Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình hội nhập và phát triển kinh tế, nhu cầu vốn trung và dài hạn của các doanh nghiệp Việt Nam nhằm đổi mới máy móc, thiết bị và mở rộng năng lực sản xuất ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn vay từ hệ thống ngân hàng thương mại truyền thống thường gặp nhiều rào cản về tài sản bảo đảm và lịch sử tín dụng, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ hoặc mới thành lập. Trong bối cảnh đó, cho thuê tài chính (CTTC) đóng vai trò là một kênh tài trợ vốn trung - dài hạn thay thế hiệu quả, giúp doanh nghiệp hiện đại hóa tư liệu sản xuất mà không phải chịu gánh nặng thế chấp tài sản ban đầu như các khoản vay thông thường.

Công ty Cho thuê tài chính Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank Leasing - VCBL) là tổ chức tín dụng phi ngân hàng trực thuộc Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank - VCB), với hoạt động cho thuê tài chính chiếm trên 90% tổng doanh thu. Do tính chất đặc thù của hoạt động tín dụng trung và dài hạn, rủi ro tín dụng tiềm ẩn nguy cơ tác động trực tiếp đến sự an toàn tài chính và khả năng sinh lời của công ty. Nhận thức được yêu cầu cấp thiết của việc kiểm soát tổn thất nợ và bảo toàn vốn, tác giả Lê Anh Kỳ (sinh viên lớp Tài chính doanh nghiệp 53C, Viện Ngân hàng - Tài chính, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) đã thực hiện chuyên đề thực tập tốt nghiệp với đề tài: "Quản trị rủi ro tại Công ty Cho thuê tài chính Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam", dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phan Thị Thu Hà (hoàn thành tháng 05/2015).

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của chuyên đề được xác định cụ thể như sau:

  1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động cho thuê tài chính, nhận diện bản chất, nguyên nhân và các nội dung cốt lõi của công tác quản trị rủi ro tín dụng tại công ty cho thuê tài chính.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động kinh doanh và hiệu quả công tác quản trị rủi ro tại VCBL giai đoạn 2013–2014; chỉ rõ các kết quả đạt được cùng những hạn chế, tồn tại trong quy trình kiểm soát rủi ro.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý rủi ro tại VCBL và các kiến nghị đối với ngân hàng mẹ Vietcombank nhằm nâng cao chất lượng danh mục tín dụng.
  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động quản trị rủi ro tín dụng trong nghiệp vụ cho thuê tài chính.
  • Phạm vi không gian: Công ty Cho thuê tài chính Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (bao gồm Trụ sở chính tại Hà Nội và Chi nhánh tại TP. Hồ Chí Minh).
  • Phạm vi thời gian: Số liệu hoạt động kinh doanh, cơ cấu vốn và quản lý nợ giai đoạn 2013–2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

Nghiên cứu vận dụng quan điểm quản trị rủi ro toàn diện theo trường phái hiện đại (Kloman Haimes) và hướng dẫn chuẩn mực của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (Basel Committee on Banking Supervision, 2000). Theo đó, quản trị rủi ro tín dụng được tiếp cận như một chu trình khép kín nhằm tối đa hóa lợi nhuận đã điều chỉnh theo rủi ro thông qua việc duy trì mức độ rủi ro trong giới hạn chấp nhận được.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và cơ chế nghiệp vụ được tác giả viện dẫn bao gồm:

  • Luật các tổ chức tín dụng (ngày 12/12/1997 và các văn bản sửa đổi, bổ sung);
  • Quyết định số 149/QĐ-NH5 ngày 27/05/1995 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành Thể lệ tín dụng thuê mua;
  • Nghị định số 64/CP ngày 19/10/1995 và Nghị định số 16/2001/NĐ-CP ngày 02/05/2001 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của Công ty Cho thuê tài chính;
  • Thông tư số 02/2013/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng.

Phương pháp nghiên cứu và công cụ đo lường

  • Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng kết hợp phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp thống kê mô tả, phân tích định tính kết hợp phân tích số liệu tài chính định lượng để đánh giá thực trạng nợ quá hạn, nợ xấu và cơ cấu tài sản.
  • Mô hình và công cụ đo lường rủi ro tín dụng được khảo sát:
    • Mô hình 5C: Đánh giá khách hàng theo 5 tiêu chí: Tư cách/Uy tín (Character), Năng lực (Capacity), Dòng tiền (Cash flow), Tài sản bảo đảm (Collateral) và Điều kiện kinh doanh (Conditions).
    • Mô hình định lượng: Phương pháp thống kê xác suất rủi ro, mô hình điểm số Z của Giáo sư Edward Altman (1968), hệ thống chấm điểm và xếp hạng tín dụng nội bộ.
    • Hệ thống chỉ tiêu tài chính: Tỷ lệ nợ quá hạn (nhóm 2–5), tỷ lệ nợ xấu (nhóm 3–5 trên tổng dư nợ), tỷ lệ nợ xấu/vốn chủ sở hữu và tỷ lệ quỹ dự phòng rủi ro/nợ xấu.
  • Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động kinh doanh, báo cáo danh mục công nợ và rủi ro tín dụng giai đoạn 2013–2014 do Công ty Cho thuê tài chính NHTMCP Ngoại thương Việt Nam cung cấp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về quản trị rủi ro cho thuê tài chính

Chương này tập trung làm rõ bản chất kinh tế của cho thuê tài chính, phân định các hình thức giao dịch chính và thiết lập khung lý luận về quản trị rủi ro tín dụng:

  1. Tổng quan về cho thuê tài chính: Khẳng định CTTC là hình thức tín dụng trung và dài hạn thông qua việc cấp quyền sử dụng tài sản; phân tích cơ chế vận hành của 4 phương thức giao dịch:
    • Cho thuê tài chính ba bên: Gồm bên cho thuê, bên thuê và nhà cung cấp máy móc thiết bị;
    • Cho thuê tài chính hai bên: Trực tiếp giữa bên thuê và bên cho thuê (thường do doanh nghiệp sản xuất/kinh doanh thiết bị triển khai);
    • Mua và cho thuê lại (Sale and Leaseback): Doanh nghiệp bán tài sản hiện có cho công ty tài chính rồi thuê lại nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt vốn lưu động hoặc lệch kỳ hạn vốn;
    • Cho thuê hợp vốn (Syndicated leasing): Nhiều công ty CTTC cùng tài trợ một dự án vượt quá hạn mức tín dụng cho phép của một tổ chức tín dụng.
  2. Nhận dạng và nguyên nhân rủi ro tín dụng: Phân loại nguyên nhân khách quan (từ sự biến động của chu kỳ kinh tế, bất cập của môi trường pháp lý, khách hàng sử dụng vốn sai mục đích, thiếu thiện chí) và nguyên nhân chủ quan (sai sót của cán bộ tín dụng, hệ thống kiểm soát nội bộ thiếu chặt chẽ, thiếu hụt thông tin thẩm định). Tác giả hệ thống hóa 6 nhóm dấu hiệu cảnh báo rủi ro từ phía khách hàng (quan hệ tín dụng, quản lý tổ chức, hoạt động sản xuất kinh doanh, xử lý thông tin tài chính - kế toán, thương mại, pháp lý) và 2 nhóm dấu hiệu từ quy mô/cơ cấu danh mục.
  3. Quy trình và công cụ xử lý rủi ro: Phân tích các bước nhận dạng, đo lường, giám sát thông qua hệ thống báo cáo định kỳ; các biện pháp xử lý nợ gồm trích lập dự phòng rủi ro, cơ cấu lại kỳ hạn trả nợ và xử lý/phát mại tài sản cho thuê hoặc tài sản bảo đảm.

Chương 2: Thực trạng hoạt động quản trị rủi ro tại Công ty Cho thuê tài chính Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam

Chương 2 trình bày chi tiết về quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức bộ máy và thực trạng hoạt động kinh doanh, công tác quản lý rủi ro tại VCBL:

  1. Quá trình phát triển và mô hình tổ chức:

    • Thành lập theo Quyết định số 108/QĐ-NHNN ngày 25/03/1998, chính thức hoạt động từ 23/07/1998 với vốn điều lệ ban đầu 50 tỷ đồng.
    • Ngày 01/04/2001, sáp nhập Công ty Cho thuê Tài chính Việt Nam (Vinalease).
    • Đầu năm 2004, thành lập Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh (sau 10 năm hoạt động, chi nhánh đạt dư nợ 463 tỷ đồng, tỷ lệ nợ xấu duy trì dưới 1%, đóng góp 42,5% tổng dư nợ toàn công ty).
    • Vốn điều lệ hiện tại đạt 500 tỷ đồng, cho phép giới hạn tài trợ tối đa hơn 127 tỷ đồng/khách hàng và 254 tỷ đồng/nhóm khách hàng liên quan.
    • Cơ cấu tổ chức gồm Hội đồng thành viên, Ban Kiểm soát, Ban Giám đốc, các Ủy ban (Quản lý rủi ro, Nhân sự), hệ thống các phòng ban nghiệp vụ tại Trụ sở chính (Phòng Khách hàng, Quản lý rủi ro, ALCO, Quản lý nợ & Kế toán khách hàng, Công nợ, Kiểm toán nội bộ...) và Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh.

  2. Thực trạng nguồn vốn và sử dụng vốn (2013–2014):

Chỉ tiêu tài chính Năm 2013 (Triệu đồng) Năm 2014 (Triệu đồng) Biến động (%)
Tổng nguồn vốn — 1.929.000 +6,30%
- Vốn điều lệ 500.000 500.000 0,00%
- Vốn và các quỹ — 24.168 -8,88%
- Lợi nhuận giữ lại — 55.842 +67,81%
- Vốn vay từ Vietcombank mẹ — 1.165.000 (Chiếm 60,4% tổng nguồn)
Tổng sử dụng vốn — — +6,34%
- Dư nợ tín dụng (chủ yếu CTTC) ~1.684.000 — +4,90%
- Dư nợ CTTC thuần 1.500.961 — +7,41%
- Tỷ trọng tín dụng CTTC/Tổng tài sản (2013) 92,80% — —
- Cho vay các TCTD khác 183.690 — -15,68%
- Dự phòng rủi ro (39.138) — +2,88%
- Tài sản cố định 77.484 — +4,51%

Nhận xét cơ cấu tài chính: Tỷ lệ nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu ở mức cao; công ty phụ thuộc lớn vào nguồn vốn vay từ Vietcombank mẹ (1.165 tỷ đồng, chiếm 60,4% tổng nguồn vốn năm 2014). Tốc độ tăng trưởng dư nợ năm 2014 có xu hướng chậm lại (+4,90%) do chính sách thắt chặt tín dụng của Ngân hàng Nhà nước, sự cạnh tranh từ các công ty tài chính khác và sự chuyển dịch của các khách hàng doanh nghiệp lớn sang kênh phát hành chứng khoán.

  1. Thực trạng công tác quản lý rủi ro tín dụng tại VCBL:
    • Quy trình nghiệp vụ: Thực hiện xếp hạng tín dụng nội bộ theo hệ thống thang điểm của Vietcombank, thẩm định khách hàng dựa trên năng lực tài chính và pháp lý tài sản.
    • Phân loại và giám sát nợ: Theo dõi các chỉ tiêu nợ quá hạn, phân tích nợ quá hạn theo loại tài sản thuê, phân loại nợ xấu theo loại hình doanh nghiệp và trích lập quỹ dự phòng theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN.
    • Những hạn chế được ghi nhận:
      • Việc phân loại nợ đôi khi còn mang tính hình thức, tuân thủ cứng nhắc theo phân nhóm quy định mà chưa phản ánh kịp thời sự suy giảm khả năng trả nợ thực tế của khách hàng.
      • Khấu trừ giá trị tài sản thuê khi tính dự phòng rủi ro gặp vướng mắc do khó khăn trong định giá lại theo giá thị trường; công ty vẫn chủ yếu dựa trên nguyên giá ban đầu, dẫn đến việc chưa bù trừ hết hao mòn vô hình của tài sản khi phát sinh rủi ro.

Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý rủi ro tại VCBL

Trên cơ sở định hướng phát triển của VCBL, tác giả đề xuất 2 nhóm khuyến nghị chính:

  1. Nhóm giải pháp nội bộ tại VCBL:

    • Xây dựng chính sách quản lý rủi ro phù hợp: Thiết lập hệ thống hạn mức rủi ro cụ thể theo từng ngành nghề kinh tế và từng loại tài sản thuê; ban hành quy định rõ ràng về tỷ lệ an toàn vốn.
    • Hoàn thiện cơ cấu bộ máy quản trị rủi ro: Tách bạch rõ ràng giữa chức năng phát triển kinh doanh (thẩm định ban đầu) và chức năng kiểm soát rủi ro độc lập; tăng cường vai trò kiểm tra của Phòng Quản lý rủi ro và Kiểm toán nội bộ.
    • Hoàn thiện quy trình, quy chế cho thuê tài chính: Chuẩn hóa công tác định giá tài sản định kỳ trong suốt thời gian cho thuê; theo dõi chặt chẽ dòng tiền hoạt động của bên thuê; kiểm tra việc sử dụng tài sản thực tế tại hiện trường.
    • Minh bạch và công khai thông tin: Nâng cao tính chính xác của dữ liệu kế toán, hiện đại hóa báo cáo quản trị nội bộ.

  2. Nhóm đề xuất, kiến nghị đối với Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank):

    • Hỗ trợ công ty hoàn thiện quy trình cho thuê tài chính và đồng bộ chính sách quản trị rủi ro theo chuẩn mực ngân hàng mẹ.
    • Tận dụng mạng lưới chi nhánh Vietcombank trên toàn quốc để giới thiệu khách hàng tiềm năng, đồng thời hỗ trợ thẩm định chéo thông tin khách hàng.
    • Đầu tư đổi mới hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin tại VCBL nhằm nâng cao năng lực xử lý dữ liệu và theo dõi nợ tập trung.
    • Hỗ trợ đào tạo chuyên môn định kỳ cho đội ngũ cán bộ tín dụng và cán bộ quản trị rủi ro của VCBL.

Kết quả và đóng góp

  • Hệ thống hóa dữ liệu thực nghiệm: Khóa luận đã phản ánh chi tiết thực trạng tài chính của VCBL giai đoạn 2013–2014, với nguồn vốn đạt 1.929 tỷ đồng, dư nợ CTTC chiếm trên 92% tổng tài sản, vốn điều lệ đạt 500 tỷ đồng và nguồn vay từ ngân hàng mẹ chiếm 60,4%.
  • Chỉ ra các bất cập kỹ thuật trong xử lý rủi ro: Nghiên cứu phân tích cụ thể vấn đề khấu trừ giá trị tài sản bảo đảm/tài sản thuê khi trích lập dự phòng theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN, trong đó chỉ rõ hạn chế của việc sử dụng nguyên giá thay vì giá trị thị trường định giá lại.
  • Đề xuất giải pháp có tính liên kết hệ thống: Các giải pháp đưa ra gắn liền mối quan hệ sở hữu giữa VCBL và ngân hàng mẹ VCB, từ việc khai thác mạng lưới chi nhánh, hỗ trợ công nghệ thông tin đến đào tạo nhân sự thẩm định rủi ro tín dụng chuyên sâu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về phạm vi dữ liệu: Do đặc thù bảo mật thông tin và giới hạn thời gian thực tập, số liệu phân tích chuyên sâu về nợ xấu, cơ cấu nợ quá hạn theo ngành và thang điểm tín dụng nội bộ chủ yếu tập trung trong giai đoạn 2013–2014 tại một đơn vị duy nhất là VCBL.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh mô hình quản trị rủi ro tín dụng giữa các công ty cho thuê tài chính trực thuộc ngân hàng thương mại nhà nước và các công ty CTTC liên doanh/quốc tế tại Việt Nam; phân tích sâu hơn về các công cụ phái sinh hoặc bảo hiểm tài sản thuê để giảm thiểu rủi ro tài chính.

Giá trị tham khảo

  • Đối với sinh viên và học viên: Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên ngành Tài chính doanh nghiệp, Ngân hàng - Tài chính về nghiệp vụ cho thuê tài chính (hai bên, ba bên, mua và cho thuê lại, hợp vốn) và mô hình quản trị rủi ro theo chuẩn Basel tại tổ chức tín dụng phi ngân hàng.
  • Đối với cán bộ quản lý và chuyên viên tín dụng: Cung cấp thông tin thực tiễn về cơ cấu tổ chức bộ máy QTRR, quy trình thẩm định xếp hạng tín dụng nội bộ và các vướng mắc thường gặp trong trích lập dự phòng rủi ro tài sản thuê tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Vốn điều lệ và hạn mức tài trợ tối đa của VCBL được xác định như thế nào trong văn bản?

Tại thời điểm nghiên cứu (năm 2014–2015), vốn điều lệ của VCBL đạt 500 tỷ đồng (tăng từ mức 50 tỷ đồng khi mới thành lập). Với quy mô vốn này, VCBL có khả năng tài trợ cho thuê tài chính tối đa hơn 127 tỷ đồng đối với một khách hàng đơn lẻ và 254 tỷ đồng đối với một nhóm khách hàng có liên quan.

2. Tỷ trọng vốn vay từ ngân hàng mẹ Vietcombank chiếm bao nhiêu trong cơ cấu nguồn vốn của VCBL?

Tính đến cuối năm 2014, nguồn vốn vay từ Vietcombank đạt mức 1.165 tỷ đồng, chiếm 60,4% trong tổng nguồn vốn 1.929 tỷ đồng của VCBL, phản ánh sự hỗ trợ lớn nhưng cũng cho thấy mức độ phụ thuộc cao vào nguồn tài trợ từ ngân hàng mẹ.

3. Khung pháp lý đầu tiên về hoạt động cho thuê tài chính tại Việt Nam được tác giả viện dẫn là gì?

Hoạt động cho thuê tài chính tại Việt Nam bắt đầu từ năm 1995 gắn với Thể lệ tín dụng thuê mua ban hành theo Quyết định số 149/QĐ-NH5 ngày 27/05/1995 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, sau đó được thay thế bởi Nghị định số 64/CP ngày 19/10/1995 và Nghị định số 16/2001/NĐ-CP ngày 02/05/2001 của Chính phủ.

4. Tác giả đã chỉ ra bất cập gì trong việc trích lập dự phòng rủi ro và xác định giá trị tài sản thuê tại VCBL?

Khi thực hiện trích lập dự phòng theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN, việc định giá lại tài sản thuê tại thời điểm trích lập gặp nhiều khó khăn, khiến công ty thường sử dụng giá trị ban đầu để tính khấu trừ. Điều này dẫn đến việc không phản ánh chính xác hao mòn vô hình và giá trị thực tế còn lại của tài sản để bù đắp khi phát sinh tổn thất nợ.

5. Những nhóm kiến nghị chính nào được đề xuất tới Ngân hàng mẹ Vietcombank?

Bao gồm 4 nội dung: (1) Hỗ trợ hoàn thiện quy trình cho thuê tài chính và chính sách quản trị rủi ro; (2) Hỗ trợ phát triển khách hàng qua mạng lưới Vietcombank toàn quốc; (3) Đầu tư nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin; (4) Hỗ trợ đào tạo chuyên môn cho cán bộ tín dụng và cán bộ quản trị rủi ro.

Kết luận

Chuyên đề thực tập tốt nghiệp của tác giả Lê Anh Kỳ đã làm rõ cơ sở lý luận về quản trị rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính và phân tích thực trạng hoạt động tại Vietcombank Leasing giai đoạn 2013–2014. Nghiên cứu đã chỉ ra các đặc điểm nổi bật về cơ cấu vốn, sự phụ thuộc vào ngân hàng mẹ cũng như những khó khăn trong phân loại nợ và định giá tài sản trích lập dự phòng rủi ro. Các giải pháp và kiến nghị được xây dựng có tính liên kết thực tế, đóng góp giá trị tham khảo cho công tác hoàn thiện quản lý rủi ro tín dụng tại các công ty cho thuê tài chính tại Việt Nam.