CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO LÃI SUẤT VÀ SỰ CẦN THIẾT QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI NHTM 1.1 Rủi ro lãi suất 1.1 Khái niệm về lãi suất và rủi ro lãi suất a. Lãi suất Lãi suất là mức phí chúng ta phải trả để nhận được khoản vay trên giá trị khoản vay. Lãi suất chính là chi phí cơ hội của việc nắm giữ tiền.
Đối với chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia, lãi suất luôn là công cụ chủ yếu được NHNN sử dụng nhằm điều chỉnh và can thiệp vào thị trường giúp hạn chế và khắc phục những yếu kém của nền kinh tế. Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải gánh chịu do sự thay đổi lãi suất trên thị trường gây ra. Rủi ro lãi suất là khả năng thu nhập giảm do chênh lệch lãi suất giảm, khi lãi suất thị trường thay đổi ngoài dự kiến gắn với thay đổi nhiều nhân tố khác, như cấu trúc và kỳ hạn của tài sản và nguồn, quy mô và kỳ hạn các hợp đồng kỳ hạn. Rủi ro lãi suất gồm: - Rủi ro về thu nhập: Là khả năng suy giảm thu nhập lãi ròng của ngân hàng khi lãi suất thị trường biến động.
Rủi ro lãi suất ảnh hưởng đến thu nhập ròng của ngân hàng bao gồm các loại rủi ro sau: + Rủi ro định giá lại: là rủi ro tái tài trợ tài sản nợ hoặc rủi ro tái đầu tư tài sản có. Bản chất của rủi ro này là do sự không cân xứng giữa kỳ hạn của tài sản nợ và tài sản có của ngân hàng (đối với những khoản mục có lãi suất cố định) và do sự chênh lệch về thời điểm định giá lại của tài + Rủi ro cơ bản: Là rủi ro phát sinh khi việc định giá lại không hoàn hảo hoặc giống nhau đối với các khoản mục khác nhau, nghĩa là xuất hiện sự khác nhau về SV : Phạm Thị Như Quỳnh GVHD: ThS. Phùng Việt Hà MSV: 09D180442 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 5 Khoa: Tài chính – Ngân hàng mức độ thay đổi lãi suất thu được từ tài sản có và lãi trả cho tài sản nợ mặc dù những khoản mục này có cùng thời hạn định giá lại. + Rủi ro lựa chọn: là rủi ro thay đổi về phương thức thanh toán đối với tài sản có hoặc tài sản nợ khi lãi suất biến động.
Ví dụ như khi khách hàng rút tiền gửi tiết kiệm trước hạn để gửi vào các khoản tiền gửi mới có lãi suất hiện hành cao hơn khi lãi suất thị trường biến động tăng lên. Rõ ràng ngân hàng bị thiệt hại trong trường hợp này, hay ngân hàng gặp phải rủi ro lãi suất. -Rủi ro giảm giá trị tài sản: là khả năng giá trị ròng của ngân hàng bị suy giảm khi lãi suất thị trường biến động. Rủi ro lãi suất tác động đến giá trị tài sản ngân hàng bao gồm các loại rủi ro sau: + Rủi ro kỳ hạn: là rủi ro giảm giá trị ròng của ngân hàng khi tồn tại sự không cân xứng về kỳ hạn của tài sản có và tài sản nợ.
Cụ thể khi lãi suất thị trường tăng lên làm giảm giá trị của tài sản do mức chiết khấu giá trị tài sản tăng lên, tỷ lệ thuận với lãi suất. Khi đó nếu kỳ hạn của TSC lớn hơn TSN làm cho TSC bị giảm giá trị nhiều hơn và nhanh hơn so với TSN, ngân hàng bị thiệt hại và gặp rủi ro. + Rủi ro đường cong lãi suất: là rủi ro của ngân hàng trước những thay đổi về độ dốc và hình dạng đường cong lãi suất. Rủi ro này phát sinh khi những thay đổi không dự đoán trước được của đường cong lãi suất có tác động làm giảm giá trị tài sản của ngân hàng do lãi suất của những thời hạn khác nhau thay đổi theo những mức độ khác nhau 1.
Nguyên nhân rủi ro lãi suất a. Sự không cân xứng giữa kỳ hạn TSN và TSC Sự không cân xứng vì kỳ hạn của tài sản nợ và tài sản có thường xuyên xảy ra và không thể tránh khỏi do chức năng đặc trưng của ngân hàng thương mại là biến đổi kỳ hạn của tài sản. Nguyên nhân khách quan của sự không cân xứng là do khách hàng không tôn trọng thời hạn đã cam kết với ngân hàng. Hiện nay việc khách hàng gửi tiền rút trước hạn là việc thường thấy tại các ngân hàng bởi ngân hàng không có cơ chế để có thể nghiêm cấm khách hàng gửi tiền rút trước hạn.
Vì vậy ngân hàng không thể dự đoán chính xác được thời hạn của nguồn vốn cũng như tài sản của mình. SV : Phạm Thị Như Quỳnh GVHD: ThS. Phùng Việt Hà MSV: 09D180442 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 6 Khoa: Tài chính – Ngân hàng b. Biến động lãi suất thị trường Lãi suất trên thị trường chịu tác động của rất nhiều yếu tố như: cung và cầu quỹ cho vay, thu nhập thực tế của người dân, lạm phát, giá cả thị trường, chính sách tiền tệ của NHNN, tình hình kinh tế xã hội, rủi ro của các công cụ nợ, tính thanh khoản của tài sản… Các nhân tố này không chỉ tác động riêng lẻ mà còn tổng hòa với nhau làm cho lãi suất thị trường thường xuyên thay đổi vì vậy sự dự báo lãi suất càng khó chính xác.
-Tác động của cung cầu quỹ tín dụng: Nắm giữ tiền là nhu cầu cơ bản của mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội nhằm đáp ứng các nhu cầu thanh khoản khác nhau gồm cả các nhu cầu giao dịch, phòng ngừa và đầu cơ đồng tiền (số dư tiền mặt). Tuy nhiên những thay đổi về lãi suất có thể làm thay đổi sự mong muốn nắm giữ tiền của các cá nhân. Nếu lãi suất được dự tính sẽ lên, thì tiền và những tài sản gần giống tiền sẽ được ưa chuộng. Nếu lãi suất được dự tính là sẽ giảm thấp trong tương lai, thì trái phiếu được ưa chuộng hơn tiền.
Như vậy, lượng cung và cầu quỹ tín dụng tác động trực tiếp đến lãi suất. -Tác động của thu nhập: Kinh tế phát triển làm cho thu nhập tăng lên, của cải tăng lên và dân chúng sẽ muốn thực hiện các giao dịch có sử dụng đến tiền và do vậy họ muốn giữ thêm tiền làm phương tiện dự trữ. Bên cạnh đó tác động của mức giá cũng ảnh hưởng lớn đến sự biến động của lãi suất. -Tác động của giá cả: Dân chúng bao giờ cũng quan tâm đến số tiền họ đang sỡ hữu có thể mua những hàng hóa nào và đáp ứng những dịch vụ gì.
Khi giá tăng, để có thể mua đúng với số hàng hóa và dịch vụ cung ứng như trước, dân chúng muốn nắm giữ một lượng tiền lớn hơn. Như vậy, khi mức giá tăng lên làm cho lượng cầu tiền tăng lên từ đó sẽ kéo theo sự biến động của lãi suất thị trường. Đối với hoạt động ngân hàng, việc cạnh tranh về giá là một nguyên nhân quan trọng quyết định sự thay đổi của lãi suất huy động và lãi suất cho vay. về nguyên tắc, giá của sản phẩm ngân hàng phụ thuộc vào độ co giãn của cầu, giá của các đối thủ cạnh tranh và nhận thức của khách hàng về giá trị sản phẩm và các quy định hiện hành -Tác động của chính sách tiền tệ: Những thay đổi về lãi suất trong thị trường tiền tệ tác động lên lãi suất trên thị trường vốn và ngược lại.
Lãi suất trong thị trường tiền tệ giảm thấp khiến lãi suất trong thị trường vốn hấp dẫn hơn trước so với lãi suất SV : Phạm Thị Như Quỳnh GVHD: ThS. Phùng Việt Hà MSV: 09D180442 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 7 Khoa: Tài chính – Ngân hàng trong thị trường tiền tệ. Hậu quả là dân chúng sẽ chuyển dịch quỹ từ thị trường tiền tệ sang thị trường vốn. Mức cung của quỹ từ thị trường vốn gia tăng có chiều hướng làm giảm thấp lãi suất trong thị trường vốn; mức cung của quỹ từ thị trường tiền tệ giảm sút sẽ có chiều hướng nâng cao lãi suất trong thị trường tiền tệ Ngân hàng nhà nước giữ vai trò rất quan trọng trong chính sách tiền tệ, thông qua chính sách này nhà nước thực hiện việc điều chỉnh thị trường tiền tệ một cách tốt nhất tạo sự bình ổn cho thị trường.
Trước những diễn biến của lãi suất thị trường trong 3 năm vừa qua, NHNN đã tăng dần các lãi suất chủ đạo đồng thời quy định trần lãi suất huy động -Tác động của lạm phát: Tỷ lệ lạm phát thường có một tác động rất mạnh mẽ lên mức lãi suất. Trong điều kiện lạm phát, lãi suất thực là tiêu chuẩn để xem xét hiệu suất của việc sử dụng vốn. Lãi suất thực đóng vai trò quan trọng trong viêc kích thích tiết kiệm hay đầu tư. Với ý nghĩa kiềm chế ý muốn tiêu dùng trong hiện tại để có một tiêu dùng lớn hơn trong tương lai.Trong những năm gần đây, việc kiềm chế lạm phát ở một tỷ lệ mong đợi là công việc rất khó khăn đối với những nhà quản lý, việc gia tăng của giá nguyên vật liệu, giá xăng dầu, giá vàng như hiện nay lại càng khiến lạm phát gia tăng.
đồng thời chỉ số giá tiêu dùng CPI cũng tăng làm lạm phát có xu hướng tăng lên, mà lãi suất lại biến động cùng chiều với tỷ lệ lạm phát do đó lãi suất thị trường bị tác động tăng là điều không thể tránh. Ngoài ra, còn rất nhiều yếu tố tác động tới lãi suất, điều đó cho thấy công tác dự báo lãi suất sao cho chính xác rất khó khăn và phức tạp. Để quản trị rủi ro lãi suất có hiệu quả cần phải chú trọng đặc biệt tới công tác này. Khi đó ngân hàng không những tránh được rủi ro lãi suất mà còn đem lại thu nhập bất kể khi lãi suất thị trường tăng hay giảm.
Sự cần thiết quản trị rủi ro lãi suất tại NHTM 1. Khái niệm về quản trị rủi ro lãi suất Quản trị rủi ro lãi suất là việc ngân hàng tổ chức để nhận biết, định lượng những tổn thất đang và sẽ gây ra từ rủi ro lãi suất để từ đó có thể giám sát và kiểm soát rủi ro lãi suất thông qua việc thiết lập những chính sách, chiến lược sử dụng các công cụ phòng ngừa và hạn chế rủi ro lãi suất từ các hoạt động của ngân hàng một cách đầy đủ toàn diện và liên tục. SV : Phạm Thị Như Quỳnh GVHD: ThS. Phùng Việt Hà MSV: 09D180442 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 8 Khoa: Tài chính – Ngân hàng 1.