. Các NHTMCP có vai trò phân phối vốn, cung cấp tài chính cho khu vực tư nhân. Tuy nhiên, hệ thống ngân hàng Việt Nam có đặc thù là phần lớn do các NHTMCP Nhà nước chi phối, với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cổ đông lớn nhất. Điều này tạo ra những động lực khác biệt so với các ngân hàng tư nhân, ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và hiệu quả hoạt động. Từ năm 2005, hệ thống ngân hàng Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn thay đổi, từ hội nhập đến khủng hoảng và tái cơ cấu. Sự gia nhập WTO năm 2007 đã thúc đẩy cạnh tranh và đa dạng hóa cơ cấu vốn chủ sở hữu, tác động đến hiệu quả và rủi ro của ngân hàng (SBV, 2020).

1.1. Vai trò của NHTMCP trong hệ thống tài chính Việt Nam

Các NHTMCP đóng vai trò trung gian tài chính quan trọng, kết nối giữa người gửi tiền và người vay vốn. Họ cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng, từ tín dụng đến thanh toán, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển của các NHTMCP cũng đi kèm với những rủi ro tiềm ẩn, đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ từ Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý khác. Theo Tran, Hassan & Houston (2018), NHTMCP là nguồn cung cấp tài chính ngắn hạn và dài hạn chủ yếu của hầu hết các đối tượng trong nền kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân.

1.2. Bối cảnh hội nhập và cạnh tranh trong ngành ngân hàng

Việc Việt Nam gia nhập WTO đã mở ra cơ hội tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới cho ngành ngân hàng. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn hơn từ các ngân hàng nước ngoài. Các NHTMCP Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện hiệu quả hoạt động và quản lý rủi ro để tồn tại và phát triển trong môi trường mới. Sự thâm nhập của 5 ngân hàng nước ngoài khiến cho mức độ cạnh tranh của ngành trở nên khốc liệt hơn.

II. Thách Thức Quản Trị Rủi Ro Ngân Hàng TMCP Hiện Nay

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã phơi bày những yếu kém trong hệ thống ngân hàng Việt Nam. Tăng trưởng tín dụng nhanh chóng mà không kiểm soát hiệu quả rủi ro đã dẫn đến nợ xấu gia tăng. Các ngân hàng Việt Nam thiếu vốn đệm, kỹ năng quản lý kém và chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả. Tỷ lệ nợ xấu bình quân trên tổng vốn của toàn hệ thống tăng vọt, gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động của các NHTMCP. Để giải quyết vấn đề này, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt đề án tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng, tập trung vào củng cố và nâng cao vai trò của các NHTMCP Nhà nước (Nguyen, Ho & Vo, 2018).

2.1. Nợ xấu và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng

Nợ xấu là một trong những thách thức lớn nhất đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam. Nó làm giảm khả năng sinh lời, hạn chế khả năng cho vay và gây ra rủi ro hệ thống. Các NHTMCP cần có các biện pháp hiệu quả để xử lý nợ xấu, cải thiện chất lượng tài sản và đảm bảo an toàn hoạt động. Tỷ lệ nợ xấu bình quân trên tổng vốn của toàn hệ thống tăng vọt từ mức thấp (3.5% năm 2008) đến mức cao (13% năm 2012 và khoảng 15% năm 2014), theo ước tính của Fitch Ratings và Moody's Investor service (Bezemer & Schuster, 2014).

2.2. Yếu kém trong quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ

Nhiều NHTMCP Việt Nam còn thiếu kinh nghiệm và năng lực trong quản lý rủi ro. Hệ thống kiểm soát nội bộ chưa đủ mạnh để phát hiện và ngăn chặn các hành vi sai phạm. Điều này tạo ra kẽ hở cho các hoạt động gian lận, gây thiệt hại cho ngân hàng và khách hàng. Các ngân hàng Việt Nam bộc lộ một số yếu điểm, điển hình như thiếu nguồn vốn đệm, kỹ năng quản lý kém và thiếu một chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả.

III. Phương Pháp Đo Lường Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng TMCP

Để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng, có nhiều phương pháp khác nhau. Một trong số đó là sử dụng các chỉ số tài chính như ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và ROA (lợi nhuận trên tài sản). Ngoài ra, có thể sử dụng phương pháp DEA (Data Envelopment Analysis) để so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng khác nhau. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu nghiên cứu và dữ liệu sẵn có. Các chỉ số này phản ánh khả năng sinh lời và sử dụng tài sản của ngân hàng.

3.1. Sử dụng chỉ số ROE và ROA để đánh giá hiệu quả tài chính

ROE và ROA là hai chỉ số quan trọng để đánh giá khả năng sinh lời của ngân hàng. ROE cho biết ngân hàng tạo ra bao nhiêu lợi nhuận từ vốn chủ sở hữu, trong khi ROA cho biết ngân hàng tạo ra bao nhiêu lợi nhuận từ tài sản. Các ngân hàng có ROE và ROA cao thường được coi là hoạt động hiệu quả hơn. Các chỉ số này phản ánh khả năng sinh lời và sử dụng tài sản của ngân hàng.

3.2. Ứng dụng phương pháp DEA trong so sánh hiệu quả hoạt động

Phương pháp DEA là một kỹ thuật phi tham số được sử dụng để đánh giá hiệu quả tương đối của các đơn vị ra quyết định (DMU). Trong ngành ngân hàng, DEA có thể được sử dụng để so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng khác nhau, dựa trên các yếu tố đầu vào và đầu ra. Phương pháp này cho phép xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả nhất và các ngân hàng cần cải thiện. Hình 2 . Hiệu quả kỹ thuật . Đường biên hiệu quả theo mô hình DEA - CRS (đường OC).

