CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG 1.1 Cơ sở lý luận về hoạt động tín dụng 1.1 Khái niệm về tín dụng ngân hàng Tín dụng ngân hàng là mối quan hệ vay mượn giữa ngân hàng với các tổ chức, cá nhân và các doanh nghiệp khác trong xã hội. Nó không phải là quan hệ dịch chuyển vốn trực tiếp từ nơi tạm thời thừa vốn sang nơi thiếu vốn mà là quan hệ dịch chuyển vốn gián tiếp thông qua một số tổ chức trung gian, đó là Ngân hàng. Tín dụng Ngân hàng cũng mang bản chất chung của quan hệ tín dụng đó là quan hệ vay mượn có hoàn trả cả vốn lẫn lãi sau một thời gian nhất định mà cả hai bên cùng có lợi. Hoạt động tín dụng của NHTM dựa trên một số các nguyên tắc nhất định nhằm đảm bảo tính an toàn và khả năng sinh lời.
Các nguyên tắc này được cụ thể hóa trong các quy định: - Khách hàng phải cam kết hoàn trả nợ gốc và lãi vay đúng thời hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng; - Khách hàng phải cam kết sử dụng vốn vay theo đúng mục đích đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng; - Mục tiêu của NHTM luôn đặt ra khi cấp tín dụng là thu hồi được nợ gốc, lãi vay và phí phụ (nếu có) theo thời hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng. Quan hệ tín dụng sẽ kết thúc khi Ngân hàng thu hồi được hết nợ gốc, lãi vay và các khoản phí (nếu có) đó. Trong một số tường hợp, khách hàng đã không hoàn trả hoặc hoàn trả không đầy đủ, đúng hạn thìa việc Ngân hàng xem xét tìm ra nguyên nhân là rất trọng để giúp Ngânhàng kịp thời đưa ra các quyết định mới liên quan đến tính an toàn của khoản tín dụng.2 Rủi ro tín dụng tại Ngân hàng thương mại Trong tài liệu “Financial Institutions Management- A moder Perpective”, A. Lange định nghĩa rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm năng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng không thể thực hiện được đây đủ cả về số lượng và thời hạn.
Còn theo khoản 1 điều 2 Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động Ngân hàng của tổ chức tín dụng (ban hành theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 21/01/2013 của Thống đốc Ngân hàng 7 Nhà nước), rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng. Từ những định nghĩa trên, ta có thể rút ra được các nội dung cơ bản của rủi ro tín dụng như sau: Rủi ro tín dụng là khả năng một người vay ngân hàng hoặc một đối tác không thực hiện được các nghĩa vụ nợ của mình theo các điều khoản đã thỏa thuận. Rủi ro tín dụng sẽ dẫn đến tổn thất tài chính, tức là giảm thu nhập ròng và làm giảm giá trị thị trường của vốn, từ đó có thể dẫn đến thua lỗ hoặc ở mức độ cao là phá sản. Phân loại tín dụng ngân hàng Như vây, căn cứ vào nguyên nhân phát sinh, rủi ro tín dụng có thể chia thành các loại như sau: Hình 1.1 Các loại rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch Rủi ro tín dụng Rủi ro chọn lựa Rủi ro đảm bảo Rủi ro nghiệp vụ Rủi ro nội tại Rủi ro tập trung Nguồn: Tài liệu học tập Quản trị rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch là một hình thức của rủi ro tín dụng mà một trong những nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng.
Rủi ro giao dịch có 3 bộ phận chính là rủi do chọn lựa, rủi ro đảm bảo và rủi ro nghiệp vụ. Rủi ro lựa chọn là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. Rủi ro bảo đảm là rủi ro phát sinh từ các tiêu chuẩn được bảo đảm bởi ngườ bảo lãnh, người đồng ký vay, các loại tài sản bảo đảm, chủ thể bảo đảm, cách thức bảo đảm và tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm. 8 Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, cách thức phân tích đánh giá khách hàng, xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề.
Rủi ro danh mục là một hình thức rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng được phân chia thành 2 loại: rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. - Rủi ro tập trung là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng, cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một lĩnh vực kinh tế hay cùng một vùng địa lý. - Rủi ro nội tại là những rủi ro xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng biệt bên trong của chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn.
Nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng có thể gây ra do rất nhiều yếu tố còn chưa ăn khớp trong bộ máy quản lý rủi ro tín dụng. Nhìn chung, các nguyên nhân này xuất phát từ 4 chủ thể sau: Hình 1.2 Nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng Nguyên nhân khách quan Nguyên Rủi ro Nguyên nhân từ nhân từ tài sản bảo đảm tín phía ngân dụng hàng Nguyên nhân từ phía khách hàng Nguồn: Tài liệu học tập Quản trị rủi ro tín dụng, Học viện Ngân Hàng năm 2018 9 Nguyên nhân khách quan: - Từ chính trị - pháp luật: Ngân hàng là loại hình kinh doanh tiền tệ đặc biệt vì hoạt động của nó tác động tới toàn bộ nền kinh tế. Bởi vậy, nó chịu sự kiểm soát khắt khe của cơ quan quản lý Nhà nước. Cho nên sự mất ổn định về chính trị, sự thay đổi chính sách, luật pháp của Nhà nước, … đều có thể đẩy ngân hàng vào điều kiện kinh doanh tín dụng gặp nhiều rủi ro.
- Từ môi trường kinh tế: Các vấn đề về chu kỳ kinh tế, lạm phát, thất nghiệp, tỷ giá thay đổi… có ảnh hưởng đến hoạt động của khách hàng doanh nghiệp và cá nhân. Bởi vì, trong giai đoạn khủng hoảng, tình hình kinh doanh của người vay giảm sút: lợi nhuận giảm, hàng tồn kho tăng, các khoản phải thu bị chậm hoặc khó thanh toán… gây đọng vốn, mất vốn kéo theo đó là sự suy giảm của các chỉ tiêu tài chính, các nhân tố đảm bảo cho sự an toàn của khoản vay tại ngân hàng, khả năng thanh toán các khoản nợ yếu đi dẫn đến rủi ro tín dụng tăng lên đối với ngân hàng. Nguyên nhân từ phía ngân hàng: Do quá trình quản trị rủi ro chưa được hoàn thiện và tuân thủ đúng theo quy chuẩn quốc tế, các ngân hàng TMCP tại Việt Nam đều gặp các vấn đề như: chính sách tín dụng không hợp lý dẫn đến việc xác định sai hiệu quả phương án vay vốn, xác định thời hạn cho vay và trả nợ không phù hợp với phương án kinh doanh của khách hàng; gặp trở ngại trong thẩm định tín dụng hoặc đo lường rủi ro tín dụng khiến cho vật chất bảo đảm không tương ứng với số tiền vay, không đảm bảo chắc chắn cho sự thu hồi nợ gốc và lãi; không phát hiện kịp thời hiện tượng sử dụng vốn vay không đúng cách do giám sát tín dụng chưa tốt; chất lượng cán bộ tín dụng chưa cao, còn có sai phạm, thiếu chặt chẽ trong quy trình cho vay. Nguyên nhân từ phía khách hàng: Trong quá trình xin vốn và sử dụng khoản vay, rủi ro tín dụng hoàn toàn có thể xảy ra do khách hàng thiếu năng lực tài chính, năng lực pháp lý.
Điều này khiến cho khách hàng không thể trả nợ, dẫn đến việc chậm thanh toán, khách hàng không có khả năng trả nợ gốc và cả lãi vay, việc thu hồi nợ của ngân hàng gặp khó khăn do xảy ra mâu thuẫn trong việc tranh chấp. Bên cạnh đó, sử dụng vốn sai mục đích cũng là nguyên nhân rất dễ gây ra rủi ro cho ngân hàng do khách dùng vốn vay không đúng 10 mục đích như đã thỏa thuận với ngân hàng vì nếu khách hàng thua lỗ thì sẽ mất hết cả vốn vay., Ngoài ra, nhiều khách hàng có tư cách không tốt, chây lì cố tình không trả nợ, đây là trường hợp xấu nhất dẫn dẫn đến việc ngân hàng phải chịu khó khăn trong công tác thu hồi nợ. Trên thực tế cho thấy yếu tố về đạo đức của khách hàng là rất quan trọng, người đi vay có khả năng trả nợ nhưng cố tình không trả, lừa đảo chiếm đoạt tiền vay của ngân hàng. Nguyên nhân từ tài sản đảm bảo: Cùng với sự biến động không ngừng của thị trường kinh tế chung, giá cả các tài sản bảo đảm có thể biến động theo chiều hướng bất lợi như: giá trị tài sản của thị tường giảm, không bù đắp được cho các khoản vay tín dụng khi xảy ra rủi ro.
Sự biến dộng của tài sản bảo đảm còn phụ thuộc vào đặc tính của tài sản và thị trường giao dịch các tài sản mà khách hàng đang thế chấp tại ngân hàng. Vì thế mà việc xuất hiện các tài sản thế chấp khó định giá, không có thông tin giao dịch, đất méo mó khó bán, giá trị tài sản biến động nhanh trên thị trường… có thể dẫn đến tình trạng ngân hàng định giá tài sản quá cao so hoặc không tương xứng với khoản vay. Bên cạnh đó, còn nhiều khoản vay có tài sản thế chấp với tính khả mại thấp, gặp khó khăn khi giao dịch trên thị trường, điều này gây ra rủi ro cho ngân hàng bởi khi đó việc phát mại tài sản bảo đảm không giúp thu hồi được giá trị khoản vay, thiếu cơ sở pháp lý cho việc xử lý bảo đảm. Hậu quả của rủi ro tín dụng Ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng: Việc không thu hồi được nợ (gốc, lãi và các khoản phí) làm cho nguồn vốn của các NHTM bị thất thoát, trong khi đó, các ngân hàng này vẫn phải chịu chi trả tiền lãi cho nguồn vốn hoạt động, làm cho lợi nhuận bị giảm sút.