CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NHTM 1. Rủi ro tín dụng 1. Định nghĩa Thực tế, có rất nhiều khái niệm về rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại cụ thể như: Rủi ro tín dụng, theo định nghĩa bởi Hiệp ước Basel ra đời năm 2010 và Rose (2002), là khả năng mà ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay từ những sự kiện đe dọa khả năng thanh toán của khách hàng. Các sự kiện không mong muốn này bao gồm phá sản của khách hàng hoặc sự cố tình từ chối thanh toán khoản nợ của khách hàng.
Theo định nghĩa của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì rủi ro tín dụng là do bên được cấp tín dụng, bên có nghĩa vụ hoặc đối tác không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết (Trích Dự thảo Thông tư Quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài - NHNN). Định nghĩa của NHNN cũng rất sát so với các định nghĩa ở một số ngân hàng trên thế giới. Rủi ro tín dụng còn được xem xét trên cơ sở danh mục tín dụng của ngân hàng và được hiểu là khả năng xảy ra tổn thất của ngân hàng khi không thu hồi đầy đủ số tiền gốc và lãi của danh mục như dự kiến. Danh mục tín dụng sẽ có nguy cơ bị tổn thất cao nếu ngân hàng quá tập trung cho vay một ngành, lĩnh vực, hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định, hay cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao.
Như vậy, dù cách thể hiện khác nhau nhưng các khái niệm về rủi ro tín dụng được đưa ra đều hội tụ chung ở một điểm: rủi ro tín dụng có thể hiểu là các tổn thất phát sinh từ việc khách hàng không trả được đầy đủ một phần hay toàn bộ phần nợ gốc và/hoặc nợ lãi của khoản vay hoặc khách hàng thanh toán nợ gốc và lãi không đúng hạn sau khi được cấp các khoản tín dụng. 7 Rủi ro tín dụng đến từ các nghiệp vụ cấp tín dụng như nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. Phân loại rủi ro tín dụng Các loại rủi ro chính đối với hoạt động của các ngân hàng bao gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường. Trong đó, dựa trên nhiều yếu tố khác nhau, rủi ro tín dụng được phân chia thành nhiều loại khác nhau.
Căn cứ vào nguyên nhân gây ra rủi ro, rủi ro tín dụng còn có thể được chia thành rủi ro khách quan và rủi ro chủ quan. - Rủi ro khách quan: Là rủi ro do những nguyên nhân bất khả kháng như thiên tai, địch họa, người vay bị tai nạn, chết, mất tích,… - Rủi ro chủ quan: Là rủi ro được tạo ra do chủ quan của bên vay hoặc bên cho vay vì vô tình hay cố ý, ví dụ như bên vay sử dụng vốn không đúng mục đích gây thất thoát vốn, hay rủi ro phát sinh do tiêu cực từ phía cán bộ ngân hàng,… Căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng, rủi ro tín dụng bao gồm: - Rủi ro không hoàn trả nợ đúng hạn: Là rủi ro đến từ việc đến thời hạn quy ước của khoản vay, ngân hàng vẫn chưa thu hồi được vốn vay. - Rủi ro mất khả năng chi trả: Là rủi ro xảy ra khi khách hàng mất khả năng trả nợ, ngân hàng phải xử lý tài sản bảo đảm (nếu có) của khách hàng để thu nợ. - Rủi ro tín dụng không giới hạn ở hoạt động cho vay: Bao gồm các hoạt động cấp tín dụng: tài trợ thương mại, cho vay trên thị trường liên ngân hàng, đồng tài trợ, bảo lãnh, cảm kết, chấp thuận tài trợ thương mại,.
Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, rủi ro tín dụng có thể được phân loại bao gồm rủi ro danh mục và rủi ro giao dịch. - Rủi ro danh mục: Là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được 8 phân chia thành 02 loại : rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. + Rủi ro nội tại: Xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn.
+ Rủi ro tập trung: Là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế; hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định; hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. - Rủi ro giao dịch: Là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng có 3 thành phần: rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ. + Rủi ro lựa chọn: Là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro bảo đảm: Phát sinh từ các tiêu chuẩn bảo đảm như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, chủ thể bảo đảm, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên giá trị của tài sản đảm bảo.
+ Rủi ro nghiệp vụ: Là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Nguồn gốc rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng xảy ra bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau có thể phân loại các nguyên nhân theo đối tượng phát sinh nguyên nhân như sau: - Nguyên nhân đến từ khách hàng: + Khách hàng sử dụng vốn sai mục đích, vào hoạt động có rủi ro cao, phạm pháp. Đối với bất kì khoản vay nào tại ngân hàng, dù là khách hàng cá nhân hay 9 doanh nghiệp đều cần có mục đích sử dụng vốn vay rõ ràng, phương án kinh doanh cụ thể, khả thi để từ đó ngân hàng có thể xác định khả năng khách hàng có thể trả nợ trong tương lai khi sử dụng vốn với mục đích đã nêu và quyết định cho vay hoặc không. Tuy nhiên, không ít khách hàng sau khi vay lại sử dụng vốn sai mục đích, không có thiện chí trả nợ cho ngân hàng.
+ Khả năng quản lý, kinh doanh yếu kém. Khách hàng đã sử dụng đúng mục đích vay vốn như trong hồ sơ tín dụng nhưng trình độ kinh doanh của khách hàng yếu kém, năng lực tổ chức, điều hành sản xuất kinh doanh hạn chế dẫn đến vốn vay sử dụng không hiệu quả, không có khả năng hoàn trả khoản vay. + Khách hàng quản lý vốn vay không hợp lý, sử dụng vay ngắn hạn đầu tư dài hạn dẫn đến thiếu khả năng thanh khoản do đầu tư dài hạn chưa có nguồn thu được ngay bù đắp cho khoản vay đến hạn. + Đặc biệt, nguyên nhân rủi ro đến từ khách hàng cố tình lừa gạt, chiếm đoạt vốn của ngân hàng: làm giả mạo giấy tờ, thông tin,.
Ngân hàng cần thận trọng đối với việc thẩm định thông tin khách hàng đối với mỗi khoản vay. - Nguyên nhân từ chính ngân hàng: + Ngân hàng đưa ra các chính sách tín dụng, sản phẩm, quy trình,. không phù hợp hoặc không có đầy đủ chính sách, quy định tạo ra những kẻ hở cho chính nhân viên của ngân hàng hoặc khách hàng có thể lợi dụng trục lợi riêng, chiếm dụng vốn từ ngân hàng. + Trình độ cán bộ tín dụng của ngân hàng hạn chế, yếu kém, không hiểu rõ, không được đào tạo bài bản dẫn đến làm sai quy định, quy trình hoặc thẩm định, đánh giá khách hàng, khoản vay không tốt, bị khách hàng lừa đảo.
+ Ngân hàng chú trọng tăng trưởng, lợi nhuận hơn mục tiêu an toàn chấp nhận các khoản vay có mức độ rủi ro cao. Mức độ rủi ro tín dụng này tùy thuộc vào khẩu vị rủi ro của từng ngân hàng. 10 + Trong nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển và xuất hiện nhiều ngân hàng cạnh tranh gây áp lực tới các chính sách sản phẩm của các ngân hàng có thể được nới lỏng. + Vấn đề đạo đức là một vấn đề đáng chú ý trong lĩnh vực ngân hàng.
Bản thân ngân hàng, nhân viên ngân hàng có thể cố tình làm sai (ngân hàng chưa quy định các quy định nội bộ của mình theo đúng quy định của pháp luật, cán bộ ngân hàng không làm đúng theo quy định, quy trình của ngân hàng,.) vì mục đích lợi nhuận. Trong thời gian vừa qua, nhiều vụ án kinh tế lớn xảy ra do một số cán bộ ngân hàng làm giả hồ sơ vay, đánh giá vượt giá trị bảo đảm của tài sản bảo đảm,. gây thất thoát lượng vốn không nhỏ cho ngân hàng. - Nguyên nhân từ môi trường kinh tế: + Sự thay đổi về chính sách, thiên tai địch họa,.
Việc thay đổi chính sách của quốc gia hay nền kinh tế khủng hoảng, đất nước có chiến tranh, thiên tai cũng làm cho các doanh nghiệp không kịp thay đổi, thích ứng với những điều kiện mới về môi trường kinh doanh từ đó gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh và như vậy khoản tín dụng của ngân hàng cũng chứa đựng nhiều rủi ro. + Sự biến động kinh tế, chính trị, xã hội thế giới và trong nước: Trong tình hình thế giới đang trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, bất cứ sự biến động về kinh tế, chính trị ở quốc gia nào, khu vực nào đều có ảnh hưởng nhất định đến nền kinh tế, chính trị của các nước khác từ đó làm gia tăng nguy cơ rủi ro tín dụng của ngân hàng. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ hoạt động của mọi đối tượng tham gia vào nền kinh tế đó. Kinh tế bị suy thoái, lạm phát sẽ khiến cho doanh nghiệp vay vốn gặp khó khăn, phá sản, không trả nợ được cho ngân hàng; còn đối với cá nhân vay vốn sẽ bị thất nghiệp, thu nhập sụt giảm nên cũng dễ dẫn tới không có khả năng trả nợ cho ngân hàng.