IV. Tác Động Của Cấu Trúc Sở Hữu Đến Rủi Ro Ngân Hàng TMCP

Cấu trúc sở hữu có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi chấp nhận rủi ro ngân hàng. Các ngân hàng có sở hữu nhà nước thường có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn so với các ngân hàng tư nhân. Điều này có thể là do sự can thiệp của chính phủ và mục tiêu chính trị. Ngược lại, các ngân hàng có sở hữu tập trung có thể quản lý rủi ro tốt hơn do có sự giám sát chặt chẽ từ các cổ đông lớn. Tuy nhiên, sở hữu tập trung cũng có thể dẫn đến lạm dụng quyền lực và các quyết định sai lầm. Các cổ đông lớn có quyền hạn chi phối, có thể chủ động điều chỉnh và quản lý doanh nghiệp, giúp giảm thiểu vấn đề đại diện và cải thiện hiệu quả hoạt động (Jensen & Meckling, 1976).

4.1. Ảnh hưởng của sở hữu nhà nước đến hành vi chấp nhận rủi ro

Các ngân hàng có sở hữu nhà nước thường chịu sự can thiệp của chính phủ, dẫn đến các quyết định cho vay không dựa trên cơ sở kinh tế. Điều này làm tăng rủi ro tín dụng và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng sở hữu nhà nước có hiệu quả hoạt động không tốt và chấp nhận rủi ro cao so với các ngân hàng tư nhân.

4.2. Tác động của sở hữu tập trung đến quản trị rủi ro ngân hàng

Sở hữu tập trung có thể giúp ngân hàng quản lý rủi ro tốt hơn do có sự giám sát chặt chẽ từ các cổ đông lớn. Tuy nhiên, nó cũng có thể dẫn đến lạm dụng quyền lực và các quyết định sai lầm. Cần có sự cân bằng giữa sở hữu tập trung và quản trị rủi ro hiệu quả. Mức độ sở hữu tập trung đem lại lợi ích khi làm gia tăng hiệu quả hoạt động của ngân hàng, tuy nhiên lại gia tăng hành vi chấp nhận rủi ro.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Về Cấu Trúc Sở Hữu và Hiệu Quả Ngân Hàng

Nghiên cứu cho thấy rằng cấu trúc sở hữu có ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoạt động ngân hàng và hành vi chấp nhận rủi ro. Các ngân hàng có sở hữu nhà nước thường có hiệu quả hoạt động kém hơn và chấp nhận rủi ro cao hơn so với các ngân hàng tư nhân. Ngược lại, các ngân hàng niêm yết có kết quả hoạt động tốt và chấp nhận rủi ro thấp so với các ngân hàng chưa niêm yết. Mức độ sở hữu tập trung có thể cải thiện hiệu quả hoạt động, nhưng cũng làm tăng hành vi chấp nhận rủi ro. Khi xem xét yếu tố tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung và đặc điểm sở hữu nhà nước, cũng như yếu tố tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung và đặc điểm đặc điểm niêm yết, kết quả cho thấy mức độ tập trung cao trong kiểm soát của nhà nước càng khiến h iệu quả hoạt động của ngân hàng không tốt và chấp nhận nhiều rủi ro cao so với các ngân hàng không do nhà nước sở hữu.

5.1. So sánh hiệu quả hoạt động giữa ngân hàng nhà nước và tư nhân

Các ngân hàng có sở hữu nhà nước thường có hiệu quả hoạt động kém hơn so với các ngân hàng tư nhân. Điều này có thể là do sự can thiệp của chính phủ và mục tiêu chính trị. Các ngân hàng tư nhân thường có động lực cao hơn để tối đa hóa lợi nhuận và cải thiện hiệu quả hoạt động. Các ngân hàng sở hữu nhà nước có hiệu quả hoạt động không tốt và chấp nhận rủi ro cao so với các ngân hàng tư nhân.

5.2. Tác động của niêm yết cổ phiếu đến hiệu quả và rủi ro ngân hàng

Việc niêm yết cổ phiếu có thể giúp ngân hàng tăng cường minh bạch, cải thiện quản trị và giảm rủi ro. Các ngân hàng niêm yết thường phải tuân thủ các quy định khắt khe hơn về công bố thông tin và quản trị doanh nghiệp. Điều này giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và giảm chi phí vốn. Trong khi đó, mức độ sở hữu tập trung cao ở các ngân hàng niêm yết giúp các ngân hàng này chấp nhận rủi ro ít hơn và hiệu quả hoạt động t ốt hơn so với các ngân hàng chưa niêm yết.

VI. Hàm Ý Chính Sách và Hướng Nghiên Cứu Về Ngân Hàng TMCP

Nghiên cứu này có một số hàm ý chính sách quan trọng. Thứ nhất, cần giảm sự can thiệp của chính phủ vào hoạt động của các NHTMCP Nhà nước. Thứ hai, cần khuyến khích các ngân hàng niêm yết cổ phiếu để tăng cường minh bạch và cải thiện quản trị. Thứ ba, cần có sự cân bằng giữa sở hữu tập trung và quản trị rủi ro hiệu quả. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào tác động của công nghệ ngân hàng (Fintech) và chuyển đổi số ngân hàng đến hiệu quả hoạt động và rủi ro ngân hàng. Bên cạnh đó, vấn đề sở hữu chéo giữa các NHTMCP, trong bối cảnh hoạt động thanh tra, giám sát còn chưa phát triển, đặt ra những nguy cơ tiềm ẩn làm giảm hiệu quả của nền kinh tế nói chung và ng ành tài chính ngân hàng nói riêng (SBV, 2017).

6.1. Giải pháp tăng cường quản trị rủi ro cho NHTMCP Việt Nam

Để tăng cường quản trị rủi ro, các NHTMCP Việt Nam cần nâng cao năng lực quản lý, cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và tuân thủ các quy định của Ngân hàng Nhà nước. Cần có sự đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro. Việc kiểm soát kép của thị trường và hệ thống quản trị nội bộ đến rủi ro và hiệu quả của ngân hàng là rất quan trọng.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về ngành ngân hàng

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào tác động của công nghệ ngân hàng (Fintech) và chuyển đổi số ngân hàng đến hiệu quả hoạt động và rủi ro ngân hàng. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về tác động của cấu trúc sở hữu đến chính sách cổ tức ngân hàng và tăng trưởng tín dụng. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào tác động của công nghệ ngân hàng (Fintech) và chuyển đổi số ngân hàng đến hiệu quả hoạt động và rủi ro ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Cấu trúc sở hữu, hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động: trường hợp các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam" do nghiên cứu sinh Dương Trọng Đoàn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trần Huy Hoàng tại Viện Đào tạo Sau đại học – Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, theo định hướng nghiên cứu định lượng thực nghiệm kinh tế lượng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau dấu mốc đổi mới năm 1986 và đặc biệt là sự kiện gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, hệ thống tài chính - ngân hàng Việt Nam đã có sự phát triển nhanh chóng về quy mô và số lượng định chế tài chính. Tuy nhiên, hệ thống ngân hàng Việt Nam mang tính chất đặc thù khi Nhà nước chi phối phần lớn thông qua Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (nắm giữ hơn 70% tổng vốn chủ sở hữu và chiếm khoảng 50% thị phần theo số liệu Ngân hàng Nhà nước năm 2017). Giai đoạn 2008–2019 ghi nhận các biến chuyển lớn từ giai đoạn hội nhập (2005–2010), khủng hoảng tín dụng và nợ xấu (2011–2014) với tỷ lệ nợ xấu ước tính bởi Fitch Ratings và Moody's lên đến 13% năm 2012 và khoảng 15% năm 2014, dẫn đến việc thu hẹp số lượng ngân hàng từ 52 (năm 2011) xuống 43 (năm 2015), cho đến giai đoạn tái cơ cấu phục hồi theo Quyết định 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012, Quyết định 843/QĐ-TTg năm 2013 và định hướng niêm yết theo Quyết định 242/QĐ-TTg năm 2019.

Trước các quyết định tái cơ cấu, vấn đề sở hữu chéo, mức độ tập trung sở hữu, sự chi phối của sở hữu nhà nước và áp lực minh bạch hóa thông qua niêm yết chứng khoán đặt ra yêu cầu phải kiểm chứng tác động của cơ chế quản trị nội bộ đến rủi ro và hiệu quả. Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu: các công trình tại Việt Nam trước đây chủ yếu xem xét rủi ro trong quá khứ (tỷ lệ nợ xấu, nợ quá hạn), chưa đánh giá hành vi chấp nhận rủi ro chủ động/tương lai; chưa có nghiên cứu nào tích hợp đồng thời ba khía cạnh cấu trúc sở hữu (đặc điểm sở hữu nhà nước, đặc điểm niêm yết, mức độ sở hữu tập trung) cùng các tác động tương tác của chúng lên cả hiệu quả hoạt động (kết hợp chỉ số tài chính và hiệu quả kỹ thuật DEA) và hành vi chấp nhận rủi ro trong một chuỗi dữ liệu dài 12 năm.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam, từ đó đề xuất hàm ý chính sách cho các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan quản lý. Để thực hiện mục tiêu này, luận án xác định 5 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá tác động của đặc điểm sở hữu nhà nước đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
2. Đánh giá tác động của đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
3. Đánh giá tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
4. Đánh giá tác động của mức độ sở hữu tập trung kết hợp với đặc điểm sở hữu nhà nước đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
5. Đánh giá tác động của mức độ sở hữu tập trung kết hợp với đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án xây dựng hệ thống 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu chính (được chia thành các câu hỏi nhánh):

• Câu hỏi nghiên cứu 1: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP VN?
  • Câu 1.1: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng?
  • Câu 1.2: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng?
• Câu hỏi nghiên cứu 2: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP VN?
  • Câu 2.1: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng?
  • Câu 2.2: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng?
• Câu hỏi nghiên cứu 3: Mức độ sở hữu tập trung tác động đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả của các NHTMCP VN như thế nào khi xem xét đến đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết?
  • Câu 3.1: Mức độ sở hữu tập trung tại các ngân hàng sở hữu nhà nước tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động?
  • Câu 3.2: Mức độ sở hữu tập trung tại ngân hàng niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc sở hữu, hành vi chấp nhận rủi ro, hiệu quả hoạt động và mối quan hệ tác động giữa cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP.
• Thời gian nghiên cứu: Giai đoạn 12 năm, từ năm 2008 đến năm 2019.
• Không gian và mẫu nghiên cứu: 20 NHTMCP tiêu biểu tại Việt Nam, bao gồm 3 NHTMCP có vốn nhà nước chi phối và 17 NHTMCP tư nhân trong nước. Mẫu nghiên cứu chiếm trên 80% tổng thị phần toàn hệ thống ngân hàng, có dữ liệu tài chính liên tục 12 năm trên hệ thống Bankscope/Orbis Bank Focus và báo cáo tài chính kiểm toán, tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng với 240 quan sát.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được tác giả điểm lại

Luận án đã tổng thuật hệ thống nghiên cứu quốc tế và trong nước xoay quanh ba trục chính:

1. Về cấu trúc sở hữu theo tính chất cổ đông (Sở hữu nhà nước so với sở hữu tư nhân): Laffont & Tirole (1993), Sappington & Stiglitz (1987), Grossman & Hart (1980) nhận định sở hữu nhà nước giúp kiểm soát hoạt động tốt hơn dựa trên mục tiêu xã hội. Ngược lại, Shleifer (1998), Boycko, Shleifer & Vishny (1996), Dewenter & Malatesta (1997) chứng minh doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả do bị can thiệp bởi mục tiêu chính trị. Bonin & Wachtel (1999), Andrews (2005), Clarke, Cull & Shirley (2005) khẳng định tư nhân hóa giúp giảm bớt sự cản trở của chính phủ và nâng cao hiệu quả quản trị. Về khía cạnh rủi ro, Kane (1986), Pennacchi (1987), Dong et al. (2000), Hoskisson et al. (2013) cho rằng sở hữu nhà nước đi kèm với bảo lãnh ngầm, tiếp cận vốn ưu đãi khiến định chế tài chính chấp nhận nhiều rủi ro hơn. Tại Việt Nam, Vo (2018) cho rằng doanh nghiệp sở hữu nhà nước hưởng lợi chính trị nên ít có động cơ chấp nhận thêm rủi ro; ngược lại, Nguyen (2017) tìm thấy bằng chứng sở hữu nhà nước khiến doanh nghiệp chấp nhận rủi ro nhiều hơn. Về hiệu quả, Nguyen (2017) và Kubo & Phan (2019) cho thấy doanh nghiệp/ngân hàng nhà nước sử dụng nguồn lực hiệu quả, trong khi Pham & Nguyen (2020), Pham & Bui (2019) chỉ ra sở hữu nhà nước và tư nhân đều đi kèm với rủi ro tín dụng cao và nguy cơ phá sản.

2. Về cấu trúc sở hữu tập trung và hiệu quả, rủi ro: Balsmeier & Czarnitzki (2017), Jensen & Meckling (1976), Shleifer & Vishny (1986, 1997) chỉ ra sở hữu tập trung giúp cổ đông lớn có động lực và quyền lực kiểm soát nhà quản lý, giảm chi phí đại diện. Hoskisson et al. (2013), Thomsen & Pedersen (2000), Welch (2003), Selarka (2005), Easterbrook (1984), Laeven & Levine (2009) khẳng định sở hữu tập trung làm gia tăng hành vi chấp nhận rủi ro do mâu thuẫn giữa cổ đông đa số và cổ đông thiểu số (giả thuyết thâu tóm). Ngược lại, Wang & Shailer (2015), Claessens et al. (2002), Fathi & ElBannan (2017), Mollah et al. (2017) cho rằng tại châu Á, sở hữu tập trung theo đuổi mục tiêu ổn định và giảm rủi ro. Beltratti & Stulz (2012), Erkens & Hung (2010), Aebi et al. (2012) phát hiện các ngân hàng có sở hữu tập trung chấp nhận nhiều rủi ro trước khủng hoảng dẫn đến tổn thất lớn khi khủng hoảng xảy ra.

3. Về đặc điểm niêm yết và kỷ luật thị trường: Bliss & Flannery (2002), Powell (2004) nhấn mạnh vai trò của kỷ luật thị trường (trụ cột 3 của Basel II) trong việc giám sát và hạn chế rủi ro. Barry, Lepetit & Tarazi (2011) chỉ ra ngân hàng niêm yết có thanh khoản cổ phiếu cao, chi phí huy động vốn thấp nhưng có thể chấp nhận rủi ro tăng trưởng nhanh, đồng thời khoảng cách giữa cổ đông phân tán và ban điều hành làm tăng chi phí đại diện (Jensen & Meckling, 1976).

4. Về quy mô quản trị và hiệu quả tại Việt Nam: Ngo (2012), Trinh, Duyen & Thao (2015) nhận định quy mô ban quản trị lớn làm giảm hiệu quả và khả năng quản trị rủi ro kém; ngược lại Tran & Nguyen (2016) tìm thấy tác động tích cực của việc mở rộng quy mô ban quản trị.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án chỉ ra rằng các công trình trước đây tại Việt Nam thường tiếp cận đơn lẻ (hoặc chỉ xét hiệu quả, hoặc chỉ xét rủi ro quá khứ), chưa kiểm tra vai trò điều tiết tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung với tính chất sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết. Luận án lựa chọn giải quyết đồng thời các tác động trực tiếp và tác động tương tác này lên cả hành vi chấp nhận rủi ro tương lai (forward-looking) và hiệu quả hoạt động đa chiều (chỉ số tài chính và hiệu quả kỹ thuật DEA) trong bối cảnh các quy định tái cơ cấu ngân hàng tại Việt Nam giai đoạn 2008–2019.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết nền tảng và khung phân tích

Luận án xây dựng cơ sở lập luận dựa trên các lý thuyết kinh tế và quản trị doanh nghiệp:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Ross, 1973; Mitnick, 1975; Jensen & Meckling, 1976; Shleifer & Vishny, 1997): Phân tích 3 xung đột đại diện: (i) Chủ sở hữu - Nhà quản lý (sự bất cân xứng thông tin và thái độ đối với rủi ro); (ii) Chủ sở hữu đa số - Chủ sở hữu thiểu số (cổ đông lớn thâu tóm lợi ích); (iii) Chủ sở hữu - Chủ nợ (chấp nhận rủi ro vượt mức chịu đựng của chủ nợ).
• Giả thuyết thâu tóm (Expropriation Hypothesis - La Porta et al., 1999; Bebchuk & Weisbach, 2010): Cổ đông lớn nắm quyền chi phối đưa ra các quyết định đầu tư rủi ro nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, chuyển giao rủi ro cho cổ đông thiểu số.
• Lý thuyết can thiệp giúp đỡ (Helping Hand Theory) và Lý thuyết can thiệp gây cản trở (Grabbing Hand Theory): Giải thích vai trò hai mặt của sự can thiệp từ phía Nhà nước vào định chế tài chính.
• Lý thuyết rủi ro đạo đức (Moral Hazard Theory - Krugman, 2009) và Quan điểm "Quá lớn để sụp đổ" (Too Big to Fail): Sự bảo lãnh ngầm từ Chính phủ tạo tâm lý ỷ lại, thúc đẩy các ngân hàng nhà nước chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn.
• Lý thuyết cho vay xã hội (Social Lending Theory - Berger et al.): Giải thích việc ngân hàng nhà nước phải tài trợ các chương trình an sinh xã hội, dẫn đến việc chấp nhận rủi ro dưới chuẩn.
• Lý thuyết cuộc sống tĩnh lặng (Quiet Life Hypothesis): Lợi thế độc quyền và mối quan hệ pháp lý khiến ngân hàng có vốn nhà nước thiếu động lực đổi mới và suy giảm năng lực cạnh tranh.
• Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận (Markowitz, 1959): Ngân hàng chấp nhận mức rủi ro cao hơn nhằm đạt được mức lợi nhuận kỳ vọng cao hơn.
• Lý thuyết giám sát và điều hành (Monitoring Theory - Jensen & Meckling, 1976; Heugens et al., 2009): Cổ đông lớn có đủ nguồn lực và động lực để giám sát ban điều hành, giảm sai phạm nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu và đo lường biến

