CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ DANH MỤC CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về hoạt động cho vay và danh mục cho vay tại ngân hàng thương mại 1. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Hoạt động cho vay của ngân hàng gắn liền với sự ra đời, vận động và phát triển của ngân hàng, chính vì thế hoạt động cho vay có vai trò rất quan trọng đối với ngành ngân hàng. Theo quyết định 1627/2001-QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 của thống đốc ngân hàng về việc ban hành quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng, và các thông tư quyết định khác do NHNN ban hành có giải thích: “Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó TCTD giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thoả thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.” Như vậy có thể hiểu rằng cho vay là hoạt động chủ thể là cá nhân, doanh nghiệp, TCTD, chính phủ.
(bên cho vay) cho các chủ thể khác (bên đi vay) sử dụng vốn của mình với nghĩa vụ hoàn trả lại gốc và lãi của món vay tại ngày đáo hạn theo điều khoản đã định trước giữa bên đi vay và bên cho vay. Hoạt động cho vay là một trong những dịch vụ ngân hàng cung cấp cho khách hàng để đem lại lợi nhuận và đem lại thu nhập cho nhân viên ngân hàng từ đó có thể duy trì hoạt động của ngân hàng. Ngày nay, dịch vụ ngân hàng ngày càng phát triển khiến cho tỷ trọng lợi nhuận đem lại từ việc cho vay của các ngân hàng giảm nhưng cho vay vẫn là hoạt động đem lại nguồn lợi nhuận quan trọng của ngân hàng. Cùng với sự phát triển của dịch vụ ngân hàng và hệ thống ngân hàng, hoạt động cho vay ngày càng phát triển cả về số lượng và chất lượng.
Các hình thức thực hiện đa dạng với nhiều mức lãi suất giúp cho nhiều đối tượng khách hàng dễ tiếp cận, thủ tục cho vay được đơn giản hóa giúp thuận tiện cho bên đi vay. Danh mục cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm danh mục cho vay Danh mục cho vay có thể được hiểu là công cụ được ngân hàng sử dụng để phân chia các khoản vay theo các tiêu thức giúp ngân hàng dễ dàng quản trị hoạt động cấp tín dụng. Trong một số nghiên cứu trước các tác giả đã đưa ra định nghĩa về danh mục cho vay có nhiều điểm giống nhau theo một số cách sau: - Học viện ngân hàng (2001), “Danh mục cho vay của ngân hàng là tập hợp các loại cho vay mà ngân hàng cung ứng tại một thời điểm được sắp xếp theo các chỉ tiêu khác nhau nhằm phục vụ cho các mục đích quản trị của ngân hàng” - David (2003) cho rằng “Danh mục cho vay của NHTM bao gồm các khoản vay đã được giải ngân hay mua lại.
Danh mục cho vay là tài sản chính của các NHTM, 5 giá trị của nó không chỉ phụ thuộc vào lợi nhuận thu được từ các khoản vay mà còn phụ thuộc vào chất lượng và khả năng thu hồi của các khoản vay” Như vậy có thể hiểu danh mục cho vay của NHTM thông qua khái niệm: “Danh mục cho vay của NHTM là một tập hợp các khoản cho vay do ngân hàng nắm giữ, được phân loại theo các tiêu thức khác nhau với một cơ cấu tỷ lệ nhất định nhằm phục vụ cho các mục đích quản trị của NHTM” 1. Đặc điểm danh mục cho vay Danh mục cho vay của NHTM là danh mục đặc thù của ngành ngân hàng không giống với các ngành nghề kinh tế khác và thường có một số đặc điểm: - Tính đa dạng, mỗi khoản vay của khách hàng đều có những tính chất khác nhau về ngành nghề, thời hạn cho vay, lãi suất áp dụng cho mỗi khoản vay, mức độ xếp hạng tín dụng… Điều này làm cho danh mục cho vay của NHTM trở nên đa dạng. - Đem lại lợi nhuận cho ngân hàng, bên cạnh việc gia tăng lợi nhuận từ danh mục đầu tư và dịch vụ của NHTM thì danh mục cho vay vẫn đang đem lại nguồn lợi nhuận chính cho ngân hàng. Lợi nhuận danh mục cho vay có thể lên tới 70% tổng lợi nhuận của ngân hàng.
- Tính thanh khoản kém, các khoản cho vay của ngân hàng với khách hàng sẽ có các kỳ hạn cố định, điều này khiến cho tính lỏng của danh mục cho vay kém hơn so với danh mục đầu tư và các hoạt động dịch vụ khác của ngân hàng. - Rủi ro và không ổn định, các thành phần tạo nên danh mục cho vay chính là các khoản vay của khách hàng tại ngân hàng, các rủi ro đến từ khoản vay này có thể xếp vào loại rủi ro tài chính. Tỷ trọng về khách hàng, lĩnh vực cho vay, thời hạn vay… luôn có sự thay đổi trong từng thời điểm; sự bất cân xứng về thông tin trong từng khoản vay cũng có thể là một lý do dẫn tới rủi ro cho cả danh mục cho vay. Ngoài ra, rủi ro danh mục cho vay còn đến từ rủi ro hoạt động, rủi ro tuân thủ, rủi ro chiến lược.
Cấu trúc danh mục cho vay a. Theo ngành kinh tế Lĩnh vực hoạt động của khách hàng tham gia vay vốn tại NHTM rất đa dạng như nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng, dịch vụ… vì thế các NHTM cũng phân chia danh mục cho vay theo các ngành nghề này để thuận lợi cho nhà quản trị trong việc quản trị danh mục cho vay. Bằng việc phân chia danh mục theo ngành kinh tế, tỷ trọng các ngành trong tổng dư nợ của danh mục sẽ được thể hiện rõ ràng. Từ đó, ngân hàng có thể xem xét những ngành nào cần mở rộng, tiết giảm trong danh mục cho vay.
Theo khu vực địa lý 6 Danh mục cho vay được phân chia theo khu vực địa lý từng vùng miền, mỗi vùng miền sẽ có đặc điểm kinh tế xã hội, cơ sở vật chất khác nhau. Việc phân chia này sẽ giúp ngân hàng sẽ chia các cán bộ tín dụng trong quản lý địa bàn cho vay. Cán bộ tín dụng thông thạo địa bàn quản lý hiệu quả địa bàn của mình mang lại hiệu quả cao hơn trong hoạt động cho vay của ngân hàng. Ngoài ra, việc giám sát từng khu vực sẽ giúp ngân hàng so sánh chỉ tiêu từng khu vực va đưa ra điều chỉnh hợp lý nhằm đảm bảo mục tiêu đã đề ra.
Đối tượng khách hàng Đối tượng khách hàng vay vốn tại ngân hàng là rất đa dạng là các cá nhân, doanh nghiệp trên cả nước, mỗi khách hàng sẽ có điều kiện về khả năng trả nợ; trách nhiệm pháp lý là không giống nhau. Vì vậy ngân hàng phân chia danh mục cho vay theo đối tượng khách hàng một cách hợp lý sẽ đảm bảo an toàn cho khoản vay và ngân hàng. Thời hạn cho vay Thời hạn cho vay được NHNN quy định trong thông tư 39/2016/TT-NHNN bao gồm vay ngắn hạn, trung hạn, dài hạn với khoảng thời gian cho từng kỳ hạn như sau: - Cho vay ngắn hạn: Các khoản có thời hạn cho vay tối đa 1 (một) năm. - Cho vay trung hạn: Các khoản có thời hạn cho vay trên 1 (một) năm cho đến tối đa 5 (năm) năm.
- Cho vay dài hạn: Các khoản vay có thời hạn cho vay trên 5 (năm) năm. Xây dựng danh mục cho vay trên tiêu chí thời hạn cho vay sẽ giúp ngân hàng tránh được các rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất. Loại tiền tệ Với mỗi đồng tiền NHTM cho vay sẽ có những mức lãi suất khác nhau và tỷ giá tại từng thời điểm cho vay là khác nhau. Danh mục cho vay NHTM xây dựng theo loại tiền tệ sẽ giúp các nhà quản trị đánh mức độ rủi ro khi tỷ giá đồng ngoại tệ với đồng nội tệ thay đổi.
Mức độ xếp hạng tín dụng Khách hàng tham gia vay vốn ở NHTM sẽ có những mức độ tín nhiệm cũng như điểm xếp hạng tín dụng khác nhau dựa trên tình hình vay và trả nợ tại các NHTM hoặc TCTD khác. NHTM nơi cho vay sẽ dựa trên mức độ xếp hạng tín dụng của khách hàng được các trung tâm xếp hạng tín dụng để điều chỉnh danh mục cho vay theo hướng tăng dần của các khoản vay có xếp hạng tín dụng cao. Lĩnh vực đầu tư 7 Khách hàng vay vốn tại NHTM sẽ có những mục đích sử dụng vốn vay cho lĩnh vực đầu tư đa dạng, mỗi lĩnh vực cho vay sẽ có những rủi ro tiềm ẩn và khả năng sinh lời là khác nhau. Dựa trên mục đích đầu tư, mục đích sử dụng của khoản vay thì NHTM chia danh mục cho vay dựa trên lĩnh vực đầu tư ra nhiều loại: cho vay nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, cho vay tiêu dùng,.
Rủi ro danh mục cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm rủi ro danh mục cho vay của ngân hàng thương mại Hoạt động kinh doanh của NHTM rất đa dạng, có độ nhạy cao nên rủi ro cũng tiềm ẩn ở nhiều khía cạnh khác nhau. Rủi ro có thể xảy ra từ bất kì giao dịch hoặc hoạt động kinh doanh nào có chứa đựng yếu tố không chắc chắn. Trong khi mọi giao dịch hay hoạt động của ngân hàng đều tiềm ẩn một mức độ nhất định của yếu tố không chắc chắn.
Do vậy, tất cả các giao dịch hay hoạt động mà NHTM thực hiện đều góp phần hình thành nên rủi ro tổng thể của ngân hàng. Rủi ro trong hoạt động cho vay Rủi ro giao dịch Rủi ro danh mục Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa bảo đảm nghiệp vụ nội tại tập trung chọn Hình 1. Cơ cấu các loại rủi ro trong hoạt động cho vay của NHTM Xét trên tổng thể các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM, rủi ro từ cho vay được xem là rủi ro chính yếu, do cho vay có vị trí quan trọng trong tổng tài sản và nguồn lợi nhuận từ hoạt động cho vay cũng rất lớn. Rủi ro của hoạt động cho vay của NHTM xét trên góc độ nguyên hình thành, có thể được chia thành: rủi ro giao dịch cho vay và rủi ro danh mục cho vay (hình 1).
Rủi ro giao dịch: là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch gồm có: rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ.