Sách Giáo Khoa Sinh Học Lớp 9: Di Truyền, Biến Dị, Cơ Thể và Môi Trường - Bộ GD&ĐT

• Tác giả: Nguyên Quang Vinh
• Trường học: Bộ Giáo dục và Đào tạo
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Sinh học lớp 9
• Loại tài liệu: Sách giáo khoa
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan sách giáo khoa sinh học lớp 9 hiện hành

Sách giáo khoa sinh học lớp 9 là tài liệu học tập chính thức do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành cuốn sách này. Nội dung sách chia thành hai phần lớn. Phần đầu tiên là Di truyền và biến dị. Phần thứ hai là Sinh vật và môi trường. Nhóm tác giả gồm Nguyên Quang Vinh làm tổng chủ biên. Vũ Đức Lưu担任主编辑 và biên soạn các chương về di truyền học Mendel. Nguyễn Minh Công phụ trách phần biến dị và chọn giống. Mai Sỹ Tuấn biên soạn phần sinh thái học. Cuốn sách giúp học sinh hiểu hiện tượng di truyền tại sao con cái giống bố mẹ. Học sinh cũng tìm hiểu mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường. Sách sử dụng kênh chữ và kênh hình để truyền tải kiến thức. Mỗi bài có phần tóm tắt ý chính đóng khung cuối bài. Mục Em có biết cung cấp thông tin bổ sung thú vị.

1.1. Cấu trúc sách giáo khoa sinh học lớp 9

Sách giáo khoa sinh học lớp 9 có cấu trúc rõ ràng gồm hai phần chính. Phần Di truyền và biến dị chiếm phần lớn nội dung sách. Phần này bao gồm nhiều chương về quy luật di truyền đột biến và chọn giống. Phần Sinh vật và môi trường trình bày về sinh thái học và bảo vệ môi trường. Mỗi bài học trong sách được đánh số thứ tự liên tiếp. Hình ảnh và bảng biểu được đánh số theo bài. Cuối mỗi bài có ô tóm tắt các ý chính quan trọng. Học sinh nên kẻ sẵn bảng vào vở khi gặp bài có bảng cần điền tiếp.

1.2. Vai trò của sách trong chương trình sinh học

Sách giáo khoa sinh học lớp 9 đóng vai trò then chốt trong chương trình bậc trung học cơ sở. Cuốn sách nối tiếp kiến thức từ lớp 6 đến lớp 8 về cơ thể sinh vật. Học sinh tiếp cận những lĩnh vực mới như di truyền học và sinh thái học. Sách trang bị kiến thức nền tảng về cơ chế di truyền và biến dị. Học sinh hiểu được tầm quan trọng của di truyền học đối với sản xuất. Sách còn giúp học sinh nhận thức về bảo vệ môi trường sinh thái. Đây là bước chuẩn bị quan trọng cho chương trình sinh học lớp 10.

II. Phân tích nội dung phần Di truyền và biến dị trong sách

Phần Di truyền và biến dị là nội dung cốt lõi của sách giáo khoa sinh học lớp 9. Phần này bắt đầu bằng chương về các thí nghiệm của Mendel. Mendel là cha đẻ của di truyền học hiện đại. Ông nghiên cứu trên cây đậu Hà Lan để tìm ra quy luật di truyền. Chương trình tiếp theo trình bày về tế bào phân bào và thụ tinh. Đây là cơ sở vật chất của hiện tượng di truyền. Học sinh tìm hiểu NST và gen mang thông tin di truyền. Phần giữa sách giới thiệu về đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể. Đột biến là nguyên nhân tạo ra biến dị di truyền. Cuối phần là nội dung về chọn giống cây trồng vật nuôi. Phương pháp gây đột biến nhân tạo giúp tạo giống mới có năng suất cao. Nội dung được trình bày từ cơ bản đến nâng cao phù hợp trình độ học sinh lớp 9.

2.1. Các quy luật di truyền Mendel trong sách

Sách giáo khoa sinh học lớp 9 trình bày chi tiết các thí nghiệm của Mendel. Thí nghiệm lai một cặp tính trạng cho ra quy luật phân ly. Tỷ lệ 3:1 xuất hiện ở đời F2 khi lai hai thuần chủng khác nhau. Thí nghiệm lai hai cặp tính trạng đưa ra quy luật tổ hợp độc lập. Mendel giải thích kết quả bằng giả thuyết về các nhân tố di truyền. Các nhân tố này chính là gen như người ta phát hiện sau này. Sách sử dụng sơ đồ Punnett để minh họa phép lai di truyền. Học sinh thực hành giải bài tập về kiểu gen kiểu hình qua các ví dụ cụ thể.

2.2. Nội dung về đột biến và chọn giống

Phần đột biến trong sách giáo khoa sinh học lớp 9 gồm nhiều nội dung quan trọng. Đột biến gen là thay đổi cấu trúc phân tử ADN tại một gen. Đột biến nhiễm sắc thể là thay đổi cấu trúc hoặc số lượng NST. Sách giới thiệu các tác nhân gây đột biến như tia phóng xạ và hóa chất. Phần chọn giống ứng dụng kiến thức đột biến vào thực tiễn sản xuất. Phương pháp gây đột biến tạo ra chủng vi sinh vật có hoạt tính cao. Ví dụ chủng nấm penicillin có hoạt tính cao hơn 200 lần dạng ban đầu. Sách cũng đề cập tạo vacxin từ thể đột biến giảm độc lực.

III. Phương pháp học sách giáo khoa sinh học lớp 9 hiệu quả

Học sách giáo khoa sinh học lớp 9 cần có phương pháp khoa học và hệ thống. Trước hết đọc kỹ lời nói đầu để hiểu cấu trúc cuốn sách. Lời nói đầu giới thiệu cách sử dụng sách hiệu quả. Học sinh nên kẻ sẵn bảng vào vở khi gặp bài có bảng điền tiếp. Không nên viết trực tiếp vào sách giáo khoa để giữ sách sạch đẹp. Đọc phần tóm tắt ý chính cuối mỗi bài để nắm nội dung cốt lõi. Mục Em có biết cung cấp thêm thông tin mở rộng kiến thức. Khi học phần di truyền cần nắm vững sơ đồ Punnett và phép tính tỷ lệ. Thực hành giải nhiều bài tập về kiểu gen kiểu hình khác nhau. Học phần sinh thái nên quan sát mối quan hệ giữa sinh vật trong tự nhiên. Kết hợp học lý thuyết với thực hành trong sách để hiểu sâu bài học.

3.1. Cách tiếp cận phần Di truyền và biến dị

Phần Di truyền và biến dị đòi hỏi tư duy logic và khả năng tính toán. Học sinh cần nắm vững khái niệm gen alen kiểu gen kiểu hình trước. Tiếp theo hiểu quy luật phân ly qua phép lai một cặp tính trạng. Thực hành nhiều bài tập về tỷ lệ phân ly 3:1 và 1:2:1. Sau đó tiến tới quy luật tổ hợp độc lập với hai cặp tính trạng. Sử dụng lưới Punnett 16 ô để xác định tỷ lệ kiểu hình. Vẽ sơ đồ cây cũng là phương pháp hữu ích cho phép lai phức tạp. Liên hệ kiến thức di truyền với chọn giống trong thực tế sản xuất.

3.2. Cách tiếp cận phần Sinh vật và môi trường

Phần Sinh vật và môi trường gần gũi với đời sống thực tế hơn. Học sinh nên quan sát môi trường xung quanh để hiểu các nhân tố sinh thái. Tìm hiểu về ánh sáng nhiệt độ độ ẩm ảnh hưởng thế nào đến sinh vật. Nghiên cứu quần thể sinh vật qua mật độ và tần số gen. Hệ sinh thái gồm quần xã sinh vật và môi trường vô sinh tương tác. Học sinh cần hiểu chuỗi thức ăn và lưới thức ăn trong hệ sinh thái. Phần bảo vệ môi trường liên hệ với các vấn đề ô nhiễm hiện nay. Tìm hiểu Luật Bảo vệ môi trường để biết quyền lợi và trách nhiệm công dân.

IV. Ứng dụng kiến thức sách giáo khoa sinh học lớp 9 trong đời sống

Kiến thức sách giáo khoa sinh học lớp 9 có nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Phần di truyền học giúp hiểu hiện tượng con cái giống bố mẹ. Kiến thức này áp dụng trong chọn giống cây trồng và vật nuôi. Nông dân sử dụng phương pháp lai tạo ra giống mới năng suất cao. Công nghệ tạo đột biến giúp cải thiện chủng vi sinh vật trong công nghiệp. Sản xuất vacxin dựa trên nguyên lý đột biến giảm độc lực. Phần sinh thái học giúp hiểu mối quan hệ giữa các sinh vật trong tự nhiên. Kiến thức về hệ sinh thái phục vụ bảo vệ đa dạng sinh học. Nhận thức về ô nhiễm môi trường giúp học sinh có hành động bảo vệ. Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên là bài học quan trọng. Luật Bảo vệ môi trường cung cấp khung pháp lý cho hoạt động bảo vệ. Kiến thức lớp 9 là nền tảng cho chương trình sinh học trung học phổ thông.

4.1. Ứng dụng trong nông nghiệp và công nghiệp

4.2. Ứng dụng trong bảo vệ môi trường và sức khỏe

Kiến thức sinh thái từ sách giáo khoa sinh học lớp 9 giúp bảo vệ môi trường hiệu quả. Hiểu chuỗi thức ăn giúp duy trì cân bằng hệ sinh thái tự nhiên. Nhận thức về ô nhiễm môi trường giúp giảm thiểu tác động xấu đến thiên nhiên. Kiến thức về quần thể người giúp hiểu vấn đề dân số và kế hoạch hóa gia đình. Nguyên lý vacxin dựa trên miễn dịch học bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Sách giới thiệu Luật Bảo vệ môi trường giúp công dân thực hiện quyền lợi. Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên ngăn chặn cạn kiệt tài nguyên. Học sinh trở thành công dân có trách nhiệm với môi trường sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO SINH HỌC 9 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGUYÊN QUANG VINH (Tổng Chủ biên) - VŨ ĐỨC LƯU (Chủ biên) NGUYÊN MINH CÔNG - MAI SỸ TUẤN SINH Học 9 (Tái bản lần thứ sáu) NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM Bản quyền thuộc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam - Bộ Giáo dục và Đào tạo 01 - 2011/CXB/93 - 1235/GD Mã số : 2H909T1 LỜI NÓI ĐẦU ừ Sinh học 6 đến Sinh học 8, các em đã tìm hiểu những kiến | thức chủ yếu về sinh học cơ thể, thấy được tỉnh đa dạng sinh học và lược sử tiến hoá của sinh giới. Đến Sinh học 9, các em sẽ được tìm hiểu những lĩnh vực mới của sinh học, cụ thể là di truyền và biến dị, cơ thể và môi trường. Khi tìm hiểu các lĩnh vực này, các em phải luôn hướng tới gần thích được các vấn đề cơ bản và hệ trọng là : ~ Tại sao con cái lại mang những đặc điểm giống bố mẹ ? ~ Di truyền học có tầm quan trọng như thế nào đối với sản xuất và đời sống của con người ? — Giữa các sinh vật với nhau và với môi trường có quan hệ ra sao ? ~ Tại sao mỗi người cần phái có ý thức bảo vệ môi trường ? Thông qua nghiên cứu các thông tin ở kênh chữ vả kênh hình trong sách giáo khoa (SGK), các em phải cố gắng tự trả lời các lệnh trong bài, đỏ là cách học có hiệu quả tốt để đạt được mục tiêu của bải, của chương cũng như của toàn chương trình. Những hình ảnh trong SGK đo các tác giả tự thiết kế hoặc thu thập từ nhiều nguồn tư liệu trong và ngoài nước. Nhóm tác giả SGK xin tỏ lòng biết ơn các tác giả của các nguồn tư liệu đó. Cuối cùng, lưu ý các em một số điều sau đây khí sử dụng sách : ~— Với những bài có bảng cần điển tiếp, các em nên kẻ sẵn bảng đó vào vớ ghi bài hoặc vào vở bài tập Sinh học 9, không điển trực tiếp vào SGK. — Cần ghi nhớ phần tóm tắt các ý chính đã được đỏng khung ở cuối bải và đọc thêm mục '*Em có biết” để thu nhận thêm thông tin. — Số thứ tự của hình và của bảng được đặt theo số thứ tự của bài. — Một vải kí hiệu được dùng trong sách : ` : Những hoạt động cần thực hiện trên lớp (quan sát, thảo luận, trả lời câu hỏi.) : các câu hỏi, bài tập khó. Phân công biên soạn sách này như sau : — Vũ Đức Lưu (Chủ biên) biên soạn các chương I, II và HI của phần Di truyền và biến dị và phần tổng kết. ~ Nguyễn Minh Công biên soạn các chương IV, V và VI của phần Di truyền và biến đị. — Mai Sÿ Tuấn biên soạn phần Sinh vật và môi trường. Chúc các em thành công. Các tác giả CHƯƠNG Ï_ CÁC THÍ NGHIÊM CỦA MENĐEN Bài 1. MENDEN VÀ DI TRUYỀN HỌC L- Di truyền học Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng cua bố mẹ, tô tiên cho các thể hệ con cháu. Biển dị lả hiện tượng con sinh ra khác với hồ mẹ và khác nhau về nhiều chỉ tiết. Biển di va di truyền là hai hiện tượng song song, gần liền với quả trình sinh sản. VY Hav lien hé ven ban thân và xác định vem minh giống và khác bộ mẹ ở những điểm nao (vi du: hinh dang tai, mat. miti, t6c, miu mat, da.) Những kiến thức cơ sử của Di truyền học để cập tới cơ sơ vật chất, cơ chế vả tính quy luật của hiện tượng đi truyền vá biển dị. Tuy mới được hình thành từ đầu thể ki XX và phải triển mạnh trong mấy chục năm gin day, nhung Dị truyền học đã trở thành một ngành mùi nhọn trong Sinh học hiện đại. Di truyền học đã trợ thành cơ sơ lí thuyết của Khoa học chọn tiông, có vai trò lớn lao đổi với Y học, đặc biệt có tầm quan trọng trong Công nghệ sinh hạc hiện đại II - Menden - người đặt nèn móng cho Di truyền học Grego Menden (1822 — 1884) (hình 1.1) 1a người đầu tiên văn dụng phương pháp khoa học vào việc nghiên cửu di truyền Phương pháp độc dao cua Menden được gọi là phương pháp phân tích các thể hệ lai. cỏ nội dụng cơ bản là : Hinh 1. Grégo Menden (1822-188 ~— Lai các cặp bố mẹ khác nhau Hat 3 ^ s ^ te ° 1. Tron (lang) ' Nhan @ về một hoặc một số cặp tính - trạng thuần chúng tương phản. ; vạm ity Xanh aes, roi theo đöi sự dỉ truyền riêng rẻ = số của từng cấp tỉnh trạng đó trên — . SN + 3 Vỏ xam Vo trang 2 eon chau cua img cap bo mg. Qua ? : ấn:thống bế để giữ f Dung toán: thông kẻ đẻ phản š Bông cổ J ". tích các số liệu thu được, Từ đó rút ra quy luật di truyền các Df “er - * Es 5 lục Varg esol, tinh trang. * Meriden đã thi nghiệm trên nhiều 1 Ai 2 1 cong loại đôi tượng nhưng công phụ Than vả hoàn chính nhất là trên đậu x Hog va quả đ ngạn 3 1s 7 6. Hoa va ava Ha Lan (co hou luémy tinh, ty thy ở trẻ" thân nhấn khá nghiêm ngặu. Ong đã trồng khoang 37000 cây, tiến hanh lai 7 cap tính trạng (hình 1.21 thuộc 22 giống đậu - 7 thancastdai Thân thảo (lun; ca "` et {= 200cr) (20-300) trong 8 nam liên, phản tích trên mot van cay lai va khoang 3100000 hạt. rút ra các quy luật di truyền (năm 1863).2 Cav cap tink trang nén móng cho li truyền học. trong thị nghiệm của Micniien Y Quan sat hink 1.2 và nề nhận vét về đặc điểm của từng cập tính rane dem lai. thi - Mot so thuật nụ và kí hiệu cơ hạn của Đi truyền học — Mot so thueit nghĩ - 1 Tĩnh trạng là những đặc điểm về hình thái. cấu tao, sinh li cia mot co the. Vi du: cây đầu có các tính trạng : thân cao. hạt vang, chu han tối. + Cáp tính trạng tương phản là hai trang thái biêu hiện trải ngược nhau của củng loại tính trạng. Vi dụ : hạt trơn và hạt nhãn, thân cao và thân thấp. + Nhân tố đi truyền quy định các tinh trạng của sinh vật. Ví dụ : nhân tổ đi truyền quy định mảu sắc hoa hoặc mảu sắc hạt đậu. + Giống (hay dòng) thuần chung là giống cô đặc tinh di truyền đồng nhất. các thể hệ sau giống các thế hệ trước. Trên thực tế, khi nói giống thuần chúng là nỏi tới sự thuần chung về một hoặc một vất tỉnh trạng nao do dang được nghiên cửu. 6 Một Aö KẾ KHIÈU : + P.(parentes) : cập bố mẹ xuất phát. + Phép lai được Rí hiệu bằng đấu x. Quy ước giáo từ đực (hoặc cơ thê đực] được kỉ hiệu là Ø”. còn giao từ cái (hay cơ thê cái) kí hiệu lá Ÿ L Ea]: thể hệ còn. Quy ước E¡ là thể hệ thứ nhất. còn của cập Py Fy la thể hệ thứ hai được sinh ra từ F¡ đo sự tự thụ phẩn hoặc giao phẩn giữa các FỊ, Di truyyền học nghiên cứu e0 sở tật chất, cơ chế, tính quy luật của hiện tượng di truyền nà bién di. Di truyén học có đả trò quan trong không chủ Đề lí thuyết tua còn có giá trị thực tiễn cho Khoa hoc chon gidng nà Y học, đạc biệt là trong Công nghệ sinh học hiện dại, Bàng phương pháp phân tích các thế hệ lai, Menden đã phat mink ra cae quy tual di trayén từ thực nghiệm, đạt nên móng cho Di truyén hoe, Cau hỏi và bài tập | Trình bảy đối tượng. nội dụng và ý nghĩa thực tiền của Di truyền học. Noi dung co ban của phương pháp phan tich ede thé hé lai cla Menden gon những điểm nao ? 3. Hãy lấy các vĩ dụ về các tính trạng ở người để mình hoạ cho khải niệm “cặp tỉnh trạng tương phan”. Tại sao Menđen lại chọn các cặp tính trạng tương phản khí thực hiện các phép lai ” (am có biết Người đặt nẻn móng cho Di truyền học Đủ chính là linh mục Grẻro Menđen. Sau khi học hết bậc Trung học. de hoàn cảnh gia đình khỏ khăn, Menđen vào học ở trường đồng tại thành phổ Brunơ - quê hương one (nav thuge Cong hoa Séc) va sau 4 nam đã trở thành lĩnh mục (năm |Ñ47). Thuơ đỏ, tu viện có lệ các thấy dòng phải dạy học các môn khoa học chủ vắc trường cua thanh pho, do dé Menden duge cu di hoe Dai hoe & Vien (18811853). Khi trở về Brunơ, ông vừa tham gia dạy học vừa nghiên cứu khoa học. Menđen tiển hành thí nghiệm chủ yếu ở đậu IIä Lan từ nấm 1886 dén nãm 1863 trên mảnh vườn nhỏ trong tu viện. Các kết quả nghiên cửu nảy đã giúp Menđen phát hiện ra các quy luật đi truyền và đã được công hồ chỉnh thức vào nãm 1866. Do hạn chế của khoa học đương thời nên người ta chưa hiểu được giả trị phưi tinh cua Menden. Đến nam 1900, cdc quy luật Menden được các nhà khoa học khác tái phat hiện cũng bằng thực nghiệm và năm đó được xem là năm DI truyền học chính thức ra đời. LAI MỘT CAP TINH TRANG 1 - Thi nghiém cua Menden Dau Ha Lan cé dae diém la ty thy phan kha nghiém neat. Menden da tiến hành giao phẩn giữa các giống đậu Hà Lan khác nhau về một cặp tỉnh trạng thuần chủng tương phản. Trước hết, ông cắt bỏ nhị § Ỉ từ khi chưa chín ở hoa của cây chon lam mẹ để ngăn ngừa sự tự thụ phấn. Khi nhị đã chín, ông lấy phẩn của các hoa trên cây được chọn làm bố rắc vào đầu nhuy cua các hoa đã được cất nhị ở trên cây được chọn làm mẹ (hinh 2. F, được tạo thành tiếp tục tự thụ phấn đề cho ra Fạ. Kết quả một số thí nghiệm Hình 2. Sơ đổ thụ phản nhân tựu cua Menden được trình bay ở bảng 3. tren hoa dau Ha Lan Bang 2. Két qua thi nghiém cua Menden P F, sE; Tỉ lệ kiểu hình F› Hoa đỏ x Hoa trắng | Hoa đỏ | 705 hoa đỏ ; 224 hoa trắng Thân cao x Thân lùn | Thân cao | 787 thân cao ; 277 thân lùn Quả lục x Quả vàng | Quả lục | 428 quả lục ; 152 quả vàng Các tính trạng của cơ thể như hoa đó, hoa trắng, thân cao, than lin, qua luc, qua váng được gọi là kiêu hình Kiểu hình là tố hợp toàn bộ các tính trạng cua cơ thê Trên thực tế. khi nỏi tới kiểu hình của một cơ thể. người ta chỉ xét một vải tỉnh trạng đang được quan tâm nhu mau hoa, mau qua.