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng thực nghiệm với các biến số được định nghĩa cụ thể:

1. Đo lường mức độ sở hữu và cấu trúc sở hữu:

   • Phân loại theo tính chất cổ đông: Sử dụng biến phân loại sở hữu nhà nước (SOE) và sở hữu tư nhân.
   • Phân loại theo đặc điểm niêm yết: Phân loại ngân hàng niêm yết (LISTED) trên HOSE/HNX và chưa niêm yết.
   • Đo lường mức độ sở hữu tập trung: Sử dụng tỷ lệ sở hữu của nhóm 01 cổ đông lớn nhất (CR1), nhóm 02 cổ đông lớn nhất (CR2), và nhóm 05 cổ đông lớn nhất (CR5).

2. Đo lường hành vi chấp nhận rủi ro (Risk-taking behavior): Tiếp cận theo hướng đánh giá rủi ro chủ động/tương lai (forward-looking):

   • Mức trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP).
   • Tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLR).
   • Hệ số ổn định / nguy cơ phá sản Zscore: $Zscore = \frac{ROA + EA}{\sigma(ROA)}$ (trong đó EA là tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, $\sigma(ROA)$ là độ lệch chuẩn của ROA). Zscore càng cao thì ngân hàng càng ổn định, rủi ro vỡ nợ càng thấp.
   • Tỷ lệ an toàn vốn và tài sản: Tỷ lệ tổng dư nợ trên tổng tài sản (LOTA), Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên nợ ròng (ENL).

3. Đo lường hiệu quả hoạt động (Performance):

   • Phương pháp tiếp cận phi cấu trúc: Sử dụng các chỉ số tài chính truyền thống gồm ROE (Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu), ROA (Lợi nhuận trên tổng tài sản), NIM (Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên).
   • Phương pháp tiếp cận cấu trúc: Sử dụng Phương pháp bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) theo mô hình hiệu quả không đổi theo quy mô (DEA-CRS) được phát triển bởi Charnes, Cooper & Rhodes (1978) dựa trên nền tảng Farrell (1957) để tính toán biến Hiệu quả kỹ thuật (CRS_TE).

          [Cấu trúc sở hữu]
  - Sở hữu Nhà nước / Tư nhân
  - Đặc điểm Niêm yết / Chưa niêm yết
  - Mức độ tập trung (CR1, CR2, CR5)
  - Biến tương tác (Tập trung × Nhà nước; Tập trung × Niêm yết)
                       (Phi cấu trúc: ROA, ROE, NIM)
                       (Cấu trúc: Hiệu quả kỹ thuật DEA-CRS TE)

Kỹ thuật phân tích và dữ liệu

• Mô hình kinh tế lượng: Hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data) kế thừa mô hình của Boateng et al. (2013, 2015), Nguyen et al. (2018) và Vo (2018).
• Quy trình kiểm định và lựa chọn mô hình:
  • Sử dụng kiểm định Hausman để lựa chọn giữa Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) và Mô hình tác động cố định (FEM) (giả thuyết $H_0$: REM phù hợp, $H_1$: FEM phù hợp; bác bỏ $H_0$ khi $p\text{-value} < 0.10$).
  • Sử dụng kiểm định Breusch-Pagan Lagrangian Multiplier (LM test) để lựa chọn giữa mô hình REM và mô hình bình phương nhỏ nhất cổ điển (Pooled OLS) (giả thuyết $H_0$: OLS phù hợp, bác bỏ $H_0$ khi $p\text{-value} < 0.10$).
  • Kiểm định F-test đối với các hệ số hồi quy.
• Công cụ xử lý: Phần mềm kinh tế lượng Stata.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ cơ sở dữ liệu quốc tế Bankscope / Orbis Bank Focus, đối chiếu và chuẩn hóa với báo cáo tài chính đã kiểm toán của 20 NHTMCP Việt Nam và các báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu tổng quan

Chương 1 thiết lập nền tảng nghiên cứu thông qua việc làm rõ bối cảnh kinh tế Việt Nam sau năm 2005. Tác giả phân tích thực trạng ba giai đoạn phát triển của ngành ngân hàng, diễn biến nợ xấu tăng cao sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và sự sụt giảm số lượng ngân hàng từ 52 định chế xuống còn 43 định chế vào năm 2015 do các thương vụ sáp nhập, hợp nhất bắt buộc và tự nguyện.

Năm	Ngân hàng sở hữu Nhà nước	NHTMCP	Ngân hàng 100% vốn nước ngoài	Ngân hàng liên doanh	Tổng cộng
2007	5	37	5	5	52
2011	5	37	5	5	52
2013	5	33	5	4	47
2015	7	28	5	3	43
2017	4	31	8	2	45
2019	5	31	9	4	49

Nguồn: Tổng hợp từ báo cáo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2020) trong văn bản luận án.

Chương này công bố 5 mục tiêu nghiên cứu, 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu lớn, phạm vi 20 ngân hàng (chiếm 80% thị phần, 240 quan sát) và nêu bật 5 điểm mới của đề tài về mặt phương pháp luận và đóng góp thực tiễn.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và xây dựng giả thuyết nghiên cứu

Chương 2 tổng hợp hệ thống khái niệm về cấu trúc sở hữu (phân loại theo tính chất cổ đông, theo mức độ tập trung dựa trên các ngưỡng kiểm soát 10% và 20% theo Berle & Means, Larner, La Porta et al., và phân loại theo đặc điểm niêm yết). Tác giả phân tích bản chất các loại rủi ro ngân hàng theo Basel (tín dụng, hoạt động, thị trường) và lý giải hành vi chấp nhận rủi ro theo quan điểm đánh đổi rủi ro - lợi nhuận (Markowitz, 1959). Hiệu quả hoạt động được phân tách thành hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả phân bổ (AE), hiệu quả quy mô (SE) dựa trên mô hình DEA-CRS (Farrell, 1957; Charnes et al., 1978).

Từ các lý thuyết nền tảng (Đại diện, Thâu tóm, Can thiệp giúp đỡ/gây cản trở, Rủi ro đạo đức, Cho vay xã hội, Cuộc sống tĩnh lặng), chương 2 xây dựng hai nhóm giả thuyết nghiên cứu chính:

• Nhóm giả thuyết 1 (Mục 2.5.1): Tác động của cấu trúc sở hữu (nhà nước, niêm yết, sở hữu tập trung CR1, CR2, CR5) đến hành vi chấp nhận rủi ro (LLP, LLR, Zscore, LOTA, ENL).
• Nhóm giả thuyết 2 (Mục 2.5.2): Tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động (ROE, ROA, NIM, CRS_TE).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết công thức đo lường từng biến số và xây dựng hệ thống phương trình hồi quy dữ liệu bảng:

1. Mô hình 1: Tác động của đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động.
2. Mô hình 2: Tác động của mức độ sở hữu tập trung (CR1, CR2, CR5) đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động.
3. Mô hình 3: Tác động của mức độ sở hữu tập trung kết hợp với các biến tương tác ($CR \times SOE$ và $CR \times LISTED$) đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động. Chương 3 cũng quy định rõ các tiêu chuẩn kiểm định lựa chọn mô hình giữa Pooled OLS, REM và FEM thông qua kiểm định Hausman và kiểm định Breusch-Pagan LM trên phần mềm Stata.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 cung cấp kết quả thống kê mô tả, ma trận hệ số tương quan giữa các biến và kết quả ước lượng từ Stata cho các mô hình hồi quy. Tác giả thảo luận kết quả theo ba cụm nội dung chính:

• Tác động của sở hữu nhà nước và niêm yết: Các NHTMCP sở hữu nhà nước có hiệu quả hoạt động thấp hơn và chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn so với các ngân hàng tư nhân (phù hợp với lý thuyết rủi ro đạo đức và lý thuyết cho vay xã hội). Ngược lại, các ngân hàng niêm yết thể hiện hiệu quả hoạt động tốt hơn và hành vi chấp nhận rủi ro thận trọng hơn các ngân hàng chưa niêm yết (khẳng định vai trò kỷ luật thị trường).
• Tác động của mức độ sở hữu tập trung: Mức độ sở hữu tập trung cao (đo bằng CR1, CR2, CR5) làm gia tăng hiệu quả hoạt động của ngân hàng (ủng hộ lý thuyết giám sát và điều hành), nhưng đồng thời làm gia tăng hành vi chấp nhận rủi ro (phù hợp với giả thuyết thâu tóm).
• Tác động tương tác:
  • Khi tương tác giữa sở hữu tập trung và sở hữu nhà nước ($CR \times SOE$): Mức độ tập trung quyền lực cao trong tay Nhà nước làm suy giảm hiệu quả hoạt động và gia tăng mức độ chấp nhận rủi ro.
  • Khi tương tác giữa sở hữu tập trung và niêm yết ($CR \times LISTED$): Mức độ tập trung cao tại các ngân hàng đã niêm yết giúp ngân hàng giảm thiểu hành vi chấp nhận rủi ro và gia tăng hiệu quả hoạt động vượt trội nhờ sự kết hợp giữa giám sát nội bộ và kỷ luật thị trường. Bảng tổng hợp dấu hồi quy (Bảng tổng hợp tại trang 131 của luận án) xác nhận tính nhất quán của các ước lượng.

Chương 5: Kết luận

Chương 5 đúc kết các phát hiện thực nghiệm, trình bày 5 đóng góp mới của đề tài và đề xuất các hàm ý quản trị, hàm ý chính sách cho hệ thống NHTMCP và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Đồng thời, chương này chỉ ra các giới hạn của nghiên cứu và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu chính

1. Đặc điểm sở hữu nhà nước: Các NHTMCP có sở hữu nhà nước chi phối có hiệu quả hoạt động thấp hơn (cả về chỉ số tài chính ROA, ROE, NIM và hiệu quả kỹ thuật DEA-CRS) và có mức độ chấp nhận rủi ro cao hơn so với các ngân hàng tư nhân.
2. Đặc điểm niêm yết: Ngân hàng niêm yết trên thị trường chứng

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN 1.1 Bối cảnh thực tiễn và lý do lựa chọn đề tài Việt Nam là một trong những quốc gia có thị trường tài chính sôi nổi và phát triển nhanh nhất thế giới với các chính sách đổi mới nổi bật cả về chính trị lẫn kinh tế kể từ năm 1986. Nền kinh tế thị trường định hướng theo chế độ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam được đánh giá là trường hợp nghiên cứu đặc biệt, thu hút sự quan tâm của nhiều tác giả (Doan, Lin & Doong, 2018). Khi nghiên cứu bất kỳ hệ thống kinh tế nào, lĩnh vực ngân hàng luôn là một trong những chủ đề quan trọng được quan tâm nhiều nhất. Tại Việt Nam, hệ thống tài chính dựa trên nền tảng ngân hàng, do đó, ngành ngân hàng được xem là mạch máu của cả nền kinh tế.

Các NHTMCP đóng vai trò quan trọng trong phân phối vốn từ các chủ thể thừa vốn tới chủ thể thiếu vốn. Đây là nguồn cung cấp tài chính ngắn hạn và dài hạn chủ yếu của hầu hết các đối tượng trong nền kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân (Tran, Hassan & Houston, 2018). Khác với các quốc gia khác trên thế giới, phần lớn hệ thống ngân hàng Việt Nam do các NHTMCP Nhà nước chi phối, trong đó cổ đông lớn nhất là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, với hơn 70% tổng vốn chủ sở hữu. Các NHTMCP Nhà nước chiếm xấp xỉ 50% thị phần (SBV, 2017), sở hữu lượng khách hàng lớn nên thường ít có động lực cải thiện khả năng sinh lời và hiệu quả hoạt động.

Từ năm 2005 đến nay, hệ thống Ngân hàng Việt Nam chứng kiến ba giai đoạn thay đổi và phát triển: giai đoạn hội nhập (2005 – 2010), giai đoạn khủng hoảng (2011-2014) và giai đoạn tái cơ cấu và phục hồi (từ 2014). Từ năm 2005, Việt Nam là một trong những quốc gia tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, thể hiện rõ nét qua việc tham gia vào hàng loạt các tổ chức kinh tế - thương mại quốc tế (WTO, AFTA) và ký kết các Hiệp định song phương, đa phương theo hướng toàn cầu hóa (TPP, EVFTA). Theo lộ trình cam kết, hệ thống ngân hàng Việt Nam cũng phải mở cửa hội nhập. Đặc biệt năm 2007, sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), ngành ngân hàng chứng kiến sự bùng nổ về số lượng các ngân hàng.

Sự xuất hiện của 10 ngân hàng tư nhân mới và sự thâm nhập của 5 ngân hàng nước ngoài khiến cho mức độ cạnh tranh của ngành trở nên khốc liệt hơn. Mặt khác, sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài vào 6 cơ cấu quản trị của các ngân hàng ngày càng gia tăng, góp phần đa dạng hóa cơ cấu vốn chủ sở hữu hiện có của các ngân hàng (cổ đông trước giai đoạn này chỉ bao gồm nhà nước, tư nhân và tổ chức), từ đó, hiệu quả hoạt động cũng như rủi ro của ngân hàng cũng bị ảnh hưởng (SBV, 2020). Sau khi bong bóng bất động sản tại Hoa Kỳ vỡ vào năm 2007, nền kinh tế Thế giới chứng kiến liên tiếp cuộc khủng hoảng cho vay thế chấp dưới chuẩn (Chen, Wei, Zhang & Shi, 2013; Demyanyk & Van Hemert, 2011). Kinh tế thế giới tăng trưởng chậm lại trong khi áp lực lạm phát vẫn gia tăng đáng kể, thách thức chính sách tiền tệ của các ngân hàng trung ương.

Mức độ tác động của khủng hoảng khác nhau tùy thuộc vào mức độ hội nhập của nền kinh tế. Nhiều nền kinh tế, đặc biệt là các nền kinh tế lớn như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, phải gánh chịu những hậu quả nặng nề như tăng trưởng kinh tế âm, thu hồi sản xuất kinh doanh, hàng loạt doanh nghiệp phá sản, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng. Trong bối cảnh đó, thị trường tài chính liên tục có những tín hiệu tiêu cực, tạo tâm lý bi quan cho toàn bộ nền kinh tế. Nguyên nhân cơ bản của thảm họa kinh tế này xuất phát từ khủng hoảng tín dụng và sự tập trung rủi ro trong danh mục tín dụng của ngân hàng.

Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Tất cả các chỉ số kinh tế của Việt Nam suy giảm đáng kể từ năm 2009 và ngày càng tệ hơn trong giai đoạn 2011-2014. Ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng đối với nền kinh tế Việt Nam không hề nhỏ: hoạt động sản xuất kinh doanh bị hạn chế, giá trị sản xuất công nghiệp giảm, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, quan hệ tín dụng giữa ngân hàng và khách hàng trở nên xấu đi (do các doanh nghiệp sản xuất gặp nhiều khó khăn). Trên thực tế, tăng trưởng GDP năm 2011 giảm xuống 4,8% - mức thấp nhất kể từ năm 1999, trong khi tỷ lệ lạm phát liên tục tăng vọt ngoài tầm kiểm soát với hai con số kể từ cuối năm 2010.

Bên cạnh đó, tổng đầu tư (chủ yếu của khu vực nhà nước) bị giảm khoảng 40% GDP đến khoảng 30% GDP trong giai đoạn 2009 - 2015 (Bezemer & Schuster, 2014). Nền kinh tế Việt Nam phải đối mặt với tình trạng nhập siêu cao, thâm hụt ngân sách và nợ công cận ngưỡng. Ngành ngân hàng Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng nặng nề từ cuộc khủng hoảng này. Xu hướng tăng trưởng tín dụng chậm lại và nợ xấu gia tăng là hai dấu hiệu rõ ràng tác động lớn đến hoạt động của các NHTMCP.

Nợ xấu, tình trạng thiếu thanh khoản và 7 hoạt động kém hiệu quả là những mối lo ngại lớn đối với toàn ngành vào thời điểm đó. Các ngân hàng Việt Nam bộc lộ một số yếu điểm, điển hình như thiếu nguồn vốn đệm, kỹ năng quản lý kém và thiếu một chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả. Bắt nguồn từ các biện pháp kích thích kinh tế sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008-2009, tình trạng mở rộng tín dụng nhanh chóng mà không kiểm soát hiệu quả rủi ro tín dụng và rủi ro đạo đức đã gây ra nhiều vấn đề tiêu cực về chất lượng tài sản tại hầu hết các NHTMCP Việt Nam. Đây là nguyên nhân cơ bản của cuộc khủng hoảng ngân hàng Việt Nam từ năm 2011 đến năm 2014.

Kết quả là, tỷ lệ nợ xấu bình quân trên tổng vốn của toàn hệ thống tăng vọt từ mức thấp (3.5% năm 2008) đến mức cao (13% năm 2012 và khoảng 15% năm 2014), theo ước tính của Fitch Ratings và Moody's Investor service (Bezemer & Schuster, 2014). Số lượng ngân hàng giảm từ 52 ngân hàng năm 2011 xuống còn 43 ngân hàng năm 2015 (Bảng 1.1) do nhiều trường hợp phá sản và hoạt động mua bán sáp nhập. Các ngân hàng yếu kém bị loại bỏ khỏi thị trường trong giai đoạn này.1: Số lượng ngân hàng tại Việt Nam từ 2007-2019 2007 2011 2013 2015 2017 2019 Ngân hàng sở hữu Nhà nước 5 5 5 7 4 5 NHTMCP 37 37 33 28 31 31 Ngân hàng 100% vốn nước ngoài 5 5 5 5 8 9 Ngân hàng liên doanh 5 5 4 3 2 4 Tổng 52 52 47 43 45 49 Nguồn: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2020 Trong bối cảnh đó, nhằm ổn định toàn hệ thống ngân hàng, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 - 2015”, theo đó tái cơ cấu toàn diện ngành ngân hàng (Quyết định 254/QĐ-TTg, ký ngày 1/3/2012) (Nguyen, Ho & Vo, 2018). Định hướng của đề án là củng cố và nâng cao vai trò của các NHTMCP nhà nước, trở thành lực lượng chủ lực của hệ thống các tổ chức tín dụng Việt Nam.

Đề án khuyến khích đẩy mạnh cổ phần hóa các NHTM nhà nước, nhưng vẫn đảm bảo Nhà nước vẫn giữ lượng cổ phần chi phối trong các ngân hàng này. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng bắt đầu thí điểm áp dụng các quy định Basel II tại 8 một vài NHTMCP từ năm 2016 và yêu cầu tất cả các ngân hàng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Hiệp ước kể từ năm 2018. Bên cạnh đó, để đặc biệt xử lý vấn đề nợ xấu và làm lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng, Quyết định 843/QĐ-TTg được ban hành năm 2013 với nội dung phê duyệt đề án “Xử lý nợ xấu của hệ thống các tổ chức tín dụng” và đề án “Thành lập công ty quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam”, làm tiền đề giải quyết những khó khăn về vốn cho các chủ thể kinh tế và góp phần tăng trưởng kinh tế. Từ sau Quyết định 254/QĐ-TTg và Quyết định 843/QĐ-TTg, theo sự hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, hệ thống ngân hàng Việt Nam chứng kiến những thay đổi đáng kể trong cơ cấu sở hữu tại nhiều đơn vị.

Các ngân hàng yếu kém bị loại bỏ chủ yếu thông qua việc hợp nhất và sáp nhập trên cơ sở tự nguyện, vốn điều lệ gia tăng đáng kể. Hệ thống quản trị điều hành tại các ngân hàng được tái cơ cấu, cổ phần hóa các NHTM nhà nước được đẩy mạnh. Mặc dù vậy, Nhà nước vẫn giữ vai trò chi phối thông qua việc sở hữu cổ phần tại các NHTMCP lớn. Bên cạnh đó, vấn đề sở hữu chéo giữa các NHTMCP, trong bối cảnh hoạt động thanh tra, giám sát còn chưa phát triển, đặt ra những nguy cơ tiềm ẩn làm giảm hiệu quả của nền kinh tế nói chung và ngành tài chính ngân hàng nói riêng (SBV, 2017).

Năm 2019, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục phê duyệt đề án “Cơ cấu lại thị trường chứng khoán và thị trường bảo hiểm đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025” (Quyết định 242/QĐ-TTg). Theo đó, các NHTMCP buộc phải có kế hoạch niêm yết cổ phiếu trên sàn chứng khoán và minh bạch báo cáo tài chính đến hết năm 2020. Để tiếp tục phát triển trong bối cảnh mới với những thay đổi mạnh mẽ trong định hướng và chính sách Nhà nước, các NHTMCP Việt Nam ý thức được tầm quan trọng của việc quản trị rủi ro, củng cố và cải thiện hiệu quả hoạt động, đảm bảo an toàn và phát triển bền vững. Những thay đổi về cấu trúc sở hữu sau khủng hoảng đặt ra cho các nhà quản trị ngân hàng cũng như các nhà hoạch định chính sách nhiều câu hỏi: Việc tái cơ cấu sở hữu ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả hoạt động và hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng? Sự thay đổi cấu trúc sở hữu trong thời gian qua như thế nào? Cấu trúc sở hữu tập trung vào một vài nhóm cổ đông có giúp các ngân hàng tăng trưởng hiệu 9 quả và an toàn không? Việc sở hữu nhà nước có tác động tiêu cực hay tích cực đến hiệu quả hoạt động và hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng?