Luận văn thạc sĩ về sinh kế bền vững cho các hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, góp phần phát triển cộng đồng.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Sinh kế bền vững cho các hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên, Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ VÀ HỘP
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.1. Các khái niệm
• 2.2. Khung sinh kế bền vững của DFID
• 2.3. Các nghiên cứu liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Chính sách định canh, định cư của tỉnh Hà Giang
• 4.1.1. Hỗ trợ ban đầu từ các dự án định canh, định cư
• 4.1.2. Hỗ trợ từ phía chính quyền địa phương nơi định canh, định cư
• 4.2. Nguồn vốn sinh kế của các hộ dân tộc Mông sống tại các điểm định canh, định cư
• 4.2.1. Nguồn vốn con người
• 4.2.2. Nguồn vốn tự nhiên
• 4.2.3. Nguồn vốn tài chính
• 4.2.4. Nguồn vốn vật chất
• 4.2.5. Nguồn vốn xã hội
• 4.3. Bối cảnh dễ gây tổn thương
• 4.4. Chiến lược sinh kế
• 4.4.1. Mục tiêu sinh kế
• 4.4.2. Chiến lược sinh kế
• 4.5. Kết quả sinh kế
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Về thực trạng sinh kế của các hộ người Mông sống tại các điểm định canh, định cư
• 5.2. Về hiệu quả thực hiện chính sách định canh, định cư
• 5.3. Kiến nghị chính sách nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ người Mông sống tại các điểm định canh, định cư
• 5.4. Gợi ý chính sách cho các điểm chuẩn bị thực hiện chính sách định canh, định cư
• 5.4.1. Đối với sự hỗ trợ ban đầu từ các dự án
• 5.4.2. Đối với chính quyền địa phương nơi tiếp nhận
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên

Huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, là nơi sinh sống của nhiều hộ dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Mông. Việc phát triển sinh kế bền vững cho các hộ này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và bản sắc dân tộc. Chính sách định canh, định cư đã được triển khai nhằm tạo điều kiện cho các hộ dân tộc thiểu số có cuộc sống ổn định hơn. Tuy nhiên, thực trạng sinh kế của họ vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết.

1.1. Đặc điểm sinh kế của hộ dân tộc thiểu số tại Vị Xuyên

Hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên chủ yếu dựa vào nông nghiệp để sinh sống. Tuy nhiên, đất sản xuất ngày càng thiếu và kém màu mỡ, dẫn đến việc sản xuất không đủ đáp ứng nhu cầu. Họ còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn vốn và kỹ thuật canh tác hiện đại.

1.2. Vai trò của chính sách định canh định cư

Chính sách định canh, định cư đã giúp nhiều hộ dân tộc thiểu số có nơi ở ổn định. Tuy nhiên, việc thực hiện chính sách này vẫn còn nhiều hạn chế, như thiếu đầu tư vào cơ sở hạ tầng và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân.

II. Thách thức trong phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc phát triển sinh kế bền vững, nhưng các hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những khó khăn này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày mà còn cản trở sự phát triển lâu dài của họ.

2.1. Thiếu nguồn lực và kỹ năng

Nhiều hộ dân tộc thiểu số thiếu kỹ năng canh tác hiện đại và không biết cách sử dụng đồng vốn vay hiệu quả. Điều này dẫn đến việc sản xuất không đạt hiệu quả cao, ảnh hưởng đến thu nhập của họ.

2.2. Tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu

Thiên tai như lũ quét, hạn hán đã gây ra nhiều thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp. Biến đổi khí hậu cũng làm cho điều kiện canh tác trở nên khó khăn hơn, ảnh hưởng đến sinh kế của các hộ dân.

III. Phương pháp cải thiện sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số

Để cải thiện sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao thu nhập mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân.

3.1. Đào tạo kỹ thuật canh tác và chăn nuôi

Cung cấp các khóa đào tạo về kỹ thuật canh tác và chăn nuôi hiện đại sẽ giúp người dân nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc này cũng giúp họ biết cách sử dụng đồng vốn vay hiệu quả hơn.

3.2. Hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng

Cải thiện hệ thống cơ sở hạ tầng như đường giao thông, điện, nước sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Điều này cũng giúp người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về sinh kế bền vững

Nghiên cứu về sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Những ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện đời sống cho người dân và tạo ra những mô hình sinh kế bền vững.

4.1. Mô hình sinh kế bền vững thành công

Một số mô hình sinh kế bền vững đã được triển khai thành công, như mô hình trồng cây ăn quả và chăn nuôi gia súc. Những mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn bảo vệ môi trường.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các dự án hỗ trợ

Các dự án hỗ trợ từ chính phủ và tổ chức phi chính phủ đã giúp nhiều hộ dân cải thiện sinh kế. Tuy nhiên, cần có sự đánh giá thường xuyên để điều chỉnh và nâng cao hiệu quả của các dự án này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sinh kế bền vững

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân tộc thiểu số tại huyện Vị Xuyên là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, tổ chức và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho hộ dân tộc thiểu số, bao gồm hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và đào tạo nghề. Những chính sách này sẽ giúp họ nâng cao khả năng tự chủ trong sinh kế.

5.2. Tương lai của sinh kế bền vững tại Vị Xuyên

Tương lai của sinh kế bền vững tại huyện Vị Xuyên phụ thuộc vào sự cam kết của chính quyền và cộng đồng. Việc duy trì và phát triển các mô hình sinh kế bền vững sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chính sách định canh, định cư (ĐCĐC) cho đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) tại Việt Nam đã được triển khai từ năm 1968 với mục tiêu ổn định cuộc sống, phát triển sản xuất và giảm nghèo cho các hộ DTTS. Tính đến năm 2010, tỉnh Hà Giang có 728 hộ dân tộc Mông, tương ứng 3.526 khẩu được hưởng chính sách này, nhưng mới thực hiện được khoảng 25% kế hoạch. Thực tế cho thấy, nhiều hộ dân tại các vùng ĐCĐC vẫn còn khó khăn như thiếu đất sản xuất, trình độ nhân lực thấp, và điều kiện kinh tế dễ bị tổn thương bởi thiên tai và dịch bệnh. Nghiên cứu tập trung tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2012-2013 nhằm đánh giá hiệu quả chính sách ĐCĐC trên góc độ sinh kế bền vững, sử dụng khung sinh kế bền vững của DFID. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng sinh kế của các hộ dân tộc Mông tại các vùng ĐCĐC, đánh giá hiệu quả chính sách và đề xuất giải pháp cải thiện sinh kế bền vững. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc điều chỉnh chính sách ĐCĐC, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho các hộ DTTS tại các vùng miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu áp dụng khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID), trong đó sinh kế được hiểu là tập hợp các khả năng, tài sản và hoạt động cần thiết để kiếm sống. Khung SLF phân tích sinh kế qua 5 nguồn vốn chính: vốn con người (kỹ năng, sức khỏe, trình độ), vốn tự nhiên (đất đai, nước), vốn tài chính (tiền mặt, vốn vay), vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, tài sản sản xuất), và vốn xã hội (mối quan hệ, mạng lưới xã hội). Ngoài ra, nghiên cứu xem xét bối cảnh dễ bị tổn thương (thiên tai, dịch bệnh), các thể chế, chính sách và chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Các khái niệm chuyên ngành như dân tộc thiểu số, định canh định cư, vùng định canh định cư cũng được làm rõ để định hướng nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng với cỡ mẫu toàn bộ các hộ dân tộc Mông tại 3 điểm ĐCĐC thuộc huyện Vị Xuyên: thôn Minh Thành (11 hộ), thôn Giang Nam (17 hộ), và thôn Hòa Sơn (6 hộ). Phương pháp chọn mẫu là điều tra tổng thể nhằm đảm bảo tính đại diện. Thu thập dữ liệu gồm số liệu sơ cấp qua quan sát thực địa, phỏng vấn nhóm (phân nhóm nam, nữ tuổi 20-40), phỏng vấn sâu từng hộ gia đình và phỏng vấn bán cấu trúc với cán bộ địa phương, cán bộ dự án. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan tỉnh, báo cáo, văn bản pháp luật liên quan. Phân tích dữ liệu sử dụng thống kê mô tả để làm rõ bối cảnh và thực trạng, phân tích so sánh giữa các điểm nghiên cứu và với mục tiêu chính sách, kết hợp phân tích định tính để đánh giá hiệu quả chính sách và các nhân tố ảnh hưởng đến sinh kế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nguồn vốn con người: Trung bình mỗi hộ có 5,88 thành viên, trong đó 3,51 người trong độ tuổi lao động. Tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên chiếm 71%, với khoảng cách sinh ngắn 2-3 năm, ảnh hưởng đến sức khỏe phụ nữ. Trình độ học vấn thấp, 23% dân số mù chữ tiếng Kinh, trẻ em bỏ học phổ biến từ lớp 6 trở lên. Tỷ lệ sử dụng tiếng Kinh hạn chế, đặc biệt ở nữ giới. Công việc chủ yếu là thuần nông, ít lao động làm thuê.

2. Nguồn vốn tự nhiên: Diện tích đất sản xuất trung bình/khẩu khác biệt rõ giữa các điểm, cao nhất là 1.613 m²/khẩu (Thanh Thủy), thấp nhất 700 m²/khẩu (Thuận Hòa). Đất sản xuất chủ yếu là đất dốc, chất lượng đất giảm do canh tác lâu dài và hạn hán. Nguồn nước tưới chủ yếu phụ thuộc vào nước mưa, chưa có hệ thống tưới chủ động. Tỷ lệ hộ có thành viên mới tăng cao (trên 80% ở Thuận Hòa và Thanh Thủy) trong khi diện tích đất không tăng tương ứng, dẫn đến nguy cơ thiếu đất sản xuất.

3. Nguồn vốn tài chính: Các hộ không có tiền tiết kiệm, vốn tự lực yếu, chủ yếu dựa vào chăn nuôi nhỏ lẻ và trồng ngô tự cung tự cấp. Tỷ lệ hộ vay vốn ngân hàng CSXH thấp, nhiều hộ e ngại vay do lo ngại khả năng trả nợ. Mức vay phổ biến từ 5-10 triệu đồng/hộ, chủ yếu dùng để mua trâu bò làm sức kéo.

4. Nguồn vốn vật chất: Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật còn hạn chế, điện lưới yếu, đường giao thông chưa thuận tiện, đặc biệt ở các điểm xa trung tâm xã. Nhà ở chủ yếu là nhà tự làm trên đất ĐCĐC, chất lượng thấp, diện tích nhỏ, nhiều nhà tạm, thiếu nhà vệ sinh. Tài sản sinh hoạt và sản xuất còn giản đơn, máy móc phục vụ sản xuất ít.

5. Nguồn vốn xã hội: Mạng lưới quan hệ xã hội chủ yếu trong nhóm ĐCĐC và họ hàng, ít giao lưu với người ngoài. Tỷ lệ tham gia các tổ chức hội đoàn thể như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân có nhưng hiệu quả truyền thông hạn chế do rào cản ngôn ngữ. Quan hệ với chính quyền địa phương còn yếu, người dân ít tiếp cận thông tin chính sách.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh kế của các hộ dân tộc Mông tại các vùng ĐCĐC chưa bền vững, mặc dù đã đạt được mục tiêu cơ bản về ổn định cuộc sống. Các khó khăn về vốn con người (trình độ thấp, sức khỏe yếu), vốn tự nhiên (đất đai hạn chế, chất lượng giảm), vốn tài chính (thiếu vốn đầu tư), vốn vật chất (cơ sở hạ tầng yếu) và vốn xã hội (giao tiếp hạn chế) tạo thành vòng luẩn quẩn khó thoát nghèo. So sánh với các nghiên cứu về sinh kế DTTS khác cho thấy tình trạng tương tự về hạn chế vốn con người và tài nguyên. Thiên tai như hạn hán, lũ quét, dịch bệnh gia súc làm tăng tính dễ tổn thương của sinh kế. Việc thiếu giấy chứng nhận quyền sử dụng đất làm giảm khả năng vay vốn và đầu tư sản xuất. Các chính sách hỗ trợ ban đầu của Nhà nước được đánh giá tích cực nhưng chưa đủ để nâng cao sinh kế bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa dự án và chính quyền địa phương trong hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nghề, và phát triển cơ sở hạ tầng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hướng dẫn kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn thực hành trực tiếp trên nương rẫy, đồng ruộng về kỹ thuật gieo trồng, sử dụng phân bón, phòng chống dịch bệnh gia súc. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm đầu, do các cơ quan nông nghiệp phối hợp với chính quyền xã và người có uy tín trong cộng đồng.

2. Tập huấn sử dụng vốn hiệu quả và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Đào tạo kỹ năng quản lý vốn vay, giúp người dân vượt qua tâm lý e ngại vay vốn, đồng thời đẩy nhanh thủ tục cấp giấy chứng nhận đất để tăng khả năng thế chấp vay vốn. Thực hiện trong vòng 1 năm, do chính quyền huyện và xã chủ trì.

3. Đa dạng hóa hoạt động sinh kế qua đào tạo nghề và giới thiệu việc làm: Cung cấp thông tin và tạo điều kiện cho người dân tham gia các lớp đào tạo nghề phù hợp trình độ, kết hợp với chính sách giới thiệu việc làm tại các khu công nghiệp trong tỉnh. Thời gian triển khai 2-3 năm, phối hợp giữa Sở Lao động, Thương binh và Xã hội với các doanh nghiệp.

4. Vận động sinh đẻ có kế hoạch: Tuyên truyền, vận động các hộ dân thực hiện kế hoạch hóa gia đình nhằm giảm áp lực dân số lên đất đai và nâng cao sức khỏe bà mẹ, trẻ em. Thực hiện liên tục, do Trung tâm Y tế huyện và Hội Phụ nữ xã đảm nhiệm.

5. Cải thiện hệ thống cơ sở hạ tầng: Nâng cấp hệ thống điện lưới, xây dựng hệ thống tưới nước chủ động, cải tạo đường giao thông nội xã và liên xã để thuận tiện giao thương và tiếp cận dịch vụ. Kế hoạch dài hạn 3-5 năm, do UBND tỉnh và huyện phối hợp thực hiện.

6. Tạo điều kiện cho trẻ em đến trường bằng hình thức bán trú dân nuôi: Mở rộng và duy trì các trường học bán trú để tăng cơ hội học tập, cải thiện khả năng sử dụng tiếng Kinh và giảm tỷ lệ bỏ học. Thực hiện liên tục, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Để có cơ sở khoa học trong việc điều chỉnh, xây dựng chính sách ĐCĐC phù hợp với thực tế, nâng cao hiệu quả hỗ trợ sinh kế cho đồng bào DTTS.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển: Hỗ trợ thiết kế các chương trình phát triển sinh kế, đào tạo kỹ thuật, và hỗ trợ vốn vay phù hợp với đặc điểm cộng đồng dân tộc Mông.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành kinh tế phát triển, xã hội học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu sinh kế bền vững, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển cộng đồng dân tộc thiểu số.

4. Chính quyền địa phương và cán bộ thực thi chính sách: Nâng cao nhận thức về vai trò hỗ trợ kỹ thuật, truyền thông, và phối hợp với cộng đồng trong việc thực hiện chính sách ĐCĐC và phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách định canh, định cư có giúp người dân thoát nghèo không?
   Chính sách đã giúp ổn định cuộc sống và cải thiện điều kiện sinh hoạt nhưng tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn cao, đặc biệt tại điểm Thanh Thủy chưa có hộ nào thoát nghèo. Nguyên nhân do hạn chế về vốn con người, đất đai và vốn tài chính.

2. Nguồn vốn nào quan trọng nhất trong sinh kế của các hộ dân tộc Mông?
   Vốn con người (trình độ học vấn, sức khỏe) và vốn tự nhiên (đất đai, nước) là hai nguồn vốn quan trọng nhất ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sản xuất và phát triển sinh kế.

3. Tại sao người dân e ngại vay vốn ngân hàng?
   Người dân lo ngại không biết sử dụng vốn hiệu quả, khả năng trả nợ thấp, và mức lãi suất dù ưu đãi vẫn là gánh nặng. Họ thiếu kiến thức quản lý tài chính và không có tài sản thế chấp do chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

4. Các hộ dân có được hỗ trợ kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi không?
   Hiện tại, hỗ trợ kỹ thuật còn hạn chế, người dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chưa được hướng dẫn kỹ thuật mới phù hợp với điều kiện đất đai và khí hậu tại vùng ĐCĐC.

5. Làm thế nào để cải thiện khả năng tiếp cận thông tin và dịch vụ cho người dân?
   Cần tăng cường đào tạo tiếng Kinh, sử dụng người có uy tín trong cộng đồng làm cầu nối truyền thông, thiết kế tài liệu bằng tiếng dân tộc, và nâng cao năng lực cán bộ địa phương để hỗ trợ người dân hiệu quả hơn.

Kết luận

• Sinh kế của các hộ dân tộc Mông tại các vùng ĐCĐC huyện Vị Xuyên đã ổn định nhưng chưa bền vững do nhiều hạn chế về vốn con người, tự nhiên, tài chính, vật chất và xã hội.
• Chính sách ĐCĐC đã tạo nền tảng cơ bản về nhà ở, đất sản xuất và cơ sở hạ tầng nhưng chưa đủ để giảm nghèo bền vững.
• Các hộ dân còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn vay, kỹ thuật sản xuất và giáo dục, ảnh hưởng đến khả năng phát triển sinh kế.
• Đề xuất sáu giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao sinh kế bền vững, bao gồm hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn quản lý vốn, đa dạng hóa sinh kế, vận động sinh đẻ có kế hoạch, cải thiện cơ sở hạ tầng và hỗ trợ giáo dục bán trú.
• Các bước tiếp theo cần triển khai đồng bộ các giải pháp trong ngắn, trung và dài hạn, đồng thời tăng cường phối hợp giữa dự án, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư để nâng cao hiệu quả chính sách.

Hành động ngay hôm nay để góp phần xây dựng sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các vùng định canh, định cư!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu Chương 2: Tổng quan cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu liên quan Chương 3: Thiết kế nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận và kiến nghị chính sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2.1 Các khái niệm Sinh kế: Theo Chambers và Conway (1992), sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (gồm cả nguồn lực vật chất và xã hội) và hoạt động cần thiết để kiếm sống. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó, phục hồi hay vượt qua được các cú sốc, căng thẳng, duy trì hoặc cải thiện năng lực và tài sản ở cả hiện tại và tương lai mà không làm hao mòn các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Dân tộc thiểu số: Là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ một nước (Chính phủ, 2011).

Theo kết quả cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở ngày 01/4/2009, dân tộc Mông chiếm 1,24% tổng dân số cả nước. Trong khi dân tộc Kinh chiếm hơn 80% tổng dân số cả nước. Đặc điểm của người dân tộc Mông được trình bày trong phụ lục 1. Định canh định cư: Là phương thức cố định địa bàn sản xuất và cư trú.

Có hai hình thức ĐCĐC là xen ghép và tập trung. Hình thức tập trung là việc tổ chức ĐCĐC cho các hộ dân về sinh sống tại các vùng ĐCĐC mới, phù hợp với quy hoạch bố trí, sắp xếp dân cư được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Hình thức xen ghép là việc tổ chức ĐCĐC cho các hộ dân về sinh sống xen ghép với các hộ dân sở tại ở các thôn, bản đã có (UBDT, 2007). Trong khuôn khổ bài viết, tác giả sẽ nghiên cứu về hình thức ĐCĐC tập trung.

Vùng định canh định cư: Nơi tập trung dân cư trong một phạm vi lãnh thổ nhất định nhằm ổn định sản xuất và đời sống của người dân (Viện từ điển học và bách khoa toàn thư Việt Nam, 2013).2 Khung sinh kế bền vững của DFID Theo DFID (1999), để hiểu rõ về sinh kế của người dân cần phải phân tích 5 vấn đề sau: - Các nguồn vốn sinh kế bao gồm: nguồn vốn con người, tự nhiên, tài chính, vật chất, và xã hội. Trong đó, nguồn vốn con người gồm: các kỹ năng, kiến thức, khả năng lao động, sức khỏe và thể lực của các thành viên trong hộ gia đình (HGĐ) để theo đuổi các chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được các mục tiêu sinh kế. Nguồn vốn tự nhiên là các nguồn lực tự nhiên có ích cho hoạt động sinh kế của HGĐ mà các hộ có thể sử dụng để phục vụ cuộc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguồn vốn tài chính là các nguồn lực tài chính mà HGĐ sử dụng để đạt được các mục tiêu sinh kế.

Có hai nguồn chính là nguồn sẵn có và nguồn vốn thường xuyên. Ngoài ra, cần kể đến các nguồn vốn vay từ các kênh tín dụng chính thức và phi chính thức. Nguồn vốn vật chất gồm có nguồn vốn gắn với cộng đồng (hệ thống cơ sở hạ tầng) và gắn với HGĐ (tài sản sinh hoạt, tài sản phục vụ sản xuất). Nguồn vốn xã hội được thể hiện ở các mạng lưới quan hệ, sự kết nối của HGĐ với xã hội.

- Bối cảnh dễ bị tổn thương là các yếu tố đến từ môi trường bên ngoài tác động vào cuộc sống của người dân mà họ bị hạn chế hoặc không thể kiểm soát được. Đó là những xu hướng thay đổi về nguồn lực, công nghệ…; các cú sốc về sức khỏe, thiên tai, lũ lụt, dịch bệnh…; và cả những vấn đề mang tính mùa vụ như giá cả nông sản, cơ hội nghề nghiệp… - Các thể chế, chính sách của các cấp chính quyền địa phương và các đơn vị, tổ chức thuộc khu vực tư nhân, được cụ thể hóa bằng các luật, chính sách, và thể chế. - Chiến lược sinh kế được hiểu là các lựa chọn và các hoạt động của HGĐ nhằm đạt được các mục tiêu sinh kế. Bao gồm: các hoạt động sản xuất, chiến lược đầu tư, các lựa chọn tái đầu tư… - Kết quả sinh kế là thành tựu mà HGĐ đạt được khi họ sử dụng các nguồn vốn sinh kế để thực hiện các chiến lược sinh kế.

Đó có thể là thu nhập được nhiều hơn, giảm thiểu các tổn thương từ các cú sốc, đảm bảo an ninh lương thực, v.v… Sơ đồ khung SLF của DFID và mối quan hệ giữa các cấu phần trong khung được trình bày trong phụ lục 2 và 3.3 Các nghiên cứu liên quan Chính sách ĐCĐC cho đồng bào DTTS đã được thực hiện ở Việt Nam từ những năm 1970. Nhưng cho đến nay chưa có một đề tài nào nghiên cứu về vấn đề sinh kế cho đồng bào dân tộc Mông ở các tỉnh miền núi phía Bắc khi họ chuyển đến sống tại các vùng ĐCĐC. Chỉ có những đề tài nghiên cứu về sinh kế cho đồng bào DTTS bản địa (Pa Kô & Vân kiều, Ê Đê…), sinh kế cho các HGĐ sau tái định cư. Vì vậy, tác giả tìm hiểu các nghiên cứu liên quan theo ba nhóm đề tài là: sinh kế, DTTS và tái định cư.

Nghiên cứu về sinh kế của dân tộc Ê Đê, Nguyễn Thị Minh Phương (2012) đã áp dụng khung SLF của DFID để tìm hiểu thông tin về thực trạng sinh kế của các hộ dân thông qua LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 hình thức phỏng vấn nhóm và phỏng vấn chuyên sâu. Sau khi phân tích bằng phương pháp thống kê mô tả, so sánh giữa 3 nhóm hộ (giàu, khá, và nghèo), tác giả nhận định thách thức lớn nhất đối với các nông hộ là vốn con người. Tiếp đến là thách thức về vốn tự nhiên và vốn tài chính. Đó là do khả năng nắm bắt, vận dụng các kỹ thuật chăm sóc cây trồng vật nuôi của người dân còn yếu; Diện tích đất sản xuất ngày càng thiếu so với quy mô dân số ngày càng tăng, và độ màu mỡ của đất giảm do quá trình canh tác lâu dài; Khả năng tiếp cận với các nguồn vốn vay của họ cũng bị hạn chế.

Đề tài “Các nhân tố hỗ trợ và cản trở hộ nghèo tiếp cận các nguồn vốn sinh kế để giảm nghèo bền vững” của Phạm Bảo Dương (2009) đã xác định các yếu tố thúc đẩy và cản trở các hộ nghèo (trong đó có các hộ là DTTS) theo từng nhóm nguồn vốn sinh kế trong khung SLF của DFID. Các yếu tố thúc đẩy bao gồm: lực lượng lao động trẻ, đông; quỹ đất có thể khai hoang còn nhiều; được tiếp cận với nhiều nguồn vốn, được vay vốn và sử dụng vốn vay hiệu quả; được Nhà nước xây dựng cơ sở hạ tầng (CSHT) thiết yếu. Các yếu tố cản trở bao gồm: trình độ văn hóa, chuyên môn thấp; khoảng cách địa lý từ nhà đến các nơi cung cấp dịch vụ y tế, giáo dục lớn; CSHT kém; tập quán canh tác lạc hậu; chất lượng và địa thế đất xấu; sự hòa nhập của người dân với cộng đồng xung quanh. Nghiên cứu về “Nghèo của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam: Hiện trạng và thách thức ở các xã thuộc chương trình 135 giai đoạn II, 2006-2007” của Phạm Thái Hưng, Lê Đặng Trung & Nguyễn Việt Cường (2011) đã chỉ ra rằng người nghèo là người DTTS chiếm tỷ lệ ngày càng cao trong tổng dân số nghèo.

Sinh kế của các hộ DTTS chủ yếu dựa vào nông nghiệp dưới hình thức tự cung tự cấp, và thường không sản xuất các loại cây hoa màu, cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao. Do đó, đất đai được xem là tài sản vật chất quan trọng nhất đối với họ. Khả năng nói thạo tiếng phổ thông (sau đây gọi là tiếng Kinh) mở ra cơ hội cho các hộ DTTS trong việc nâng cao trình độ học vấn, tiếp cận thông tin thị trường, và sử dụng các dịch vụ công như y tế, giáo dục, v.v… Đề tài “Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia đình sau tái định cư: Vấn đề và giải pháp” của Lê Văn Thành và cộng sự (2008) được tiến hành ở TP Hồ Chí Minh với đối tượng nghiên cứu là các HGĐ phải di dời chỗ ở theo chương trình tái định cư của thành phố. Kết quả nghiên cứu cho thấy khi các HGĐ phải di dời đến chỗ ở mới họ sẽ phải đối mặt với những thay đổi về việc làm, thu nhập, giáo dục, y tế, nhà ở, các điều kiện sinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 hoạt, và các quan hệ xã hội.

Và sự giúp đỡ từ phía chính quyền địa phương là rất quan trọng trong việc giúp người dân thích nghi, hòa nhập với cuộc sống mới. Kinh nghiệm rút ra từ các đề tài nghiên cứu trên là: 1. Nên sử dụng hình thức phỏng vấn nhóm và phỏng vấn sâu HGĐ để tìm hiểu thực trạng sinh kế của các hộ người Mông. Đồng thời, sử dụng kết hợp với phương pháp quan sát thực địa và phỏng vấn bán cấu trúc để so sánh, đối chiếu, bổ sung các số liệu và thông tin được thu thập từ hai phương pháp trước.

Trong nghiên cứu về sinh kế sẽ có nhiều chỉ báo không định lượng được nên tác giả sẽ sử dụng chủ yếu phương pháp định tính kết hợp với thống kê mô tả. Để phân tích được thực trạng sinh kế của các hộ, tác giả sẽ thu thập, và phân tích thông tin theo hệ thống chỉ báo về các nguồn vốn sinh kế của các HGĐ như sau: - Vốn con người: số lượng lao động, tuổi thọ, trình độ học vấn, sức khỏe, nghề nghiệp, kỹ thuật sản xuất, khả năng sử dụng tiếng Kinh. - Vốn tự nhiên: diện tích đất ruộng, đất nương, đất rừng, địa thế và chất lượng đất, khả năng thâm canh tăng vụ, tình trạng nước tưới. - Vốn tài chính: tiền mặt, tiền tiết kiệm, tiền gửi ngân hàng, tiền gửi từ người thân, lương, tiền làm thuê, các gia súc, gia cầm, nông sản có thể bán được, các khoản vốn vay.

- Vốn vật chất: 1. Hệ thống CSHT kỹ thuật gồm: đường giao thông nội thôn, liên thôn, liên xã, điện lưới, nước sạch, nước tưới, truyền thanh, truyền hình; 2. Hệ thống CSHT xã hội gồm: trường học, trạm y tế, chợ, điểm văn hóa; 3. Các công cụ, trang thiết bị phục vụ cho sản xuất, sinh hoạt, diện tích nhà ở, kiểu nhà, nhà vệ sinh của HGĐ.

- Vốn xã hội: mối quan hệ với bà con hàng xóm, họ hàng, người thân; sự tham gia của thành viên HGĐ vào các tổ chức, mạng lưới xã hội.